Psychiatrie in de verpleegkunde. Hoofdstuk 10: schizofrenie en andere psychotische
stoornissen.
Hoofdstuk 10
10.1 Schizofrenie
Schizofrenie: een chronische, psychotische stoornis die wordt gekenmerkt door verstoringen van
het gedrag, het denken, de emoties en de waarnemingen.
Bepaalde (acute) episodes kunnen wanen, hallucinaties, onlogisch denken, onsamenhangende
spraak en bizar gedrag voorkomen.
Praten vaak monotoon en laten zelf weinig emotie in hun gezichtsuitdrukking zien.
Wekt angst, onbegrip en veroordeling op bij sociale omgeving van patiënt.
10.1.1 Ontstaan en beloop.
Ontstaat rond het 20ste levensjaar. De eerste tekenen ontstaan rond 25ste levensjaar.
Prodromale fase: periode van verslechtering. Gekenmerkt door een afnemende belangstelling
voor sociale activiteiten en toenemende problemen met het vervullen van verantwoordelijkheden
van het dagelijkse leven.
Vooral zelfverwaarlozing op de voorgrond.
Acute fase: Er ontstaan duidelijke psychotische symptomen zoals hallucinaties, wanen en steeds
vreemder gedrag.
Restperiode: sommige mensen komen hierin terecht: de fase die volgt op een acute fase. Het
gedrag keert terug naar het niveau van functioneren van de prodromale fase.
10.1.2 Prevalentie.
Mannen lopen meer risico om schizofrenie te ontwikkelen dan vrouwen en ontwikkelen de stoornis
vaak op jongere leeftijd.
Vrouwen ontstaat schizofrenie tussen 25-35 jaar
Mannen ontstaat schizofrenie tussen 18-25 jaar
Mannen reageren minder goed op medicijnen.
10.1.3 Diagnostische kenmerken.
Volgens DSM-IV: Psychotisch gedrag aanwezig. Tekenen gedurende 6 mnd aanwezig is.
Kenmerken:
o Opvallende afname van het sociale en beroepsmatige functioneren.
o Problemen met voeren van gesprekken, sluiten van vriendschappen, behouden van baan of
persoonlijke verzorging.
Positieve symptomen: betrekking op een breuk met de werkelijkheid. Komt tot uiting in
hallucinaties en waanideeën.
Negatieve symptomen: betrekking op verlies of verslechtering van normale functies, zoals
gebrek aan emoties of uitdrukking van emoties.
(tabel 10.1)
Verstoorde gedachten en spaak
Gedachten kunnen van inhoud en vorm afwijken. formele denkstoornissen
Inhoudelijke denkstoornissen
Wanen: een denkbeeld dat vaak gekoesterd wordt en niet overeenkomt met algemeen
geaccepteerde opvattingen. De patiënt is niet van het denkbeeld af te brengen met logische
redenering.
Veel voorkomende vormen zijn:
o Achtervolgingswanen (achtervolging door geheime dienst)
o Betrekkingswanen (ze hebben het over me, ze horen alles wat ik zeg)
o Wanen dat de betrokkene wordt aangestuurd (iemands gedachten, gevoelens of
handelingen worden aangevoerd door uitwendige krachten)
o Grootheidswanen (geloven dat men Jezus is)
o Nihilistische wanen (geloven dat de wereld niet werkelijk bestaat)
o Inbrengen van gedachten (gedachten in iemands geest gepland)
o Onttrekking van gedachten (gedachten uit iemands geest verwijderd)
Andere:
- Uitzenden van gedachten (iedereen weet wat ik denk)
- Inbrengen van gedachten (hij heeft invloed op me en kan ver in mijn gedachten vroeten)
- Onttrekking van gedachten (ze bestralen me en halen mn gedachten weg)
, Psychiatrie in de verpleegkunde. Hoofdstuk 10: schizofrenie en andere psychotische
stoornissen.
Formele denkstoornissen
Denken op chaotische en onlogische wijze.
Denkstoornis is te herkennen aan de afbraak van de organisatie, de verwerking en de beheersing
van gedachten. Spraakpatroon is vaak chaotisch of verward.
