Maatschappelijke problemen
Polarisatie: scheidslijnen in de Nederlandse samenleving
Hoorcollege week 1
Polarisatie als maatschappelijk vraagstuk
- Polarisatie: de vorming van tegenstellingen tussen partijen en bevolkingsgroepen
Tweedelingen in Nederland
- Steeds grotere tweedelingen. Bijvoorbeeld tussen hoog/lag opgeleid, jong en oud, met/zonder
migratieachtergrond.
o Hoog/laag opgeleid: Inkomen, algemene kennis, gezondheid, huisvesting (buurt en
kwaliteit huis), schoolkeuze kinderen (en daarmee ook de opleiding van kinderen zoals
bijv. private scholing onderwijssegregatie)
o Jong en oud: pensioenleeftijd, inkomen ouderen
o Met/zonder migratieachtergrond: vasthouden aan traditie verharding door mensen
zonder migratieachtergrond, door mensen met migratieachtergrond wordt ook weer
vastgehouden aan traditie
Van onderscheid naar scheidslijnen
- Door de volgende 3 dimensies ontstaan scheidslijnen (hoe hoger het onderscheid tussen groepen
op deze dimensies, des te meer reden om te spreken van een scheidslijn)
o Differentiatie: objectieve verschillen
o Identificatie: mate van identificatie met onderscheiden groepen
Subjectieve zaken: tot welke groep maakt iemand onderdeel uit
Bij angst, spanning of dreiging ga je terug naar die groep en hierdoor ontstaat er
meer polarisatie.
o Representatie: mate van representatie van onderscheid tussen groepen in de media
Klopt deze representatie en in welke mate?
1- Verhulling: bestaande verschillen niet uitgesproken of ontkend in de media
2- Correspondentie: verschillen tussen bepaalde groepen evenredig en … ???
3- Overdeterminering: bepaalde representaties zo dominant dat …???
- Vroeger: verzuiling (1950-1960) minder last van de bestaande polarisatie
Wat is er mis met de maatschappelijke scheidslijnen?
- Principieel bezwaar: het bestaan van de maatschappelijke scheidslijnen is in strijd met ultieme
waarden (deontologisch bezwaar)
o In strijd met rechten van kind en mens
o Scheidslijnen betekenen ongelijkheid en beperken de vrijheid
o Tijd van de verlichting is hierbij belangrijk ???
- Negatieve consequenties: het bestaan van de maatschappelijke scheidslijnen zorgt ervoor dat
het land uit elkaar valt (utilitarisch bezwaar) maatschappelijke cohesie (dat wat mensen
samenmind valt uit elkaar) zorgt voor conflicten, wantrouwen en het verlies van solidariteit en
verbondenheid
,Dekker et al
Dit is een onderzoeksartikel
Conclusie
1. Is de bevolking meer verdeeld geraakt?
Dat is zeker niet over de hele linie het geval geweest. Tegenover gevallen van polarisatie (politiek
zelfvertrouwen tot in de jaren tachtig, Europa sinds midden jaren negentig) staan
gedepolariseerde kwesties (euthanasie, inkomensnivellering) en dubbelzinnige polarisatietrends
(minder extremen én meer blokvorming in de links-rechtszelfplaatsing).
o Nivellering en euthanasie depolarisatie; politiek zelfvertrouwen polarisatie
2. Zijn verschillen tussen bevolkingsgroepen groter geworden?
Meestal niet; dan vonden we geen ontwikkeling, convergentie of tegenstrijdige
onderzoeksresultaten. In enkele gevallen wel: de link-rechtstegenstelling nam toe tussen de
seksen (vrouwen werden linkser) en tussen lager- en hoger opgeleiden (lager opgeleiden werden
rechtser), op inkomensnivellering polariseerden jong en oud (oud meer pro) en op EU hoger- en
lager opgeleiden (hoger opgeleiden meer pro).
3. Zijn de relaties tussen inhoudelijke politieke voorkeuren en politiek zelfvertrouwen sterker
geworden?
