1
,Inhoud
1. Inleiding....................................................................................................4
1.1 Probleemanalyse......................................................................................................................... 5
1.2 Aanleiding.................................................................................................................................. 5
1.3 Probeembeschrijving..................................................................................................................7
1.3.1 Het begrip transfer............................................................................................................................ 7
1.3.2 Empirische gegevens......................................................................................................................... 7
1.4 Relatie met theoretische inzichten.............................................................................................7
1.5 Mogelijke verklaringen..............................................................................................................8
2. Literatuuronderzoek....................................................................................9
2.1 Inleiding..................................................................................................................................... 9
2.2 Vraagstelling............................................................................................................................10
2.3 Methode...................................................................................................................................10
2.4 Resultaten................................................................................................................................. 11
2.4.1 Cognitieve factoren.......................................................................................................................... 11
2.4.2 Bevordering schriftelijke taalvaardigheid in L2.............................................................................16
2.5 Conclusie en discussie.............................................................................................................21
3. Behoeftenonderzoek...................................................................................23
3.1 Inleiding................................................................................................................................... 23
3.2 Doel en onderzoeksvraag.........................................................................................................23
3.3 Methode................................................................................................................................... 24
3.3.1 Instrument...................................................................................................................................... 24
3.3.2 Deelnemers..................................................................................................................................... 25
3.3.3 Dataverzameling, -verwerking en –analyse...................................................................................26
3.4 Resultaten................................................................................................................................ 26
Studentniveau................................................................................................................................ 26
Docentniveau................................................................................................................................. 26
3.4.2 Correctieve feedback...................................................................................................................... 27
3.4.3 Zelfregulatie.................................................................................................................................... 28
3.4.4 Cognitieve belasting....................................................................................................................... 29
3.5 Conclusie en discussie.............................................................................................................30
4. Aanbevelingen ontwerponderzoek.................................................................32
4.1 Inleiding...................................................................................................................................32
4.2 Ontwerpdoel............................................................................................................................32
4.3 Ontwerpprincipes....................................................................................................................32
4.4 Ontwerpcriteria....................................................................................................................... 32
4.5 Randvoorwaarden...................................................................................................................33
2
,5 Ontwerpproces en interventie........................................................................34
5.1 Inleiding................................................................................................................................... 34
5.2 Voorbereiding ontwerpproces.................................................................................................35
5.3 Beschrijving ontwerpproces....................................................................................................36
5.3.1 Inspirerende voorbeelden............................................................................................................... 36
5.3.2 Oplossingsalternatieven................................................................................................................. 39
5.3.3 Keuze oplossingsalternatief............................................................................................................ 41
5.3.4 Prototype........................................................................................................................................ 43
5.3.5 Formatieve evaluaties..................................................................................................................... 43
5.4 De interventie..........................................................................................................................48
6. Effectevaluatie..........................................................................................49
6.1 Inleiding................................................................................................................................... 49
6.2 Onderzoeksdoel en onderzoeksvraag......................................................................................50
6.2.1 Onderzoeksopzet............................................................................................................................ 50
6.3 Resultaten................................................................................................................................ 54
Resultaten effectevaluatie variabele 1..................................................................................................... 54
Resultaten effectevaluatie variabele 2..................................................................................................... 56
6.4 Conclusie en discussie.............................................................................................................58
7. Eind beschouwing.......................................................................................61
7.1 Evaluatie werking ontwerpprincipes........................................................................................61
7.2 Overdraagbaarheid..................................................................................................................62
7.3 Duurzaamheid van de interventie...........................................................................................63
8. Samenvatting ontwerponderzoek...................................................................64
Literatuurlijst...............................................................................................66
Bijlage A Vragenlijst studentenenquête...............................................................68
Bijlage B Vragenlijst studentenenquête...............................................................77
Bijlage C Samenvatting paneldiscussie docenten..................................................102
Bijlage D Eerste versie ontwerp.......................................................................109
Bijlage E Tweede versie ontwerp.....................................................................110
Bijlage F Derde versie ontwerp........................................................................111
Bijlage G Uiteindelijke interventie...................................................................112
Bijlage H Begeleidend schrijven interventie.......................................................113
Bijlage I Vragenlijst effectevaluatie nameting.....................................................114
3
,1. Inleiding
De opleiding International Business and Management Studies (IBMS) is een geheel Engelstalige,
vierjarige HBO-bacheloropleiding van Saxion. Studenten kiezen voor deze opleiding omdat zij zich willen
klaarmaken voor een internationale carrière in het zakenleven. IBMS-studenten genieten al hun
onderwijs in het Engels. Elk studiejaar is opgedeeld in vier kwartielen van zeven lesweken gevolgd door
een periode van twee of drie weken waarin studenten schriftelijke toetsen afleggen, opdrachten
inleveren en aan workshops deelnemen. Tijdens de lesweken volgen zij meerdere vakken gelijktijdig,
waarin begrippen en (met name cognitieve) vaardigheden de leerinhoud vormen. Deze leerinhouden
worden vakoverstijgend aangeboden en getoetst; elk semester nemen studenten deel aan een project
dat het hele semester duurt. In elk van die projecten passen zij de leerinhoud toe van de vakken die zij
in dat semester volgen (of de begrippen en vaardigheden die zij in voorgaande semesters hebben
opgedaan), waarbij een beroep wordt gedaan op hun hogere orde denkvaardigheden. Zij worden geacht
dit alles in het Engels te doen, wat niet hun moedertaal is. Dit vraagt veel van het (meta-)cognitieve
vermogen.
