Rechtsgeschiedenis
Hoofdstuk 1 Codificatie
1. Een codificatie moet voldoen aan drie kenmerken: er moet een overheid zijn die
gezag uitoefent op haar onderdanen (kerkelijk of wereldlijk), het moet op schrift
gesteld zijn en het recht moet volledig zijn (exclusief = er moet geen ander recht
gelden).
2. Een rechter kan gebruik maken van de grammaticale, wetshistorische,
systematische en teleologische interpretatiemethode.
3. De wetgever bepaalt de tekst van de wet, zijn macht wordt echter ingeperkt
doordat de rechter de wet uit moet leggen en een codificatie is altijd onderhevig
aan interpretatie want volstrekte eenduidigheid is niet te verwezenlijken.
De tekstuitlegger geeft betekenis aan de wet en bepaalt daarmee de inhoud, dit lijdt tot
macht. De tekstschrijver kan op drie manieren zijn macht zo groot mogelijk houden:
authentieke interpretatie (gezaghebbende uitleg van de wetgever), verbod van
commentaar of door référé législatif (de rechter is verplicht uitleg te vragen aan de
wetgever).
De belangrijkste functie van de wetgever is om aan de wettekst autoriteit te verlenen.
Hoofdstuk 3 Romeinse codificatiegeschiedenis
1. 509 v. Chr. was het begin van de republiek. Het imperium werd niet langer aan 1
persoon toegekend, maar aan twee jaarlijks door de comita gekozen consuls.
Beide consuls hadden het volle imperium. Twee problemen: intercessio (de een
kon wetten maken om wetten gemaakt door de ander ongedaan te maken),
conflict tussen edicta en leges waarbij de een van de consuls voorrang kon geven
aan de leges als hem dat uit kwam.
2. Vier gebeurtenissen tussen patriciërs en plebejers om gelijkgerechtigdheid:
- Codificatie-eis van de plebejers, dit leidde tot de Wet der Twaalf Tafelen.
Plebejers bleven onzeker want de interpretatie van wetten was onduidelijk.
- Openbaarmaking van het geheim van de interpretatieregels door Gnaeus
Flavius. Deze interpretatio heeft het karakter van de Romeinse
rechtsgeleerdheid bepaald.
- Instelling van de preatuur. De praetor hield zich bezig met de rechtsbedeling.
- Lex Hortensia, deze wet bepaalde dat besluiten die de plebs namen
(plebiscieten) golden voor het gehele volk. De plebiscieten kregen gelijke
kracht van wet.
3. De praetor vaardigde edicten uit die niet langer van kracht waren dan zijn
imperium. Hij werd geholpen door beroepsjuristen, maar hij sprak geen recht.
Wel besliste de praetor of iemand toegang mocht tot de rechter.
4. Belangrijke ontwikkelingen begin keizertijd:
- De senaatsbesluiten vervingen de leges, de senaat nam de taken over van de
volksvergadering want die kwam niet meer bijeen. (later was de formele
medewerking van de senaat niet meer vereist)
- Men liet zich bij geschillen informeren door rechtsgeleerden, iurisconsulti. De
beste van hen krijgen een soort keizerlijk vergunning en het advies dat hun
gaven was bindend voor de rechter. Dit leidde tot het juristenrecht.
, rond 300 n. Chr. waren er twee rechtsbronnen over: keizerlijk recht (leges) en
juristen recht (ius).
5. De wetgeving van Justinianus bestaat uit vier onderdelen:
- Codex Justinianus: bestaat uit constituties, ofwel verordeningen die van de
keizer afkomstig zijn. Deze Codex was volledig en exclusief. De ‘lex posterior’
regel (latere regel zet een eerdere opzij) gold.
- Digesten of Pandecten: een codificatie van het juristenrecht (ius) met
exclusieve werking. De bevolking kon dit echter (1) niet lezen want het was in
Latijn en (2) waren de Digesten omstreden want het ius als afzonderlijke
rechtsbron was afgeschaft, het ius werd ingelijfd bij de leges. De digesten
waren 1 constitutie en hebben alle kenmerken van een codificatie.