Ook op deze vraag gaven de geanalyseerde data geen ondubbelzinnig antwoord. We
constateerden echter wel dat de samenhang van politiek zelfvertrouwen met
globaliseringskwesties relatief sterk is. Een toenemend belang van die kwesties in de politiek zou
polarisatie tot gevolg hebben in de zin van een verbredende politiek-culturele tegenstelling.
o Nieuwe politieke tegenstelling hangen wel en oude nauwelijks samen met politiek
zelfvertrouwen
4. Zijn we vaker gaan denken dat er grote tegenstellingen bestaan?
Niet als het om tegenstellingen tussen politieke partijen gaat, maar gemiddeld wel bij de
vergelijking van sociale groepen. Achter dat gemiddelde gaan echter tegengestelde
veranderingen schuil (zie tabel 5.9) en er is weinig grond om een toenemend ‘tegenstellingen-
denken’ te veronderstellen.
Er is geen grotere tweedeling, maar er speelt wel meer bij polarisatie dan vroeger (geen reden
tot zorgen over een alom toenemende politiek-culturele polarisatie)
Bij elkaar genomen zien we bij de nieuwe strijdpunten meer polarisatie dan bij de oude. Er is hier
potentie voor de ontwikkeling van een nieuwe politiek-culturele scheidslijn waarvan de uiteinden
gevormd worden door hoger opgeleiden met pro-Europese standpunten en (zelf)vertrouwen in
de politiek enerzijds en lager opgeleiden met groeiende afkeer van Europa en van de politiek
anderzijds.
,Integratie vraagstuk
Bonjour en Duyvendak
- Op basis van een analyse van parlementaire debatten over het inburgeringsbeleid in Nederland,
vraagt dit document welke migranten waarschijnlijk of onwaarschijnlijk zullen integreren op basis
van welke veronderstelde kenmerken.
- We vinden dat het Nederlandse inburgeringsbeleid erop gericht is “migranten met kansarme
kansen” te weren. In schril contrast met een lange geschiedenis van het Nederlandse sociale
beleid, ontkennen politici de verantwoordelijkheid van de staat voor de emancipatie van
migranten gebaseerd op een discursieve racialisering van deze migranten als niet-assimileerbaar.
Hoewel klasse tot nu toe grotendeels werd genegeerd in de literatuur over migratie en de
politiek van erbij horen, laten we zien dat klasse, die kruist met cultuur en gender, de sleutel is in
dit proces van racialisering.
Conclusie
Verleden
- Nederlands sociaal beleid sinds de jaren 60: de verzorgingsstaat draagt de volledige
verantwoordelijkheid om alle mensen gelijke kansen te geven; ‘slechte vooruitzichten’ waren een
kwestie van sociale onrechtvaardigheid die door de staat kon en moest worden gecorrigeerd
- Armoede gekoppeld aan morele of culturele kenmerken
o Tot de jaren 50: autochtone ‘antisociale’ gezinnen werden geproblematiseerd
o In de jaren 80: etnische minderheden werden geproblematiseerd
De overheid moet en kan het morele karakter als de sociale positie van kansarme mensen
verbeteren
Heden
- In het huidige beleid is het idee dat de Nederlandse overheid (mede) verantwoordelijk is voor het
emanciperen van kansarme immigranten vrijwel geheel verdwenen. Dit komt doordat de
hedendaagse culturalisering van economische deprivatie leidt tot een verschuiving van de
verantwoordelijkheid van de staat naar de individuele migrant het is niet ‘onze’ schuld dat
immigranten niet de noodzakelijke vaardigheden en waarden bevatten om succesvol in
Nederland te integreren, maar die van hunzelf.
- Migranten die als niet westers worden bestempeld (zowel staatsburgers als mensen die naar
Nederland willen komen), worden gekenmerkt door achterstanden die niet kunnen worden
verholpen in termijnen van gebrekkige sociaaleconomische vaardigheden en culturele
afwijkingen
- Het huidige beleid dat erop is gericht de kansarme migranten buiten te houden, is een duidelijke
politieke breuk met het idee dat het staatsbeleid kansarme migranten kan en moet emanciperen
- Verschuivende opvattingen over erbij horen, maken verschuivende opvattingen over sociale
rechtvaardigheid mogelijk Slechte vooruitzichten worden gepresenteerd als een
onvermijdelijk kenmerk van de niet-assimileerbare migrant
Idee van racialisatie
- Gebaseerd op neoracisme: een vorm van racisme die niet is gebaseerd op veronderstelde
biologische of fysieke kenmerken, maar op genaturaliseerde en essentialistische noties van
culturele onverenigbaarheid
, o De bevindingen bevestigen dat klasse naast cultuur een cruciaal aspect is van racisering
en de politiek van erbij horen
Politiek
- Politieke constructies als gewenst of ongewenst gaan over de vraag of een migrant wordt gezien
als “hetzelfde als “ons””; gezien als "passend" in samenlevingen die zichzelf als middenklasse
beschouwen, niet over economische zaken.