In de eerste twee leerjaren van het curriculum volgen studenten verplicht het vak Engels. Daarmee wil
de opleiding de studenten helpen een taalbeheersingsniveau te bereiken dat vergelijkbaar is met het
binnen Europa vastgestelde C1-niveau. De studenten schrijven alle opdrachten in het Engels en worden
geacht dat in het eerste leerjaar te doen op een niveau dat het Europese B2-niveau benadert, en vanaf
het tweede leerjaar niveau C1. Dit houdt in dat studenten in het tweede leerjaar flexibel en effectief
met de Engelse taal moeten kunnen omgaan ten behoeve van sociale, academische en beroepsmatige
doeleinden, en duidelijke, goed gestructureerde en gedetailleerde teksten over complexe onderwerpen
moeten kunnen produceren (Nederlandse Taalunie, 2008).
De toetsresultaten van het vak Engels wijzen erop dat dit doel grotendeels wordt bereikt. Steekproeven
onder toetsen uit andere vakken duiden er echter op dat buiten het vak Engels studenten dit taalniveau
onvoldoende weten te handhaven. Studenten leveren schriftelijke opdrachten op die taaltechnisch van
onvoldoende kwaliteit zijn. De leerinhoud van het vak Engels wordt blijkbaar niet overgebracht op de
overige vakken terwijl dat voor de opleidingsvisie en –missie van belang is. Dit ontwerponderzoek heeft
als doel dit probleem te verhelpen.
Onvoldoende taalbeheersing kan leiden tot problemen met het leren in het gehele curriculum
(Ghenghesh, 2015). Mukkatash (in Ghenghesh, 2015) beschrijft dat studenten in het hoger onderwijs
noch tijdens lessen noch daarbuiten in staat zijn om op adequate wijze in de Engelse taal te
communiceren over academische of alledaagse onderwerpen. Ghenghesh (2015) voert aan dat
academisch succes samengaat met taalvaardigheid en haalt daarvoor meerdere onderzoeken aan. Ferris
(2011) zegt het als volgt: “accuracy matters in the world outside of the writing class”. De vraag die zich
voordoet, is welke factoren een rol spelen in het bereiken van een voldoende vreemdetaalniveau in een
academische context en wat er nodig is om studenten daarin te ondersteunen.
4
, Om deze vraag te beantwoorden, is eerst een vooronderzoek uitgevoerd. Het vooronderzoek begint met
een probleemanalyse, gevolgd door een literatuuronderzoek ter inventarisatie van factoren die
bijdragen aan betere transfer van taalvaardigheden in het leren van een vreemde taal (L2). Daarna volgt
een analyse van de behoeften van studenten en docenten op dit gebied. Aangevuld met relevante
resultaten uit een contextanalyse resulteert dit in aanbevelingen voor het vervolgonderzoek, in de vorm
van ontwerpprincipes, ontwerpcriteria, en randvoorwaarden voor een interventie.
1.1 Probleemanalyse
In dit hoofdstuk wordt uiteengezet wat de aanleiding voor de probleemkeuze is geweest, wat het
probleem is, en waaruit het probleem blijkt. Voorts worden empirische gegevens, theoretische
inzichten, en overige perspectieven op het probleem gegeven, worden mogelijke verklaringen
beschreven, en wordt ten slotte een voorlopig ontwerpdoel geformuleerd.