- Instituten of Elementen: schoolboek waarin de basis van het Romeinse recht
wordt uitgelegd.
- Novellen: een lange reeks constituties die zijn verschenen nadat de wetgeving
van Justinianus was voltooid.
Wetten krachtens het imperium opgelegd = edicten.
Wetten die in de volksvergadering tot stand kwamen = leges.
Senaat = adviserend, geen kracht van wet patriciërs.
Edictum Perpetuum = de opvolger van de praetor nam de edicten van zijn voorganger
over met hooguit een paar nieuwe bepalingen. Dit was een wettelijk programma waarin
hij verkondigde met welke rechten hij zijn ambt zou vervullen, hij mocht hier niet van
afwijken.
De functie van het praetorisch recht was om het civiele recht te ondersteunen, aan te
vullen en te verbeteren.
Siglenverbod = gebruik van afkoringen in de tekst is verboden.
Basilica: Griekse tekst ontstaan doordat Leo de Wijze constituties zuiverde van de
Griekse commentaren, vertalingen en compendia.
Hoofdstuk 4 Italiaanse codificatiegeschiedenis
1. De Longbarden veroverde een groot deel van het gebied van Keizer Justinianus
na zijn dood. Zij ontwikkelde een nieuw recht en de eerste codificatie daarvan
was het Edictum Rothari. Door het personaliteitsbeginsel gold dit recht echter
alleen voor de Longobardische onderdanen en niet voor de Romeinen. Hierdoor
hielden de Romeinen zich nog aan datgene was over was van Justinianus
codificatie. Er kwamen echter steeds meer bevolkingsgroepen op een gebied wat
leidde tot verval van het personaliteitsbeginsel, het werd uiteindelijk vervangen
door het territorialiteitsbeginsel.
2. Gewoonterecht is ongeschreven recht waardoor de inhoud niet vaststaat. Er
moet sprake zijn van een bepaalde gewoonte die gedurende lange tijd in gebruik
is deze gewoonte moet worden beschouwd als recht. De rechter bepaalt of hier
sprake van is (rechter kan hierdoor eigenlijk zelf gewoonten gaan scheppen).
3. Om bescherming te krijgen traden burgers in vazalliteit. In ruil voor een plechtige
eed van trouw kreeg men protectie. De beschermheer gaf vazallen een stuk grond
in bruikleen. Dit groeide uit tot het leenstelsel waar vervolgens een leenpiramide
, ontstond door het doorgeven in onderleen. De leenvoorwaarden verschilde per
gebied.
4. Rond 800 groeide het Romeinse recht weer a.g.v. de kroning van Karel de Grote.
Het Romeins recht werd het rijksrecht want het territoriale recht vertoonde
grote gaten en de opvolgers van Karel de Grote zagen zichzelf ook als opvolgers
van de Romeinse keizers.
5. Irnerius gaf onderwijs aan de hand van het gehele Corpus Iuris, inclusief de
Digesten. Door de opkomende handel in Italië was hier behoefte aan omdat de
digesten voldeden aan de eis van gecompliceerde rechtsbetrekkingen.
6. Verklaringen en uitleggingen van moeilijke woorden in het Corpus Iuris heette
‘’glossa’’, zij maakte de tekst leesbaar. Als een tekst niet geglosseerd was, ging
men er van uit dat die tekst in de praktijk geen rechtskracht had. Op deze wijze
maakten de glossatoren duidelijk welke gedeeltes uit de Corpus Iuris niet tot het
geldende recht behoorden de uitlegger stelt zich boven de wet. Geinig is dat
feitelijk alleen het corpus gold en de glossen niet.
7. Samenvattingen over onderdelen van het Corpus Iuris worden ‘’summae’’
genoemd en waren bedoeld om samenhang te brengen in de massa van glossen.