- Discoursen over het 'mislukken van integratie', dat sinds 2002 bij bijna alle politieke partijen
gebruikelijk is, en de uitsluiting van de 'kansarme migrant' zijn gebaseerd op de impliciete
voorstelling van de Nederlandse samenleving als een hardwerkende, zeer moderne en
progressieve 'gemeenschap uit de middenklasse' van waarde ”(Anderson 2013), waarin er geen
plaats is voor mensen die niet delen in die praktijken en waarden.
- Aangenomen wordt dat slechte sociaaleconomische vooruitzichten samenvallen met nationale
afkomst (niet-westers) en religie (moslim). Aangenomen wordt dat een laag opleidingsniveau
niet alleen samenvalt met sociale afhankelijkheid, maar ook met een slechte arbeidsethiek en
onderdrukkende gender- en gezinsnormen.
o Deze discursieve racialisering is sterk genderspecifiek in die zin dat het twee
verschillende representaties vormt van de 'kansarme migrant': de luie, parasitaire en
onderdrukkende migrantenman enerzijds, en de kwetsbare, niet-geëmancipeerde
migrantenvrouw die thuis afgezonderd is anderzijds.
- De discours over kansarme migranten: In het midden van de 20 e eeuw zijn de verkeerde mensen
toegelaten en die zijn niet in de Nederlandse samenleving geïntegreerd waardoor nu
Nederlandse ingezetenen en burgers met een migratieachtergrond worden ook gezien als
'kansarme migranten' wiens aanwezigheid de Nederlandse samenleving ontwricht.
Overig
- Het begrip de “kansarme migrant” stelt bepaalde toekomstige migranten voor als ongewenst
vanwege de inschatting, door een meerderheid van de Nederlandse politici, dat een zeer
aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking met elders afkomstige wortels heeft bewezen
“onaantastbaar anders” te zijn.
- Cultuur en klassen kruizen elkaar en lijkt de sleutel te zijn tot de politiek van thuishoren in Europa
Polarisatie: scheidslijnen in de Nederlandse samenleving
Hoorcollege week 1
Polarisatie als maatschappelijk vraagstuk
- Polarisatie: de vorming van tegenstellingen tussen partijen en bevolkingsgroepen
Tweedelingen in Nederland
- Steeds grotere tweedelingen. Bijvoorbeeld tussen hoog/lag opgeleid, jong en oud, met/zonder
migratieachtergrond.
o Hoog/laag opgeleid: Inkomen, algemene kennis, gezondheid, huisvesting (buurt en
kwaliteit huis), schoolkeuze kinderen (en daarmee ook de opleiding van kinderen zoals
bijv. private scholing onderwijssegregatie)
o Jong en oud: pensioenleeftijd, inkomen ouderen
o Met/zonder migratieachtergrond: vasthouden aan traditie verharding door mensen
zonder migratieachtergrond, door mensen met migratieachtergrond wordt ook weer
vastgehouden aan traditie
Van onderscheid naar scheidslijnen
- Door de volgende 3 dimensies ontstaan scheidslijnen (hoe hoger het onderscheid tussen groepen
op deze dimensies, des te meer reden om te spreken van een scheidslijn)
o Differentiatie: objectieve verschillen
o Identificatie: mate van identificatie met onderscheiden groepen
Subjectieve zaken: tot welke groep maakt iemand onderdeel uit
Bij angst, spanning of dreiging ga je terug naar die groep en hierdoor ontstaat er
meer polarisatie.
o Representatie: mate van representatie van onderscheid tussen groepen in de media
Klopt deze representatie en in welke mate?
1- Verhulling: bestaande verschillen niet uitgesproken of ontkend in de media
2- Correspondentie: verschillen tussen bepaalde groepen evenredig en … ???
3- Overdeterminering: bepaalde representaties zo dominant dat …???
- Vroeger: verzuiling (1950-1960) minder last van de bestaande polarisatie
Wat is er mis met de maatschappelijke scheidslijnen?
- Principieel bezwaar: het bestaan van de maatschappelijke scheidslijnen is in strijd met ultieme
waarden (deontologisch bezwaar)
o In strijd met rechten van kind en mens
o Scheidslijnen betekenen ongelijkheid en beperken de vrijheid
o Tijd van de verlichting is hierbij belangrijk ???