Spraakarmoede: spraak die samenhangend is, maar zo traag, beperkt in productie of vaak dat
weinig informatie wordt overgebracht.
Neologismen: zelfbedachte woorden.
Perseveratie: ongepaste maar hardnekkige herhaling van dezelfde woorden of gedachtegangen.
Woordsalade: aan elkaar rijgen van woorden of geluiden.
Blokkeren van de spraak: ongewilde, plotselinge onderbreking van de spraak of gedachten.
Aandachtsstoornissen.
Lijken problemen te hebben met het uitfilteren van irrelevante stimuli, waardoor het bijna
onmogelijk voor hen wordt hun aandacht te richten, hun gedachten te organiseren en onbelangrijke
informatie te negeren. Daardoor kunnen ze hyperbekwaam zijn in bepaalde (acute) fases van de
ziekte.
Deficiënties in stimulusgerelateerde potentialen
Treden op in reactie op externe stimuli.
Hoge hersengolfactiviteit suggereert dat abnormaal hoge niveaus van sensorische informatie bij de
hogere hersencentra aankomen, waardoor de stoornis sensorische overbelasting ontstaat: niet
filteren en niet goed in staat zijn zich op relevante prikkels te concentreren en verstorende prikkels
te negeren.
Waarnemingsstoornissen: hallucinaties
Hallucinaties: waarnemingsstoornissen. Waarnemingen in afwezigheid van uitwendige prikkels,
deze worden met de werkelijkheid verward.
o Auditieve hallucinaties: stemmen horen.
o Tactiele hallucinaties: tintelen, elektrische of branderige gevoelens.
o Somatische hallucinaties: gevoel dat slangen in iemands buik rondkruipen.
o Visuele hallucinaties: dingen zien die er niet zijn. Zijn zeldzamer
o Gustatorische hallucinaties: dingen proeven die niet aanwezig zijn. Zijn zeldzamer
o Olfactorische hallucinaties: geuren ruiken die niet aanwezig zijn. Zijn zeldzamer
o Opdracht hallucinaties: imperatieve hallucinaties. Horen stemmen die hun opdracht geven
om bepaalde handelingen uit te voeren.
Hallucinaties kunnen ook voorkomen tijdens delirium tremens, bepaalde gm gebruik, neurologische
aandoeningen zoals Parkinson.
Onderzoekers hebben aanwijzingen gevonden dat tijdens auditieve hallucinaties in de auditieve
cortex van de hersenen een soortgelijke elektrische activiteit plaatsvindt als bij het horen van
werkelijke geluiden.
Cognitieve gedragstherapie en gm kunnen hallucinaties in bedwang te helpen houden.
Emotionele stoornissen.
Vlak effect wordt opgemaakt uit de afwezigheid van emotionele uitingen in het gezicht en de stem.
Spreken zonder intonatie en behouden een uitdrukkingsloos gezicht incongruent affect: Mimiek
en emoties die niet overeen komen met het onderwerp waarover gesproken wordt.
Ook problemen met herkennen of waarnemen van emoties van anderen.
Motorische stoornissen.
Gekenmerkt door verlies van initiatief om zich met doelgerichte activiteiten bezig te houden. Zijn
niet in staat plannen uit te voeren ne het ontbreekt aan interesse of gedrevenheid.
Kunnen sterk geagiteerd of wild gedrag vertonen. Ze trekken zich terug uit sociale interacties en
raken geabsorbeerd in persoonlijke gedachten en fantasieën. Of ze klampen zich wanhopig vast
aan anderen dat ze hen in verlegenheid brengen.
Katatone schizofrenie: lijkt de betrokkene zich niet bewust van de omgeving of blijft onbeweeglijk in
een starre houding staan of zitten.