8. Monnik Gratianus maakte een verzameling van kerkelijk recht en maakte het
‘’Decretum’’. Het nam bepaalde teksten en rechtsregels over, en voorzag ze van
commentaar waardoor het vooral een studieboek was en geen codificatie. Het
Decretum was wel de kern van het wetboek van de Rooms-katholieke kerk tot
1918: Corpus Iuris Canonici. Decrististen zijn de glossatoren van het Decretum.
9. De Investituursstrijd was de strijd tussen de keizer en de paus wie het hoogste
gezag toekwam. De keizer zocht steun bij de legisten en het Corpus Iuris Civillis,
en de paus bij de decretisten en het Decretum. In het geval van conflict ging het
canonieke recht meestal voor het Romeinse recht. De kerkelijke rechtbanken
meenden dat zij bevoegd waren zich te bemoeien met alle zaken waarbij een
geestelijke betrokken was.
10. Extravaganten is een tweetal systematische verzamelingen die de periode na
1317 behandelden en voortkwamen uit privé-initiatief. Ze bevatten materiaal dat
niet opgenomen was in de bestaande verzamelingen. Deze Extravaganten
vormden samen met de Clementinen, het Liber Sextus, de Decretalen (Liber
Extra) en het Decretum het Corpus Iuris Canonici. soort kerkelijke wetboek.
Pas in 1918 kwam er een echt kerkelijke wetboek, de Codex Iuris Canonici.
Romeins recht werd gebruikt om bijv. gaten in het Germaanse recht te vullen.
In die tijd werd het ene volksrecht met het andere aangevuld, dit leidde tot plaatselijke
gewoontes.
Libri Feudorum = Longobaridsche leenrecht.
Het personaliteitsbeginsel leidde tot rechtsversnippering en tot verzet in 800.
Glossa Ordinaria = opgesteld door hoogleraar Accursisus, alle glossen geordend en
gepubliceerd. Dit leidde tot een verwaarlozing van het canonieke recht want dat kreeg
bijna geen aandacht meer terwijl dat ook geldend recht was. Dit leidde tot een tweede
universiteit op het gebied van canoniek recht.
Hoofdstuk 1 Codificatie
1. Een codificatie moet voldoen aan drie kenmerken: er moet een overheid zijn die
gezag uitoefent op haar onderdanen (kerkelijk of wereldlijk), het moet op schrift
gesteld zijn en het recht moet volledig zijn (exclusief = er moet geen ander recht
gelden).
2. Een rechter kan gebruik maken van de grammaticale, wetshistorische,
systematische en teleologische interpretatiemethode.
3. De wetgever bepaalt de tekst van de wet, zijn macht wordt echter ingeperkt
doordat de rechter de wet uit moet leggen en een codificatie is altijd onderhevig
aan interpretatie want volstrekte eenduidigheid is niet te verwezenlijken.
De tekstuitlegger geeft betekenis aan de wet en bepaalt daarmee de inhoud, dit lijdt tot
macht. De tekstschrijver kan op drie manieren zijn macht zo groot mogelijk houden:
authentieke interpretatie (gezaghebbende uitleg van de wetgever), verbod van
commentaar of door référé législatif (de rechter is verplicht uitleg te vragen aan de
wetgever).
De belangrijkste functie van de wetgever is om aan de wettekst autoriteit te verlenen.
Hoofdstuk 3 Romeinse codificatiegeschiedenis
1. 509 v. Chr. was het begin van de republiek. Het imperium werd niet langer aan 1
persoon toegekend, maar aan twee jaarlijks door de comita gekozen consuls.
Beide consuls hadden het volle imperium. Twee problemen: intercessio (de een
kon wetten maken om wetten gemaakt door de ander ongedaan te maken),
conflict tussen edicta en leges waarbij de een van de consuls voorrang kon geven
aan de leges als hem dat uit kwam.
2. Vier gebeurtenissen tussen patriciërs en plebejers om gelijkgerechtigdheid:
- Codificatie-eis van de plebejers, dit leidde tot de Wet der Twaalf Tafelen.
Plebejers bleven onzeker want de interpretatie van wetten was onduidelijk.
