Samenvatting Systeem aarde
1 De actieve aarde
1.1 Het ontstaan en de opbouw van de aarde
Het verleden van de aarde
► De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar oud. Om de ontwikkelingen en de
processen (die soms miljoenen jaren duren) die geleid hebben tot de
huidige landschappen te achterhalen, wordt een speciaal principe
actualiteitsbeginsel gebruikt.
● Het actualiteitsbeginsel gaat ervan uit dat processen die we nu op aarde
zien, vroeger onder gelijke omstandigheden ook zo hebben gewerkt. Het
heden vormt de sleutel tot het verleden. Zo kunnen geologen de
ontstaanswijze van landschappen verklaren.
De kraamkamer van de aarde
► De zon is 4,6 miljard jaar geleden ontstaan uit samentrekking van gas
en stof. In de nevel rondom de zon ontstonden acht planeten, waaronder
onze aarde.
● De zon vormt met miljarden andere sterren het Melkwegstelsel. In het
heelal bevinden zich talloze sterrenstelsels.
Schillen
► De aarde is gelaagd, bestaat uit schillen en heeft vloeibaar water aan de
oppervlakte. Bij de gelaagdheid kun je kijken naar de chemische én
fysische eigenschappen.
● Chemische samenstelling: door inslag van een grote meteoriet,
miljarden jaren geleden, smolt de aarde en ontstond door afkoeling een
gelaagdheid van schillen met verschillende chemische samenstelling:
■ Binnenste laag (aardkern): 5.000-6.000 °C, ijzer.
■ Aardmantel: 2.800-1.800 °C, magnesium en ijzer.
■ Buitenste dunne laag:
- aardkorst/continentale korst: 30-70 km dik, licht gesteente, graniet.
- oceanische korst: 1-7 km dik: zwaar gesteente: basalt.
● Fysische eigenschap van lagen: hardheid van lagen.
- De buitenste laag (lithosfeer: aardkorst en bovenlaag aardmantel) is
lithosfeer hard.
asthenosfeer - Daaronder: asthenosfeer: zachtere laag: plastisch gesteente.
- Daaronder: binnenmantel: vast gesteente.
- Daaronder: buitenkern: vloeibaar.
- Binnenste laag: binnenkern: hard gesteente.
Inwendige warmte
► De aarde krijgt warmte uit inwendige en uitwendige bronnen.
● Inwendige bronnen: bij het ontstaan uit hete nevelgassen kreeg de
aarde warmte mee. Ook door vroegere inslagen van meteorieten. Ten
slotte wordt door radioactiviteit van gesteente nog steeds warmte
afgegeven. Daarom is de aarde nog geen koude planeet.
, ● Uitwendige warmte: zon. Grote invloed op uitwendige processen als
exogene krachten.
1.2 Het verhaal van de gesteenten
Bouwstenen
► De lithosfeer is opgebouwd uit verschillende soorten gesteenten.
● Een gesteente bestaat uit verschillende mineralen en/of organische
stoffen. Een mineraal is een verbinding die in de natuur voorkomt met
bepaalde chemische/fysische eigenschappen (bijvoorbeeld kristalvorm of
hardheid).
Soorten gesteenten
► Er zijn drie hoofdgroepen: stollingsgesteenten, sedimentgesteenten en
metamorfe gesteenten.
stollingsgesteenten ● Stollingsgesteenten: door afkoeling en stolling van magma.
Twee subgroepen:
- Dieptegesteente: langzame stolling in mantel: daardoor grote kristallen:
graniet graniet.
basalt - Uitvloeiingsgesteente: snelle stolling van lava aan aardoppervlak: zeer
kleine kristallen (niet te zien): basalt.
sedimentgesteenten ● Sedimentgesteenten: afzettingen van zand of klei worden
samengeperst.
zandsteen - Klastische sedimentgesteenten: door druk van bovenliggende lagen
worden zand en klei verhard tot zandsteen/kleisteen.
kalksteen - Chemische en organische sedimentgesteenten: door neerslaan van
mineralen, druk en verharding (zout in zee wordt steenzout) of ophoping
metamorfe gesteenten van organisch materiaal (kalk in zee wordt kalksteen).
● Metamorfe gesteenten: door grote druk en hoge temperaturen
verandert de samenstelling van het oorspronkelijke gesteente in een
leisteen ander gesteente. Dit kan gebeuren door gebergtevorming of druk van
marmer tientallen kilometers dikke lagen. Zandsteen wordt kwartsiet; kleisteen
wordt leisteen, kalksteen wordt marmer.
Wat een steen kan vertellen
gesteentekringloop ► De gesteentekringloop laat zien dat het ene hoofdtype van gesteente
kan overgaan in een ander hoofdtype van gesteente. Dit gebeurt diep in
de mantel, dan wel dicht bij het aardoppervlak. Deze processen kosten
erg veel tijd. Zo kan kalksteen, in zee gevormd, door gebergtevormende
krachten veranderen in marmer en vervolgens door erosie van
bovenliggende lagen hoog in de bergen teruggevonden worden.
● Je kunt ook toekomstige processen met de gesteentekringloop
beschrijven: het marmer kan door verwering en erosie uiteenvallen tot
gruis, meegenomen worden door beken en rivieren en de deeltjes kunnen
in zee worden gesedimenteerd en verharden tot sedimentgesteente.