1.2 Aanleiding
Omdat IBMS een Engelstalige opleiding is, vormt de kwaliteit van het Engels van studenten (meestal
impliciet) een beoordelingscriterium in summatieve toetsen (MIM, 2011). In de eerste twee leerjaren
van de opleiding volgen de studenten Engels als verplicht vak met een omvang van 8 studiepunten
(ECTS) per studiejaar. Daarna worden zij geacht hun Engelse taalbeheersing zelfstandig op peil te
houden. IBMS is thematisch ingericht en kent een spiral curriculum. Van studenten wordt verondersteld
dat zij geleerde competenties later in de opleiding ook kunnen toepassen. Zij worden dus ook ertoe in
staat geacht de competenties uit het vak Engels te kunnen gebruiken in alle andere vakken die zij
volgen. Bovendien wordt van hen verwacht dat zij hierin in grote mate zelfsturend zijn. De lessen Engels
worden aangeboden om lees-, schrijf-, luister- en spreekvaardigheden te verbeteren. Deze
vaardigheden moeten studenten vervolgens in alle overige vakken ook gebruiken. Om een voorbeeld te
geven: na het eerste semester van de opleiding is voldoende grammatica gedoceerd en getoetst om
studenten in staat te stellen voor al hun studieactiviteiten grammaticaal correct te spreken en schrijven
op niveau B2 binnen het Common European Framework (CEF).
De werkelijkheid is anders. IBMS-studenten maken na het eerste semester nog veel grammaticale
fouten.
Dit wordt veelal door de vingers gezien bij toetsen die niet behoren tot het vak Engels. De kwaliteit van
het Engels in studentenwerk voor het vak Engels is doorgaans voldoende, maar bij andere vakken is
deze kwaliteit doorgaans minder goed.
IBMS-studenten schrijven alle opdrachten in het Engels. Daarbij vertonen zij in opdrachten die voor het
vak Engels summatief worden getoetst, beduidend betere taalvaardigheid dan in opdrachten voor
andere vakken die zij gelijktijdig volgen. Zij maken vermijdbare fouten in de grammatica, woordkeuze,
en tekstopbouw.
In het derde en vierde opleidingsjaar produceren IBMS-studenten eveneens geschreven Engels dat niet
consistent is met de kwaliteit die wordt vereist in de summatieve toetsen in de module Engels.
5
,Inhoud
1. Inleiding....................................................................................................4
1.1 Probleemanalyse......................................................................................................................... 5
1.2 Aanleiding.................................................................................................................................. 5
1.3 Probeembeschrijving..................................................................................................................7
1.3.1 Het begrip transfer............................................................................................................................ 7
1.3.2 Empirische gegevens......................................................................................................................... 7
1.4 Relatie met theoretische inzichten.............................................................................................7
1.5 Mogelijke verklaringen..............................................................................................................8
2. Literatuuronderzoek....................................................................................9
2.1 Inleiding..................................................................................................................................... 9
2.2 Vraagstelling............................................................................................................................10
2.3 Methode...................................................................................................................................10
2.4 Resultaten................................................................................................................................. 11
2.4.1 Cognitieve factoren.......................................................................................................................... 11
2.4.2 Bevordering schriftelijke taalvaardigheid in L2.............................................................................16
2.5 Conclusie en discussie.............................................................................................................21
3. Behoeftenonderzoek...................................................................................23
3.1 Inleiding................................................................................................................................... 23
3.2 Doel en onderzoeksvraag.........................................................................................................23
3.3 Methode................................................................................................................................... 24
3.3.1 Instrument...................................................................................................................................... 24
3.3.2 Deelnemers..................................................................................................................................... 25
3.3.3 Dataverzameling, -verwerking en –analyse...................................................................................26
3.4 Resultaten................................................................................................................................ 26
Studentniveau................................................................................................................................ 26
Docentniveau................................................................................................................................. 26
3.4.2 Correctieve feedback...................................................................................................................... 27
3.4.3 Zelfregulatie.................................................................................................................................... 28
3.4.4 Cognitieve belasting....................................................................................................................... 29
3.5 Conclusie en discussie.............................................................................................................30
4. Aanbevelingen ontwerponderzoek.................................................................32
4.1 Inleiding...................................................................................................................................32
4.2 Ontwerpdoel............................................................................................................................32
4.3 Ontwerpprincipes....................................................................................................................32