- Openbaarmaking van het geheim van de interpretatieregels door Gnaeus
Flavius. Deze interpretatio heeft het karakter van de Romeinse
rechtsgeleerdheid bepaald.
- Instelling van de preatuur. De praetor hield zich bezig met de rechtsbedeling.
- Lex Hortensia, deze wet bepaalde dat besluiten die de plebs namen
(plebiscieten) golden voor het gehele volk. De plebiscieten kregen gelijke
kracht van wet.
3. De praetor vaardigde edicten uit die niet langer van kracht waren dan zijn
imperium. Hij werd geholpen door beroepsjuristen, maar hij sprak geen recht.
Wel besliste de praetor of iemand toegang mocht tot de rechter.
4. Belangrijke ontwikkelingen begin keizertijd:
- De senaatsbesluiten vervingen de leges, de senaat nam de taken over van de
volksvergadering want die kwam niet meer bijeen. (later was de formele
medewerking van de senaat niet meer vereist)
- Men liet zich bij geschillen informeren door rechtsgeleerden, iurisconsulti. De
beste van hen krijgen een soort keizerlijk vergunning en het advies dat hun
gaven was bindend voor de rechter. Dit leidde tot het juristenrecht.
, rond 300 n. Chr. waren er twee rechtsbronnen over: keizerlijk recht (leges) en
juristen recht (ius).
5. De wetgeving van Justinianus bestaat uit vier onderdelen:
- Codex Justinianus: bestaat uit constituties, ofwel verordeningen die van de
keizer afkomstig zijn. Deze Codex was volledig en exclusief. De ‘lex posterior’
regel (latere regel zet een eerdere opzij) gold.
- Digesten of Pandecten: een codificatie van het juristenrecht (ius) met
exclusieve werking. De bevolking kon dit echter (1) niet lezen want het was in
Latijn en (2) waren de Digesten omstreden want het ius als afzonderlijke
rechtsbron was afgeschaft, het ius werd ingelijfd bij de leges. De digesten
waren 1 constitutie en hebben alle kenmerken van een codificatie.
- Instituten of Elementen: schoolboek waarin de basis van het Romeinse recht
wordt uitgelegd.
- Novellen: een lange reeks constituties die zijn verschenen nadat de wetgeving
van Justinianus was voltooid.
Wetten krachtens het imperium opgelegd = edicten.
Wetten die in de volksvergadering tot stand kwamen = leges.
Senaat = adviserend, geen kracht van wet patriciërs.
Edictum Perpetuum = de opvolger van de praetor nam de edicten van zijn voorganger
over met hooguit een paar nieuwe bepalingen. Dit was een wettelijk programma waarin
hij verkondigde met welke rechten hij zijn ambt zou vervullen, hij mocht hier niet van
afwijken.
De functie van het praetorisch recht was om het civiele recht te ondersteunen, aan te
vullen en te verbeteren.
Siglenverbod = gebruik van afkoringen in de tekst is verboden.
Basilica: Griekse tekst ontstaan doordat Leo de Wijze constituties zuiverde van de
Griekse commentaren, vertalingen en compendia.
Hoofdstuk 4 Italiaanse codificatiegeschiedenis
1. De Longbarden veroverde een groot deel van het gebied van Keizer Justinianus
na zijn dood. Zij ontwikkelde een nieuw recht en de eerste codificatie daarvan
was het Edictum Rothari. Door het personaliteitsbeginsel gold dit recht echter
alleen voor de Longobardische onderdanen en niet voor de Romeinen. Hierdoor
hielden de Romeinen zich nog aan datgene was over was van Justinianus
codificatie. Er kwamen echter steeds meer bevolkingsgroepen op een gebied wat
leidde tot verval van het personaliteitsbeginsel, het werd uiteindelijk vervangen
door het territorialiteitsbeginsel.