10.1.4 Subtypen schizofrenie. (DSM-IV)
1. Gedesorganiseerde type
Gaat gepaard met kenmerken zoals chaotisch gedrag, onsamenhangende spraak, vreemd,
misplaatst gelach, levendige en veelvuldige hallucinaties, afgevlakt of inadequaat affect en
gedesorganiseerde wanen die vaak betrekking hebben op seksuele of religieuze thema's. sociale
belemmering komt vaak voor. Vertonen dwaas gedrag en hebben grillige stemmingen. Ze giechelen
, Psychiatrie in de verpleegkunde. Hoofdstuk 10: schizofrenie en andere psychotische
stoornissen.
en spreken onzinning. Verwaarlozen hun uiterlijk en persoonlijke hygiëne en verliezen soms controle
over hun urine en ontlasting.
2. Katatone type
Wordt gekenmerkt door opvallend geremd motorisch gedrag en een vertraging van de activiteit die
toeneemt tot een stupor, kan plotseling overgaan in geagiteerde fase.
Kunnen ongewone maniërismen of grimassen vertonen of urenlang een bizarre, ogenschijnlijk
inspannende houding volhouden
3. Paranoïde type
wordt gekenmerkt door hallucinaties en gesystematiseerde wanen. Thema's: grootsheid,
achtervolging of jaloezie. Patiënten kunnen erg geagiteerd, verward of bang zijn. Het gedrag en
spraak vertoont niet de opvallende desorganisatie.
Indeling volgens type I en type II.
Type I: positieve symptomen
Hallucinaties, wanen, bizar gedrag en gedachtestoornissen.
Begint plotseling, de intellectuele vermogens blijven in stand en de stoornis reageert gunstiger op
antipsychotische medicatie.
Mogelijk veroorzaakt door defect van remmende mechanismen in de hersenen die excessief of
gestoord gedrag onderdrukken. Mogelijk door verstoring van toevoer of de regulering van dopamine
in de hersenen.
Type II: negatieve symptomen
Verlies of vermindering van de normale functies. Gebrek emotionele expressie, geen of weinig
motivatie, verlies van plezier in activiteiten, sociale teruggetrokkenheid en spraakarmoede.
Meer geleidelijk ontstaan van intellectuele beperkingen en een slechtere reactie op
antipsychotische medicatie.
Wordt mogelijk veroorzaakt door structurele beschadiging van de hersenen.
10.1.5 Oorzaak en achtergronden.
Biologische factoren spelen een bepalende rol. De indicatie tussen de genetische kwetsbaarheid en
omgeving lijkt een bepalende factor te zijn.
Genetische factoren.
In het algemeen lopen familieleden in de eerste graad van schizofreniepatiënten een ongeveer 10
keer zo groot risico om schizofrenie te krijgen dan mensen uit de algehele bevolking.
Hoe nauwer de genetische relatie tussen mensen met de diagnose schizofrenie en hun
familieleden, hoe groter de kans op schizofrenie bij hun familieleden.
Eeneiige tweelingen concordantie 48%
Twee-eiige 17
Het heeft te maken met gedeelde genen, niet met gedeelde omgevingen.
Biochemische factoren.
Dopaminehypothese: de voorspelling dat bij schizofrenie overactiviteit van de
dopaminereceptoren in de hersenen een rol speelt.
Ook andere neurotransmitters zoals: serotonine, acetylcholine, glutamaat en GABA spelen een rol
en beïnvloeden elkaars werkzaamheid.
Neuroleptische middelen blokkeren de dopamine receptoren, waardoor het effect van dopamine
afneemt.
Ook rol van dopaminen gebaseerd op werking van amfetaminen, een groep stimulerende middelen.
Deze middelen verhogen de concentratie van dopamine in de synapsspleet door de heropnname in
presynaptische neuronen te blokkeren. middelen in grote doses aan mensen geven: veroorzaken
symptomen van paranoïde schizofrenie.
Hersenafwijkingen.
Hersenscans van patiënten met schizofrenie laten afwijkingen zien in zowel hersenstructuren als
hersenfuncties.
Eén hersengebied dat duidelijk afwijkend functioneert en waar hersenweefsel is afgenomen, is de
prefrontale cortex. De prefrontale cortex is het denk, plan en organisatiecentrum. De prefrontale
cortex reguleert tal van cognitieve en emotionele functies. zijn bij mensen met schizofrenie
verzwakt. Ook: reguleren van aandacht, organiseren van gedachten en gedrag, het indelen van info
en formuleren van doelstellingen.
stoornissen.
