TiU: Psychodiagnostiek (2021/2022)
Shimara van den Elzen
PSYCHODIAGNOSTIEK
SAMENVATTING VAN DE HOORCOLLEGES
HOORCOLLEGE 1
Psychodiagnostiek neemt een belangrijke plaats in binnen de hulpverlening, dit is soms als
een apart te onderscheiden fase, maar kan ook als het ware ingebouwd zijn in het proces
van interventie. Psychodiagnostiek is een kerntaak wat je doet in het klinisch werk als
psycholoog en waar veel wetenschappelijk onderzoek om draait.
De diagnostische cyclus van De Bruyn et al.:
- Dit is een systematisch model, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. Dit kan je
in de praktijk als psycholoog sturing geven. Het model kan je helpen om op een
rationeel verantwoorde wijze beslissingen te nemen over mensenlevens.
- In elke les wordt er ingezoomd op specifieke onderdelen van deze cyclus.
- Afkortingen:
o Anm: aanmelding.
▪ Hier wordt iemands basisgegevens opgenomen en gaat iemand van
start met een diagnostisch proces.
o KA: klachtanalyse.
▪ Hier doe je een belevingsonderzoek bij de cliënt en krijg je zicht op wat
de cliënt als problematisch ervaart.
o PA: probleemanalyse.
▪ Hier ga je objectief vaststellen wat er aan de hand is.
o VA: verklaringsanalyse.
▪ Hier probeer je zicht te krijgen op wat de uitlokkende en
instandhoudende factoren zijn van de geobjectiveerde klachten.
o IA en Adv: indicatieanalyse en advies.
▪ Hier bekijk je, samen met de cliënt, wat de meest aangewezen
hulpverlening is voor deze persoon.
1
, TiU: Psychodiagnostiek (2021/2022)
Shimara van den Elzen
- In het model zie je erg veel pijlen lopen, dit is omdat het om een cyclusproces gaat.
Dat betekent dat er een soort basisroute is die je aflegt, maar dat je ook steeds kunt
teruggaan. Aan de pijlen zie je dat je overal terug kunt gaan, behalve tussen de
aanmelding en de klachtanalyse en tussen de indicatieanalyse en het advies. Op alle
andere stadia is teruggaan mogelijk. Teruggaan is soms ook de meest geschikte
optie, zeker wanneer bijvoorbeeld blijkt dat je bij een stadium bent waarbij blijkt dat je
informatie gemist hebt.
- Naast dat je pijlen hebt waarbij je heen en weer kunt gaan, zijn er ook pijlen die
gestippeld zijn. Dat betekent dat je een soort ‘binnendoor weg’ kunt nemen. Wat wil
zeggen dat je in de praktijk niet steeds die hele cyclus zal doorlopen. Het kan zo zijn
dat je bijvoorbeeld een deel ervan doorloopt.
- Nu is de vraag, wanneer stopt deze cyclus? In theorie stopt de cyclus bij het advies.
Na het advies komt doorgaans de therapiecyclus. Deze therapiecyclus kan in principe
ook aanleiding geven om terug te gaan naar een bepaalde fase in de diagnostische
cyclus. Dat komt bijvoorbeeld voor wanneer er tijdens de therapie problemen
ontstaan, waarbij je niet meer weg kan (bijv. de therapie gaat slechts in beperkte
mate vooruit). Dan dien je je af te vragen waar het aan zou kunnen liggen. Dan kan
het bijvoorbeeld zijn dat het probleem dat je behandelt tijdens de therapie
onvoldoende verhelderd of verklaard was. Een ander voorbeeld zou kunnen zijn dat
er een verkeerde diagnose gesteld was. Zo krijg je een dynamisch proces waarbij er
een wisselwerking kan zijn tussen de diagnostische cyclus en de therapeutische
cyclus.
- En waarom doen we dit alles? Dit model is voornamelijk een model dat sturing kan
geven aan de praktijk. We doorlopen niet steeds de gehele cyclus in het werk als
klinisch psycholoog, maar het is een model om ons denken te structureren en om op
een systematische en onderbouwde wijze te werk te gaan. Het verzamelen,
interpreteren en afwegen van informatie die we zien in de klinische praktijk is een
complex geheel en gevoelig voor het maken van bepaalde denkfouten.
o Een van deze denkfouten is de basisheuristiek. De neiging is om de kans dat
een bepaald verschijnsel optreedt hoger in te schatten naarmate je meer
voorbeelden makkelijker voor de geest kunt halen.
o Je zou ook een conformatie bias kunnen hebben die jouw denken ‘off road’
zou kunnen sturen. Dat betekent dat je de neiging hebt om informatie op te
zoeken die enkel jouw opvatting ondersteunt.