4.4 Ontwerpcriteria....................................................................................................................... 32
4.5 Randvoorwaarden...................................................................................................................33
2
,5 Ontwerpproces en interventie........................................................................34
5.1 Inleiding................................................................................................................................... 34
5.2 Voorbereiding ontwerpproces.................................................................................................35
5.3 Beschrijving ontwerpproces....................................................................................................36
5.3.1 Inspirerende voorbeelden............................................................................................................... 36
5.3.2 Oplossingsalternatieven................................................................................................................. 39
5.3.3 Keuze oplossingsalternatief............................................................................................................ 41
5.3.4 Prototype........................................................................................................................................ 43
5.3.5 Formatieve evaluaties..................................................................................................................... 43
5.4 De interventie..........................................................................................................................48
6. Effectevaluatie..........................................................................................49
6.1 Inleiding................................................................................................................................... 49
6.2 Onderzoeksdoel en onderzoeksvraag......................................................................................50
6.2.1 Onderzoeksopzet............................................................................................................................ 50
6.3 Resultaten................................................................................................................................ 54
Resultaten effectevaluatie variabele 1..................................................................................................... 54
Resultaten effectevaluatie variabele 2..................................................................................................... 56
6.4 Conclusie en discussie.............................................................................................................58
7. Eind beschouwing.......................................................................................61
7.1 Evaluatie werking ontwerpprincipes........................................................................................61
7.2 Overdraagbaarheid..................................................................................................................62
7.3 Duurzaamheid van de interventie...........................................................................................63
8. Samenvatting ontwerponderzoek...................................................................64
Literatuurlijst...............................................................................................66
Bijlage A Vragenlijst studentenenquête...............................................................68
Bijlage B Vragenlijst studentenenquête...............................................................77
Bijlage C Samenvatting paneldiscussie docenten..................................................102
Bijlage D Eerste versie ontwerp.......................................................................109
Bijlage E Tweede versie ontwerp.....................................................................110
Bijlage F Derde versie ontwerp........................................................................111
Bijlage G Uiteindelijke interventie...................................................................112
Bijlage H Begeleidend schrijven interventie.......................................................113
Bijlage I Vragenlijst effectevaluatie nameting.....................................................114
3
,1. Inleiding
De opleiding International Business and Management Studies (IBMS) is een geheel Engelstalige,
vierjarige HBO-bacheloropleiding van Saxion. Studenten kiezen voor deze opleiding omdat zij zich willen
klaarmaken voor een internationale carrière in het zakenleven. IBMS-studenten genieten al hun
onderwijs in het Engels. Elk studiejaar is opgedeeld in vier kwartielen van zeven lesweken gevolgd door
een periode van twee of drie weken waarin studenten schriftelijke toetsen afleggen, opdrachten
inleveren en aan workshops deelnemen. Tijdens de lesweken volgen zij meerdere vakken gelijktijdig,
waarin begrippen en (met name cognitieve) vaardigheden de leerinhoud vormen. Deze leerinhouden
worden vakoverstijgend aangeboden en getoetst; elk semester nemen studenten deel aan een project
dat het hele semester duurt. In elk van die projecten passen zij de leerinhoud toe van de vakken die zij
in dat semester volgen (of de begrippen en vaardigheden die zij in voorgaande semesters hebben
opgedaan), waarbij een beroep wordt gedaan op hun hogere orde denkvaardigheden. Zij worden geacht
dit alles in het Engels te doen, wat niet hun moedertaal is. Dit vraagt veel van het (meta-)cognitieve
vermogen.
In de eerste twee leerjaren van het curriculum volgen studenten verplicht het vak Engels. Daarmee wil
de opleiding de studenten helpen een taalbeheersingsniveau te bereiken dat vergelijkbaar is met het
binnen Europa vastgestelde C1-niveau. De studenten schrijven alle opdrachten in het Engels en worden
geacht dat in het eerste leerjaar te doen op een niveau dat het Europese B2-niveau benadert, en vanaf
het tweede leerjaar niveau C1. Dit houdt in dat studenten in het tweede leerjaar flexibel en effectief
met de Engelse taal moeten kunnen omgaan ten behoeve van sociale, academische en beroepsmatige
doeleinden, en duidelijke, goed gestructureerde en gedetailleerde teksten over complexe onderwerpen
moeten kunnen produceren (Nederlandse Taalunie, 2008).
De toetsresultaten van het vak Engels wijzen erop dat dit doel grotendeels wordt bereikt. Steekproeven
onder toetsen uit andere vakken duiden er echter op dat buiten het vak Engels studenten dit taalniveau
onvoldoende weten te handhaven. Studenten leveren schriftelijke opdrachten op die taaltechnisch van
onvoldoende kwaliteit zijn. De leerinhoud van het vak Engels wordt blijkbaar niet overgebracht op de
overige vakken terwijl dat voor de opleidingsvisie en –missie van belang is. Dit ontwerponderzoek heeft
als doel dit probleem te verhelpen.