Hoofdstuk 10
10.1 Schizofrenie
Schizofrenie: een chronische, psychotische stoornis die wordt gekenmerkt door verstoringen van
het gedrag, het denken, de emoties en de waarnemingen.
Bepaalde (acute) episodes kunnen wanen, hallucinaties, onlogisch denken, onsamenhangende
spraak en bizar gedrag voorkomen.
Praten vaak monotoon en laten zelf weinig emotie in hun gezichtsuitdrukking zien.
Wekt angst, onbegrip en veroordeling op bij sociale omgeving van patiënt.
10.1.1 Ontstaan en beloop.
Ontstaat rond het 20ste levensjaar. De eerste tekenen ontstaan rond 25ste levensjaar.
Prodromale fase: periode van verslechtering. Gekenmerkt door een afnemende belangstelling
voor sociale activiteiten en toenemende problemen met het vervullen van verantwoordelijkheden
van het dagelijkse leven.
Vooral zelfverwaarlozing op de voorgrond.
Acute fase: Er ontstaan duidelijke psychotische symptomen zoals hallucinaties, wanen en steeds
vreemder gedrag.
Restperiode: sommige mensen komen hierin terecht: de fase die volgt op een acute fase. Het
gedrag keert terug naar het niveau van functioneren van de prodromale fase.
10.1.2 Prevalentie.
Mannen lopen meer risico om schizofrenie te ontwikkelen dan vrouwen en ontwikkelen de stoornis
vaak op jongere leeftijd.
Vrouwen ontstaat schizofrenie tussen 25-35 jaar
Mannen ontstaat schizofrenie tussen 18-25 jaar
Mannen reageren minder goed op medicijnen.
10.1.3 Diagnostische kenmerken.
Volgens DSM-IV: Psychotisch gedrag aanwezig. Tekenen gedurende 6 mnd aanwezig is.
Kenmerken:
o Opvallende afname van het sociale en beroepsmatige functioneren.
o Problemen met voeren van gesprekken, sluiten van vriendschappen, behouden van baan of
persoonlijke verzorging.
Positieve symptomen: betrekking op een breuk met de werkelijkheid. Komt tot uiting in
hallucinaties en waanideeën.
Negatieve symptomen: betrekking op verlies of verslechtering van normale functies, zoals
gebrek aan emoties of uitdrukking van emoties.
(tabel 10.1)
Verstoorde gedachten en spaak
Gedachten kunnen van inhoud en vorm afwijken. formele denkstoornissen
Inhoudelijke denkstoornissen
Wanen: een denkbeeld dat vaak gekoesterd wordt en niet overeenkomt met algemeen
geaccepteerde opvattingen. De patiënt is niet van het denkbeeld af te brengen met logische
redenering.
Veel voorkomende vormen zijn:
o Achtervolgingswanen (achtervolging door geheime dienst)
o Betrekkingswanen (ze hebben het over me, ze horen alles wat ik zeg)
o Wanen dat de betrokkene wordt aangestuurd (iemands gedachten, gevoelens of
handelingen worden aangevoerd door uitwendige krachten)
o Grootheidswanen (geloven dat men Jezus is)
o Nihilistische wanen (geloven dat de wereld niet werkelijk bestaat)
o Inbrengen van gedachten (gedachten in iemands geest gepland)
o Onttrekking van gedachten (gedachten uit iemands geest verwijderd)
Andere:
- Uitzenden van gedachten (iedereen weet wat ik denk)
- Inbrengen van gedachten (hij heeft invloed op me en kan ver in mijn gedachten vroeten)
- Onttrekking van gedachten (ze bestralen me en halen mn gedachten weg)
, Psychiatrie in de verpleegkunde. Hoofdstuk 10: schizofrenie en andere psychotische
stoornissen.
Formele denkstoornissen
Denken op chaotische en onlogische wijze.
Denkstoornis is te herkennen aan de afbraak van de organisatie, de verwerking en de beheersing
van gedachten. Spraakpatroon is vaak chaotisch of verward.