- Een ander voordeel van het systematisch te werk gaan is het optimaliseren van
behandelingen zo hoog mogelijk te houden. We willen de kans van slagen van een
interventie zo hoog mogelijk houden. Dat doen we door de juistheid van de
diagnostische informatie te kunnen garanderen. Dus door systematisch te werken
heb je een grotere kans dat je diagnose accuraat is en dat die diagnose die gesteld is
vervolgens de juiste interventie kan gaan bepalen.
In dit hoorcollege worden de onderwerpen aanmelding en klachtanalyse besproken.
Aanmelding:
- Goed ons te realiseren:
o Invulling van een aanmelding kan sterk wisselen tussen instellingen. Soms
wordt de informatie bijvoorbeeld online op voorhand doorgegeven, soms ook
niet.
o Soms is aanmelding geen taak van de psycholoog en wordt dit gedaan door
een diagnostisch medewerker.
- Context:
o Tegenwoordig is er steeds minder tijd voor meer zorg → finance driven
culture vs quality driven culture binnen de zorg. Alles moet zo snel en
efficiënt mogelijk gebeuren.
2
, TiU: Psychodiagnostiek (2021/2022)
Shimara van den Elzen
o Focaal behandelen is de norm. Dit is dat je je richt op een afgebakende
zorgvraag.
▪ Diagnostiek en behandeling zullen zich richten op een bepaalde
zorgvraag, zoals gespecificeerd door de cliënt in samenspraak met de
therapeut. Terwijl er toch andere probleemgebieden genegeerd
worden die eventueel belangrijk kunnen zijn. Of dat deze
probleemgebieden pas later worden behandeld.
▪ In de hoorcolleges zal er veel gesproken worden over een prioritering
aanbrengen in de klacht en hulpvraag. Dat is in feite om zo’n focale
diagnostiek en behandeling toe te laten.
o Algemeen model van stepped care: psycholoog zit later.
▪ Stepped care wordt gebruikt als uitgangspunt om de zorg in te richten.
Hierbij wordt de zorg langzamerhand opgeschaald naar gelang de
ernst van het probleem.
Stepped care anno 2019:
- Op bovenstaande afbeelding is te zien dat iedereen begint bij de huisarts. De
huisarts kan vervolgens doorsturen naar de POH (praktijkondersteuner). Deze
persoon zal luisteren naar het verhaal en ondersteunende gesprekken hebben. Hier
worden relatief kleine dingen gericht aangepakt. Vervolgens kan er doorverwezen
worden naar de GBGGZ (generieke basis GGZ). De meeste mensen met een
psychologische behandelvraag zullen hier terechtkomen. Als dat niet lukt gaat men
door naar de SGGZ (specialistische GGZ). Hier gaan mensen heen wanneer zij een
complexere hulpvraag hebben waarvoor specifieke training en specialistische kennis
nodig is (behandeling van complexe trauma’s, persoonlijkheidsproblematiek, etc). Als
zij vervolgens met je hebben gewerkt word je opnieuw gestuurd naar de GBGGZ,
POH en ten slotte de huisarts.
- Hieruit blijkt dat niet iedereen met een hulpvraag zomaar terecht komt bij de SGGZ.
Dat is simpelweg omdat deze zorg te duur is. Niet iedereen kan hiernaar
doorverwezen worden. Dit is dan ook een zakelijk model. Belangrijk om je te
realiseren is dat het desondanks wel mogelijk is om je menselijk te gedragen en op te
stellen naar de cliënt toe. Je dient je gespreksvaardigheden aan te passen zodanig
dat de cliënten het gevoel hebben dat er naar hen wordt geluisterd, dat ze zich
begrepen en serieus genomen voelen.
Wanneer mensen zich aanmelden zijn er een aantal formele rollen toe te bedelen. Het is wel
van belang om je te realiseren dat deze verschillende rollen er zijn en dat je gaat bepalen
wie deze rollen invult bij het specifieke diagnostische traject dat je volgt.