1.3 Schuivende continenten
De leeftijd van de aarde
► Ouderdom van de aarde kan bepaald worden met volgende feiten:
- sedimenten worden altijd horizontaal neergelegd. Daarna eventueel nog
1 De actieve aarde
1.1 Het ontstaan en de opbouw van de aarde
Het verleden van de aarde
► De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar oud. Om de ontwikkelingen en de
processen (die soms miljoenen jaren duren) die geleid hebben tot de
huidige landschappen te achterhalen, wordt een speciaal principe
actualiteitsbeginsel gebruikt.
● Het actualiteitsbeginsel gaat ervan uit dat processen die we nu op aarde
zien, vroeger onder gelijke omstandigheden ook zo hebben gewerkt. Het
heden vormt de sleutel tot het verleden. Zo kunnen geologen de
ontstaanswijze van landschappen verklaren.
De kraamkamer van de aarde
► De zon is 4,6 miljard jaar geleden ontstaan uit samentrekking van gas
en stof. In de nevel rondom de zon ontstonden acht planeten, waaronder
onze aarde.
● De zon vormt met miljarden andere sterren het Melkwegstelsel. In het
heelal bevinden zich talloze sterrenstelsels.
Schillen
► De aarde is gelaagd, bestaat uit schillen en heeft vloeibaar water aan de
oppervlakte. Bij de gelaagdheid kun je kijken naar de chemische én
fysische eigenschappen.
● Chemische samenstelling: door inslag van een grote meteoriet,
miljarden jaren geleden, smolt de aarde en ontstond door afkoeling een
gelaagdheid van schillen met verschillende chemische samenstelling:
■ Binnenste laag (aardkern): 5.000-6.000 °C, ijzer.
■ Aardmantel: 2.800-1.800 °C, magnesium en ijzer.
■ Buitenste dunne laag:
- aardkorst/continentale korst: 30-70 km dik, licht gesteente, graniet.
- oceanische korst: 1-7 km dik: zwaar gesteente: basalt.
● Fysische eigenschap van lagen: hardheid van lagen.
- De buitenste laag (lithosfeer: aardkorst en bovenlaag aardmantel) is
lithosfeer hard.
asthenosfeer - Daaronder: asthenosfeer: zachtere laag: plastisch gesteente.
- Daaronder: binnenmantel: vast gesteente.
- Daaronder: buitenkern: vloeibaar.
- Binnenste laag: binnenkern: hard gesteente.
Inwendige warmte
► De aarde krijgt warmte uit inwendige en uitwendige bronnen.
● Inwendige bronnen: bij het ontstaan uit hete nevelgassen kreeg de
aarde warmte mee. Ook door vroegere inslagen van meteorieten. Ten
slotte wordt door radioactiviteit van gesteente nog steeds warmte
afgegeven. Daarom is de aarde nog geen koude planeet.
, ● Uitwendige warmte: zon. Grote invloed op uitwendige processen als
exogene krachten.
1.2 Het verhaal van de gesteenten
Bouwstenen
► De lithosfeer is opgebouwd uit verschillende soorten gesteenten.
● Een gesteente bestaat uit verschillende mineralen en/of organische
stoffen. Een mineraal is een verbinding die in de natuur voorkomt met
bepaalde chemische/fysische eigenschappen (bijvoorbeeld kristalvorm of
hardheid).
Soorten gesteenten
► Er zijn drie hoofdgroepen: stollingsgesteenten, sedimentgesteenten en
metamorfe gesteenten.
stollingsgesteenten ● Stollingsgesteenten: door afkoeling en stolling van magma.
Twee subgroepen:
- Dieptegesteente: langzame stolling in mantel: daardoor grote kristallen:
graniet graniet.
basalt - Uitvloeiingsgesteente: snelle stolling van lava aan aardoppervlak: zeer
kleine kristallen (niet te zien): basalt.
sedimentgesteenten ● Sedimentgesteenten: afzettingen van zand of klei worden
samengeperst.
zandsteen - Klastische sedimentgesteenten: door druk van bovenliggende lagen
worden zand en klei verhard tot zandsteen/kleisteen.
kalksteen - Chemische en organische sedimentgesteenten: door neerslaan van
mineralen, druk en verharding (zout in zee wordt steenzout) of ophoping
metamorfe gesteenten van organisch materiaal (kalk in zee wordt kalksteen).
● Metamorfe gesteenten: door grote druk en hoge temperaturen
verandert de samenstelling van het oorspronkelijke gesteente in een
leisteen ander gesteente. Dit kan gebeuren door gebergtevorming of druk van
marmer tientallen kilometers dikke lagen. Zandsteen wordt kwartsiet; kleisteen
wordt leisteen, kalksteen wordt marmer.
Wat een steen kan vertellen
gesteentekringloop ► De gesteentekringloop laat zien dat het ene hoofdtype van gesteente
kan overgaan in een ander hoofdtype van gesteente. Dit gebeurt diep in
de mantel, dan wel dicht bij het aardoppervlak. Deze processen kosten
erg veel tijd. Zo kan kalksteen, in zee gevormd, door gebergtevormende
krachten veranderen in marmer en vervolgens door erosie van
bovenliggende lagen hoog in de bergen teruggevonden worden.
● Je kunt ook toekomstige processen met de gesteentekringloop
beschrijven: het marmer kan door verwering en erosie uiteenvallen tot
gruis, meegenomen worden door beken en rivieren en de deeltjes kunnen
in zee worden gesedimenteerd en verharden tot sedimentgesteente.
1.3 Schuivende continenten
De leeftijd van de aarde
► Ouderdom van de aarde kan bepaald worden met volgende feiten:
- sedimenten worden altijd horizontaal neergelegd. Daarna eventueel nog