Spraakarmoede: spraak die samenhangend is, maar zo traag, beperkt in productie of vaak dat
weinig informatie wordt overgebracht.
Neologismen: zelfbedachte woorden.
Perseveratie: ongepaste maar hardnekkige herhaling van dezelfde woorden of gedachtegangen.
Woordsalade: aan elkaar rijgen van woorden of geluiden.
Blokkeren van de spraak: ongewilde, plotselinge onderbreking van de spraak of gedachten.
Aandachtsstoornissen.
Lijken problemen te hebben met het uitfilteren van irrelevante stimuli, waardoor het bijna
onmogelijk voor hen wordt hun aandacht te richten, hun gedachten te organiseren en onbelangrijke
informatie te negeren. Daardoor kunnen ze hyperbekwaam zijn in bepaalde (acute) fases van de
ziekte.
Deficiënties in stimulusgerelateerde potentialen
Treden op in reactie op externe stimuli.
Hoge hersengolfactiviteit suggereert dat abnormaal hoge niveaus van sensorische informatie bij de
hogere hersencentra aankomen, waardoor de stoornis sensorische overbelasting ontstaat: niet
filteren en niet goed in staat zijn zich op relevante prikkels te concentreren en verstorende prikkels
te negeren.
Waarnemingsstoornissen: hallucinaties
Hallucinaties: waarnemingsstoornissen. Waarnemingen in afwezigheid van uitwendige prikkels,
deze worden met de werkelijkheid verward.
o Auditieve hallucinaties: stemmen horen.
o Tactiele hallucinaties: tintelen, elektrische of branderige gevoelens.
o Somatische hallucinaties: gevoel dat slangen in iemands buik rondkruipen.
o Visuele hallucinaties: dingen zien die er niet zijn. Zijn zeldzamer
o Gustatorische hallucinaties: dingen proeven die niet aanwezig zijn. Zijn zeldzamer
o Olfactorische hallucinaties: geuren ruiken die niet aanwezig zijn. Zijn zeldzamer
o Opdracht hallucinaties: imperatieve hallucinaties. Horen stemmen die hun opdracht geven
om bepaalde handelingen uit te voeren.
Hallucinaties kunnen ook voorkomen tijdens delirium tremens, bepaalde gm gebruik, neurologische
aandoeningen zoals Parkinson.
Onderzoekers hebben aanwijzingen gevonden dat tijdens auditieve hallucinaties in de auditieve
cortex van de hersenen een soortgelijke elektrische activiteit plaatsvindt als bij het horen van
werkelijke geluiden.
Cognitieve gedragstherapie en gm kunnen hallucinaties in bedwang te helpen houden.
Emotionele stoornissen.
Vlak effect wordt opgemaakt uit de afwezigheid van emotionele uitingen in het gezicht en de stem.
Spreken zonder intonatie en behouden een uitdrukkingsloos gezicht incongruent affect: Mimiek
en emoties die niet overeen komen met het onderwerp waarover gesproken wordt.
Ook problemen met herkennen of waarnemen van emoties van anderen.
Motorische stoornissen.
Gekenmerkt door verlies van initiatief om zich met doelgerichte activiteiten bezig te houden. Zijn
niet in staat plannen uit te voeren ne het ontbreekt aan interesse of gedrevenheid.
Kunnen sterk geagiteerd of wild gedrag vertonen. Ze trekken zich terug uit sociale interacties en
raken geabsorbeerd in persoonlijke gedachten en fantasieën. Of ze klampen zich wanhopig vast
aan anderen dat ze hen in verlegenheid brengen.
Katatone schizofrenie: lijkt de betrokkene zich niet bewust van de omgeving of blijft onbeweeglijk in
een starre houding staan of zitten.
10.1.4 Subtypen schizofrenie. (DSM-IV)
1. Gedesorganiseerde type
Gaat gepaard met kenmerken zoals chaotisch gedrag, onsamenhangende spraak, vreemd,
misplaatst gelach, levendige en veelvuldige hallucinaties, afgevlakt of inadequaat affect en
gedesorganiseerde wanen die vaak betrekking hebben op seksuele of religieuze thema's. sociale
belemmering komt vaak voor. Vertonen dwaas gedrag en hebben grillige stemmingen. Ze giechelen
, Psychiatrie in de verpleegkunde. Hoofdstuk 10: schizofrenie en andere psychotische
stoornissen.
en spreken onzinning. Verwaarlozen hun uiterlijk en persoonlijke hygiëne en verliezen soms controle
over hun urine en ontlasting.