3
Shimara van den Elzen
PSYCHODIAGNOSTIEK
SAMENVATTING VAN DE HOORCOLLEGES
HOORCOLLEGE 1
Psychodiagnostiek neemt een belangrijke plaats in binnen de hulpverlening, dit is soms als
een apart te onderscheiden fase, maar kan ook als het ware ingebouwd zijn in het proces
van interventie. Psychodiagnostiek is een kerntaak wat je doet in het klinisch werk als
psycholoog en waar veel wetenschappelijk onderzoek om draait.
De diagnostische cyclus van De Bruyn et al.:
- Dit is een systematisch model, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek. Dit kan je
in de praktijk als psycholoog sturing geven. Het model kan je helpen om op een
rationeel verantwoorde wijze beslissingen te nemen over mensenlevens.
- In elke les wordt er ingezoomd op specifieke onderdelen van deze cyclus.
- Afkortingen:
o Anm: aanmelding.
▪ Hier wordt iemands basisgegevens opgenomen en gaat iemand van
start met een diagnostisch proces.
o KA: klachtanalyse.
▪ Hier doe je een belevingsonderzoek bij de cliënt en krijg je zicht op wat
de cliënt als problematisch ervaart.
o PA: probleemanalyse.
▪ Hier ga je objectief vaststellen wat er aan de hand is.
o VA: verklaringsanalyse.
▪ Hier probeer je zicht te krijgen op wat de uitlokkende en
instandhoudende factoren zijn van de geobjectiveerde klachten.
o IA en Adv: indicatieanalyse en advies.
▪ Hier bekijk je, samen met de cliënt, wat de meest aangewezen
hulpverlening is voor deze persoon.
1
, TiU: Psychodiagnostiek (2021/2022)
Shimara van den Elzen
- In het model zie je erg veel pijlen lopen, dit is omdat het om een cyclusproces gaat.
Dat betekent dat er een soort basisroute is die je aflegt, maar dat je ook steeds kunt
teruggaan. Aan de pijlen zie je dat je overal terug kunt gaan, behalve tussen de
aanmelding en de klachtanalyse en tussen de indicatieanalyse en het advies. Op alle
andere stadia is teruggaan mogelijk. Teruggaan is soms ook de meest geschikte
optie, zeker wanneer bijvoorbeeld blijkt dat je bij een stadium bent waarbij blijkt dat je
informatie gemist hebt.
- Naast dat je pijlen hebt waarbij je heen en weer kunt gaan, zijn er ook pijlen die
gestippeld zijn. Dat betekent dat je een soort ‘binnendoor weg’ kunt nemen. Wat wil
zeggen dat je in de praktijk niet steeds die hele cyclus zal doorlopen. Het kan zo zijn
dat je bijvoorbeeld een deel ervan doorloopt.
- Nu is de vraag, wanneer stopt deze cyclus? In theorie stopt de cyclus bij het advies.
Na het advies komt doorgaans de therapiecyclus. Deze therapiecyclus kan in principe
ook aanleiding geven om terug te gaan naar een bepaalde fase in de diagnostische
cyclus. Dat komt bijvoorbeeld voor wanneer er tijdens de therapie problemen
ontstaan, waarbij je niet meer weg kan (bijv. de therapie gaat slechts in beperkte
mate vooruit). Dan dien je je af te vragen waar het aan zou kunnen liggen. Dan kan
het bijvoorbeeld zijn dat het probleem dat je behandelt tijdens de therapie
onvoldoende verhelderd of verklaard was. Een ander voorbeeld zou kunnen zijn dat
er een verkeerde diagnose gesteld was. Zo krijg je een dynamisch proces waarbij er
een wisselwerking kan zijn tussen de diagnostische cyclus en de therapeutische
cyclus.
- En waarom doen we dit alles? Dit model is voornamelijk een model dat sturing kan
geven aan de praktijk. We doorlopen niet steeds de gehele cyclus in het werk als
klinisch psycholoog, maar het is een model om ons denken te structureren en om op
een systematische en onderbouwde wijze te werk te gaan. Het verzamelen,
interpreteren en afwegen van informatie die we zien in de klinische praktijk is een
complex geheel en gevoelig voor het maken van bepaalde denkfouten.
o Een van deze denkfouten is de basisheuristiek. De neiging is om de kans dat
een bepaald verschijnsel optreedt hoger in te schatten naarmate je meer
voorbeelden makkelijker voor de geest kunt halen.
o Je zou ook een conformatie bias kunnen hebben die jouw denken ‘off road’
zou kunnen sturen. Dat betekent dat je de neiging hebt om informatie op te
zoeken die enkel jouw opvatting ondersteunt.