- Negatieve consequenties: het bestaan van de maatschappelijke scheidslijnen zorgt ervoor dat
het land uit elkaar valt (utilitarisch bezwaar) maatschappelijke cohesie (dat wat mensen
samenmind valt uit elkaar) zorgt voor conflicten, wantrouwen en het verlies van solidariteit en
verbondenheid
,Dekker et al
Dit is een onderzoeksartikel
Conclusie
1. Is de bevolking meer verdeeld geraakt?
Dat is zeker niet over de hele linie het geval geweest. Tegenover gevallen van polarisatie (politiek
zelfvertrouwen tot in de jaren tachtig, Europa sinds midden jaren negentig) staan
gedepolariseerde kwesties (euthanasie, inkomensnivellering) en dubbelzinnige polarisatietrends
(minder extremen én meer blokvorming in de links-rechtszelfplaatsing).
o Nivellering en euthanasie depolarisatie; politiek zelfvertrouwen polarisatie
2. Zijn verschillen tussen bevolkingsgroepen groter geworden?
Meestal niet; dan vonden we geen ontwikkeling, convergentie of tegenstrijdige
onderzoeksresultaten. In enkele gevallen wel: de link-rechtstegenstelling nam toe tussen de
seksen (vrouwen werden linkser) en tussen lager- en hoger opgeleiden (lager opgeleiden werden
rechtser), op inkomensnivellering polariseerden jong en oud (oud meer pro) en op EU hoger- en
lager opgeleiden (hoger opgeleiden meer pro).
3. Zijn de relaties tussen inhoudelijke politieke voorkeuren en politiek zelfvertrouwen sterker
geworden?
Ook op deze vraag gaven de geanalyseerde data geen ondubbelzinnig antwoord. We
constateerden echter wel dat de samenhang van politiek zelfvertrouwen met
globaliseringskwesties relatief sterk is. Een toenemend belang van die kwesties in de politiek zou
polarisatie tot gevolg hebben in de zin van een verbredende politiek-culturele tegenstelling.
o Nieuwe politieke tegenstelling hangen wel en oude nauwelijks samen met politiek
zelfvertrouwen
4. Zijn we vaker gaan denken dat er grote tegenstellingen bestaan?
Niet als het om tegenstellingen tussen politieke partijen gaat, maar gemiddeld wel bij de
vergelijking van sociale groepen. Achter dat gemiddelde gaan echter tegengestelde
veranderingen schuil (zie tabel 5.9) en er is weinig grond om een toenemend ‘tegenstellingen-
denken’ te veronderstellen.
Er is geen grotere tweedeling, maar er speelt wel meer bij polarisatie dan vroeger (geen reden
tot zorgen over een alom toenemende politiek-culturele polarisatie)
Bij elkaar genomen zien we bij de nieuwe strijdpunten meer polarisatie dan bij de oude. Er is hier
potentie voor de ontwikkeling van een nieuwe politiek-culturele scheidslijn waarvan de uiteinden
gevormd worden door hoger opgeleiden met pro-Europese standpunten en (zelf)vertrouwen in
de politiek enerzijds en lager opgeleiden met groeiende afkeer van Europa en van de politiek
anderzijds.
,Integratie vraagstuk
Bonjour en Duyvendak
- Op basis van een analyse van parlementaire debatten over het inburgeringsbeleid in Nederland,
vraagt dit document welke migranten waarschijnlijk of onwaarschijnlijk zullen integreren op basis
van welke veronderstelde kenmerken.
- We vinden dat het Nederlandse inburgeringsbeleid erop gericht is “migranten met kansarme
kansen” te weren. In schril contrast met een lange geschiedenis van het Nederlandse sociale
beleid, ontkennen politici de verantwoordelijkheid van de staat voor de emancipatie van
migranten gebaseerd op een discursieve racialisering van deze migranten als niet-assimileerbaar.
Hoewel klasse tot nu toe grotendeels werd genegeerd in de literatuur over migratie en de
politiek van erbij horen, laten we zien dat klasse, die kruist met cultuur en gender, de sleutel is in
dit proces van racialisering.