2. Katatone type
Wordt gekenmerkt door opvallend geremd motorisch gedrag en een vertraging van de activiteit die
toeneemt tot een stupor, kan plotseling overgaan in geagiteerde fase.
Kunnen ongewone maniërismen of grimassen vertonen of urenlang een bizarre, ogenschijnlijk
inspannende houding volhouden
3. Paranoïde type
wordt gekenmerkt door hallucinaties en gesystematiseerde wanen. Thema's: grootsheid,
achtervolging of jaloezie. Patiënten kunnen erg geagiteerd, verward of bang zijn. Het gedrag en
spraak vertoont niet de opvallende desorganisatie.
Indeling volgens type I en type II.
Type I: positieve symptomen
Hallucinaties, wanen, bizar gedrag en gedachtestoornissen.
Begint plotseling, de intellectuele vermogens blijven in stand en de stoornis reageert gunstiger op
antipsychotische medicatie.
Mogelijk veroorzaakt door defect van remmende mechanismen in de hersenen die excessief of
gestoord gedrag onderdrukken. Mogelijk door verstoring van toevoer of de regulering van dopamine
in de hersenen.
Type II: negatieve symptomen
Verlies of vermindering van de normale functies. Gebrek emotionele expressie, geen of weinig
motivatie, verlies van plezier in activiteiten, sociale teruggetrokkenheid en spraakarmoede.
Meer geleidelijk ontstaan van intellectuele beperkingen en een slechtere reactie op
antipsychotische medicatie.
Wordt mogelijk veroorzaakt door structurele beschadiging van de hersenen.
10.1.5 Oorzaak en achtergronden.
Biologische factoren spelen een bepalende rol. De indicatie tussen de genetische kwetsbaarheid en
omgeving lijkt een bepalende factor te zijn.
Genetische factoren.
In het algemeen lopen familieleden in de eerste graad van schizofreniepatiënten een ongeveer 10
keer zo groot risico om schizofrenie te krijgen dan mensen uit de algehele bevolking.
Hoe nauwer de genetische relatie tussen mensen met de diagnose schizofrenie en hun
familieleden, hoe groter de kans op schizofrenie bij hun familieleden.
Eeneiige tweelingen concordantie 48%
Twee-eiige 17
Het heeft te maken met gedeelde genen, niet met gedeelde omgevingen.
Biochemische factoren.
Dopaminehypothese: de voorspelling dat bij schizofrenie overactiviteit van de
dopaminereceptoren in de hersenen een rol speelt.
Ook andere neurotransmitters zoals: serotonine, acetylcholine, glutamaat en GABA spelen een rol
en beïnvloeden elkaars werkzaamheid.
Neuroleptische middelen blokkeren de dopamine receptoren, waardoor het effect van dopamine
afneemt.
Ook rol van dopaminen gebaseerd op werking van amfetaminen, een groep stimulerende middelen.
Deze middelen verhogen de concentratie van dopamine in de synapsspleet door de heropnname in
presynaptische neuronen te blokkeren. middelen in grote doses aan mensen geven: veroorzaken
symptomen van paranoïde schizofrenie.
Hersenafwijkingen.
Hersenscans van patiënten met schizofrenie laten afwijkingen zien in zowel hersenstructuren als
hersenfuncties.
Eén hersengebied dat duidelijk afwijkend functioneert en waar hersenweefsel is afgenomen, is de
prefrontale cortex. De prefrontale cortex is het denk, plan en organisatiecentrum. De prefrontale
cortex reguleert tal van cognitieve en emotionele functies. zijn bij mensen met schizofrenie
verzwakt. Ook: reguleren van aandacht, organiseren van gedachten en gedrag, het indelen van info
en formuleren van doelstellingen.