2. Gewoonterecht is ongeschreven recht waardoor de inhoud niet vaststaat. Er
moet sprake zijn van een bepaalde gewoonte die gedurende lange tijd in gebruik
is deze gewoonte moet worden beschouwd als recht. De rechter bepaalt of hier
sprake van is (rechter kan hierdoor eigenlijk zelf gewoonten gaan scheppen).
3. Om bescherming te krijgen traden burgers in vazalliteit. In ruil voor een plechtige
eed van trouw kreeg men protectie. De beschermheer gaf vazallen een stuk grond
in bruikleen. Dit groeide uit tot het leenstelsel waar vervolgens een leenpiramide
, ontstond door het doorgeven in onderleen. De leenvoorwaarden verschilde per
gebied.
4. Rond 800 groeide het Romeinse recht weer a.g.v. de kroning van Karel de Grote.
Het Romeins recht werd het rijksrecht want het territoriale recht vertoonde
grote gaten en de opvolgers van Karel de Grote zagen zichzelf ook als opvolgers
van de Romeinse keizers.
5. Irnerius gaf onderwijs aan de hand van het gehele Corpus Iuris, inclusief de
Digesten. Door de opkomende handel in Italië was hier behoefte aan omdat de
digesten voldeden aan de eis van gecompliceerde rechtsbetrekkingen.
6. Verklaringen en uitleggingen van moeilijke woorden in het Corpus Iuris heette
‘’glossa’’, zij maakte de tekst leesbaar. Als een tekst niet geglosseerd was, ging
men er van uit dat die tekst in de praktijk geen rechtskracht had. Op deze wijze
maakten de glossatoren duidelijk welke gedeeltes uit de Corpus Iuris niet tot het
geldende recht behoorden de uitlegger stelt zich boven de wet. Geinig is dat
feitelijk alleen het corpus gold en de glossen niet.
7. Samenvattingen over onderdelen van het Corpus Iuris worden ‘’summae’’
genoemd en waren bedoeld om samenhang te brengen in de massa van glossen.
8. Monnik Gratianus maakte een verzameling van kerkelijk recht en maakte het
‘’Decretum’’. Het nam bepaalde teksten en rechtsregels over, en voorzag ze van
commentaar waardoor het vooral een studieboek was en geen codificatie. Het
Decretum was wel de kern van het wetboek van de Rooms-katholieke kerk tot
1918: Corpus Iuris Canonici. Decrististen zijn de glossatoren van het Decretum.
9. De Investituursstrijd was de strijd tussen de keizer en de paus wie het hoogste
gezag toekwam. De keizer zocht steun bij de legisten en het Corpus Iuris Civillis,
en de paus bij de decretisten en het Decretum. In het geval van conflict ging het
canonieke recht meestal voor het Romeinse recht. De kerkelijke rechtbanken
meenden dat zij bevoegd waren zich te bemoeien met alle zaken waarbij een
geestelijke betrokken was.
10. Extravaganten is een tweetal systematische verzamelingen die de periode na
1317 behandelden en voortkwamen uit privé-initiatief. Ze bevatten materiaal dat
niet opgenomen was in de bestaande verzamelingen. Deze Extravaganten
vormden samen met de Clementinen, het Liber Sextus, de Decretalen (Liber
Extra) en het Decretum het Corpus Iuris Canonici. soort kerkelijke wetboek.
Pas in 1918 kwam er een echt kerkelijke wetboek, de Codex Iuris Canonici.
Romeins recht werd gebruikt om bijv. gaten in het Germaanse recht te vullen.
In die tijd werd het ene volksrecht met het andere aangevuld, dit leidde tot plaatselijke
gewoontes.
Libri Feudorum = Longobaridsche leenrecht.
Het personaliteitsbeginsel leidde tot rechtsversnippering en tot verzet in 800.
Glossa Ordinaria = opgesteld door hoogleraar Accursisus, alle glossen geordend en
gepubliceerd. Dit leidde tot een verwaarlozing van het canonieke recht want dat kreeg
bijna geen aandacht meer terwijl dat ook geldend recht was. Dit leidde tot een tweede
universiteit op het gebied van canoniek recht.