- Een ander voordeel van het systematisch te werk gaan is het optimaliseren van
behandelingen zo hoog mogelijk te houden. We willen de kans van slagen van een
interventie zo hoog mogelijk houden. Dat doen we door de juistheid van de
diagnostische informatie te kunnen garanderen. Dus door systematisch te werken
heb je een grotere kans dat je diagnose accuraat is en dat die diagnose die gesteld is
vervolgens de juiste interventie kan gaan bepalen.
In dit hoorcollege worden de onderwerpen aanmelding en klachtanalyse besproken.
Aanmelding:
- Goed ons te realiseren:
o Invulling van een aanmelding kan sterk wisselen tussen instellingen. Soms
wordt de informatie bijvoorbeeld online op voorhand doorgegeven, soms ook
niet.
o Soms is aanmelding geen taak van de psycholoog en wordt dit gedaan door
een diagnostisch medewerker.
- Context:
o Tegenwoordig is er steeds minder tijd voor meer zorg → finance driven
culture vs quality driven culture binnen de zorg. Alles moet zo snel en
efficiënt mogelijk gebeuren.
2
, TiU: Psychodiagnostiek (2021/2022)
Shimara van den Elzen
o Focaal behandelen is de norm. Dit is dat je je richt op een afgebakende
zorgvraag.
▪ Diagnostiek en behandeling zullen zich richten op een bepaalde
zorgvraag, zoals gespecificeerd door de cliënt in samenspraak met de
therapeut. Terwijl er toch andere probleemgebieden genegeerd
worden die eventueel belangrijk kunnen zijn. Of dat deze
probleemgebieden pas later worden behandeld.
▪ In de hoorcolleges zal er veel gesproken worden over een prioritering
aanbrengen in de klacht en hulpvraag. Dat is in feite om zo’n focale
diagnostiek en behandeling toe te laten.
o Algemeen model van stepped care: psycholoog zit later.
▪ Stepped care wordt gebruikt als uitgangspunt om de zorg in te richten.
Hierbij wordt de zorg langzamerhand opgeschaald naar gelang de
ernst van het probleem.
Stepped care anno 2019:
- Op bovenstaande afbeelding is te zien dat iedereen begint bij de huisarts. De
huisarts kan vervolgens doorsturen naar de POH (praktijkondersteuner). Deze
persoon zal luisteren naar het verhaal en ondersteunende gesprekken hebben. Hier
worden relatief kleine dingen gericht aangepakt. Vervolgens kan er doorverwezen
worden naar de GBGGZ (generieke basis GGZ). De meeste mensen met een
psychologische behandelvraag zullen hier terechtkomen. Als dat niet lukt gaat men
door naar de SGGZ (specialistische GGZ). Hier gaan mensen heen wanneer zij een
complexere hulpvraag hebben waarvoor specifieke training en specialistische kennis
nodig is (behandeling van complexe trauma’s, persoonlijkheidsproblematiek, etc). Als
zij vervolgens met je hebben gewerkt word je opnieuw gestuurd naar de GBGGZ,
POH en ten slotte de huisarts.
- Hieruit blijkt dat niet iedereen met een hulpvraag zomaar terecht komt bij de SGGZ.
Dat is simpelweg omdat deze zorg te duur is. Niet iedereen kan hiernaar
doorverwezen worden. Dit is dan ook een zakelijk model. Belangrijk om je te
realiseren is dat het desondanks wel mogelijk is om je menselijk te gedragen en op te
stellen naar de cliënt toe. Je dient je gespreksvaardigheden aan te passen zodanig
dat de cliënten het gevoel hebben dat er naar hen wordt geluisterd, dat ze zich
begrepen en serieus genomen voelen.
Wanneer mensen zich aanmelden zijn er een aantal formele rollen toe te bedelen. Het is wel
van belang om je te realiseren dat deze verschillende rollen er zijn en dat je gaat bepalen
wie deze rollen invult bij het specifieke diagnostische traject dat je volgt.
3