Conclusie
Verleden
- Nederlands sociaal beleid sinds de jaren 60: de verzorgingsstaat draagt de volledige
verantwoordelijkheid om alle mensen gelijke kansen te geven; ‘slechte vooruitzichten’ waren een
kwestie van sociale onrechtvaardigheid die door de staat kon en moest worden gecorrigeerd
- Armoede gekoppeld aan morele of culturele kenmerken
o Tot de jaren 50: autochtone ‘antisociale’ gezinnen werden geproblematiseerd
o In de jaren 80: etnische minderheden werden geproblematiseerd
De overheid moet en kan het morele karakter als de sociale positie van kansarme mensen
verbeteren
Heden
- In het huidige beleid is het idee dat de Nederlandse overheid (mede) verantwoordelijk is voor het
emanciperen van kansarme immigranten vrijwel geheel verdwenen. Dit komt doordat de
hedendaagse culturalisering van economische deprivatie leidt tot een verschuiving van de
verantwoordelijkheid van de staat naar de individuele migrant het is niet ‘onze’ schuld dat
immigranten niet de noodzakelijke vaardigheden en waarden bevatten om succesvol in
Nederland te integreren, maar die van hunzelf.
- Migranten die als niet westers worden bestempeld (zowel staatsburgers als mensen die naar
Nederland willen komen), worden gekenmerkt door achterstanden die niet kunnen worden
verholpen in termijnen van gebrekkige sociaaleconomische vaardigheden en culturele
afwijkingen
- Het huidige beleid dat erop is gericht de kansarme migranten buiten te houden, is een duidelijke
politieke breuk met het idee dat het staatsbeleid kansarme migranten kan en moet emanciperen
- Verschuivende opvattingen over erbij horen, maken verschuivende opvattingen over sociale
rechtvaardigheid mogelijk Slechte vooruitzichten worden gepresenteerd als een
onvermijdelijk kenmerk van de niet-assimileerbare migrant
Idee van racialisatie
- Gebaseerd op neoracisme: een vorm van racisme die niet is gebaseerd op veronderstelde
biologische of fysieke kenmerken, maar op genaturaliseerde en essentialistische noties van
culturele onverenigbaarheid
, o De bevindingen bevestigen dat klasse naast cultuur een cruciaal aspect is van racisering
en de politiek van erbij horen
Politiek
- Politieke constructies als gewenst of ongewenst gaan over de vraag of een migrant wordt gezien
als “hetzelfde als “ons””; gezien als "passend" in samenlevingen die zichzelf als middenklasse
beschouwen, niet over economische zaken.
- Discoursen over het 'mislukken van integratie', dat sinds 2002 bij bijna alle politieke partijen
gebruikelijk is, en de uitsluiting van de 'kansarme migrant' zijn gebaseerd op de impliciete
voorstelling van de Nederlandse samenleving als een hardwerkende, zeer moderne en
progressieve 'gemeenschap uit de middenklasse' van waarde ”(Anderson 2013), waarin er geen
plaats is voor mensen die niet delen in die praktijken en waarden.
- Aangenomen wordt dat slechte sociaaleconomische vooruitzichten samenvallen met nationale
afkomst (niet-westers) en religie (moslim). Aangenomen wordt dat een laag opleidingsniveau
niet alleen samenvalt met sociale afhankelijkheid, maar ook met een slechte arbeidsethiek en
onderdrukkende gender- en gezinsnormen.
o Deze discursieve racialisering is sterk genderspecifiek in die zin dat het twee
verschillende representaties vormt van de 'kansarme migrant': de luie, parasitaire en
onderdrukkende migrantenman enerzijds, en de kwetsbare, niet-geëmancipeerde
migrantenvrouw die thuis afgezonderd is anderzijds.
- De discours over kansarme migranten: In het midden van de 20 e eeuw zijn de verkeerde mensen
toegelaten en die zijn niet in de Nederlandse samenleving geïntegreerd waardoor nu
Nederlandse ingezetenen en burgers met een migratieachtergrond worden ook gezien als
'kansarme migranten' wiens aanwezigheid de Nederlandse samenleving ontwricht.
Overig
- Het begrip de “kansarme migrant” stelt bepaalde toekomstige migranten voor als ongewenst
vanwege de inschatting, door een meerderheid van de Nederlandse politici, dat een zeer
aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking met elders afkomstige wortels heeft bewezen
“onaantastbaar anders” te zijn.
- Cultuur en klassen kruizen elkaar en lijkt de sleutel te zijn tot de politiek van thuishoren in Europa