Onvoldoende taalbeheersing kan leiden tot problemen met het leren in het gehele curriculum
(Ghenghesh, 2015). Mukkatash (in Ghenghesh, 2015) beschrijft dat studenten in het hoger onderwijs
noch tijdens lessen noch daarbuiten in staat zijn om op adequate wijze in de Engelse taal te
communiceren over academische of alledaagse onderwerpen. Ghenghesh (2015) voert aan dat
academisch succes samengaat met taalvaardigheid en haalt daarvoor meerdere onderzoeken aan. Ferris
(2011) zegt het als volgt: “accuracy matters in the world outside of the writing class”. De vraag die zich
voordoet, is welke factoren een rol spelen in het bereiken van een voldoende vreemdetaalniveau in een
academische context en wat er nodig is om studenten daarin te ondersteunen.
4
, Om deze vraag te beantwoorden, is eerst een vooronderzoek uitgevoerd. Het vooronderzoek begint met
een probleemanalyse, gevolgd door een literatuuronderzoek ter inventarisatie van factoren die
bijdragen aan betere transfer van taalvaardigheden in het leren van een vreemde taal (L2). Daarna volgt
een analyse van de behoeften van studenten en docenten op dit gebied. Aangevuld met relevante
resultaten uit een contextanalyse resulteert dit in aanbevelingen voor het vervolgonderzoek, in de vorm
van ontwerpprincipes, ontwerpcriteria, en randvoorwaarden voor een interventie.
1.1 Probleemanalyse
In dit hoofdstuk wordt uiteengezet wat de aanleiding voor de probleemkeuze is geweest, wat het
probleem is, en waaruit het probleem blijkt. Voorts worden empirische gegevens, theoretische
inzichten, en overige perspectieven op het probleem gegeven, worden mogelijke verklaringen
beschreven, en wordt ten slotte een voorlopig ontwerpdoel geformuleerd.
1.2 Aanleiding
Omdat IBMS een Engelstalige opleiding is, vormt de kwaliteit van het Engels van studenten (meestal
impliciet) een beoordelingscriterium in summatieve toetsen (MIM, 2011). In de eerste twee leerjaren
van de opleiding volgen de studenten Engels als verplicht vak met een omvang van 8 studiepunten
(ECTS) per studiejaar. Daarna worden zij geacht hun Engelse taalbeheersing zelfstandig op peil te
houden. IBMS is thematisch ingericht en kent een spiral curriculum. Van studenten wordt verondersteld
dat zij geleerde competenties later in de opleiding ook kunnen toepassen. Zij worden dus ook ertoe in
staat geacht de competenties uit het vak Engels te kunnen gebruiken in alle andere vakken die zij
volgen. Bovendien wordt van hen verwacht dat zij hierin in grote mate zelfsturend zijn. De lessen Engels
worden aangeboden om lees-, schrijf-, luister- en spreekvaardigheden te verbeteren. Deze
vaardigheden moeten studenten vervolgens in alle overige vakken ook gebruiken. Om een voorbeeld te
geven: na het eerste semester van de opleiding is voldoende grammatica gedoceerd en getoetst om
studenten in staat te stellen voor al hun studieactiviteiten grammaticaal correct te spreken en schrijven
op niveau B2 binnen het Common European Framework (CEF).
De werkelijkheid is anders. IBMS-studenten maken na het eerste semester nog veel grammaticale
fouten.
Dit wordt veelal door de vingers gezien bij toetsen die niet behoren tot het vak Engels. De kwaliteit van
het Engels in studentenwerk voor het vak Engels is doorgaans voldoende, maar bij andere vakken is
deze kwaliteit doorgaans minder goed.
IBMS-studenten schrijven alle opdrachten in het Engels. Daarbij vertonen zij in opdrachten die voor het
vak Engels summatief worden getoetst, beduidend betere taalvaardigheid dan in opdrachten voor
andere vakken die zij gelijktijdig volgen. Zij maken vermijdbare fouten in de grammatica, woordkeuze,
en tekstopbouw.
In het derde en vierde opleidingsjaar produceren IBMS-studenten eveneens geschreven Engels dat niet
consistent is met de kwaliteit die wordt vereist in de summatieve toetsen in de module Engels.
5
