Wistrich, The Longest Hatred. Een goede titel. Spanningen tussen verschillende groepen zijn
van alle tijden. Er ontstaan vooroordelen. Deze spelen een belangrijke maatschappelijke rol,
maar gaan naar verloop van tijd weer weg.
Maar vooroordelen ten opzichte van de joden lijken nooit weg te gaan. Dit komt al uit de
Egyptische oudheid en dit is nooit meer verdwenen. Dat maakt AS tot de langste haat en tot
iets belangrijks. AS komt niet altijd en overal voor. De mate waarin AS voorkomt in Europa,
verschilt behoorlijk. Het is niet overal in dezelfde mate aanwezig. Het is niet altijd met
dezelfde intensiteit aanwezig in een land.
In Oost-Europa ontwikkelen zich sterkere vooroordelen, omdat joden daarheen vluchten in de
15e/16e eeuw. Maar we focussen ons op West-Europa. In de 19e eeuw dacht men dat AS was
verdwenen, maar het dieptepunt moest nog komen.
AS verdwijnt niet. Waarom? Waarom verdwijnen vooroordelen wel? Omdat die verbonden
zijn aan bepaalde conflicten en als zo’n conflict verdwijnt, verdwijnt het vooroordeel en dit
kan zelfs positief omslaan (Hongaren waren eerst slecht; nadat ze in opstand waren gekomen
werden ze een voorbeeld voor anderen; ze werken samen met Hitler; in 1956 zijn ze weer een
voorbeeld).
Wanneer spelen vooroordelen een belangrijke rol? De meeste vooroordelen spelen geen
maatschappelijke rol; die van de joden wel. De vooroordelen hebben het leven van de joden
bepaald. Waarom blijven vooroordelen zo lang? En waarom spelen sommige vooroordelen
wel een rol in de maatschappij en sommige niet?
AS ontwikkelt een heel verschillende samenlevingen. Je hebt het in pre-industriële
samenlevingen, in industriële samenlevingen, maar niet in alle industriële samenlevingen.
Regionaal zijn er in de middeleeuwen wel heel veel joden vermoord. Niet zoveel als in het
Derde Rijk. De vooroordelen tegen joden ontstonden in landen waar heel veel joden
woonden; maar in andere landen met veel joden, ontstond dit dan weer niet. (Wenen en
Amsterdam hadden beide een joodse deel van de bevolking; in Wenen speelden de joden een
belangrijke politieke rol; in Amsterdam waren er mildere vooroordelen). In de 19e eeuw was
Frankrijk het meest AS land. Er woonden nauwelijks joden.
Wat opvalt aan anti-Joodse vooroordelen, is het brede scala aan verwijt. Joden zijn
godsmoordenaars; joden worden nog steeds beschuldigd voor de moord op christus (in
orthodoxe kringen).
Antisemieten zijn geen rationale mensen. Welke beschuldiging tegenover joden dan ook, is
onzinnig. (pamflet dat de joden de macht over de wereld in handen zouden willen krijgen;
laatste college). Alles is een joods complot. AS gaat over beschuldigen waar joden part nog
1
,deel aan hebben gehad. Het is onzinnig, maar daardoor is het nog niet klaar, want in alle
tijden hebben mensen dit toch gelooft.
Telkens weer in de geschiedenis blijven de beschuldigen terugkomen, vanaf het midden van
de 13e eeuw tot in de 20e eeuw. Alles wat mis kan gaan in de samenleving, of in het leven van
een mens, kan je verwijten aan joden. De actieve vervolging van joden is uitzonderlijk, maar
het gebeurt telkens weer. Ze worden verbannen, maar na zo’n vervolging keren ze weer terug
en dan kunnen ze tijden lang ongestoord leven.
De geschiedenis van AS is een geschiedenis van vooroordelen. Het is een opeenstapeling van
vooroordelen; er komen telkens nieuwe bij en de oude gaan niet weg. Het is een complex
verschijnsel. Het treedt niet automatisch op waar er joden zijn. Het manifesteert zich niet
altijd met dezelfde intensiteit. Het onttrekt zich op simpele verklaringen. Het voltrekt zich in
katholieke, maar ook protestantse landen. Het is niet beperkt tot het westelijke of oostelijke
christendom. Maar het is wel iets wat heel erg verbonden is met de West-Europese
geschiedenis. Niet in eerste instantie, natuurlijk, want joden woonden in het Midden-Oosten.
De eerste AS vindt je in de Mediterrane en christelijke wereld (ontstaat in het oostelijke deel
van de Romeinse wereld). Het college begint in de mediterrane wereld, maar vanaf de vroege
middeleeuwen (als de joden zijn gevestigd in Europa) zal je zien dat de joodse aanwezigheid
in Europa dat er grote vervolgingen en vooroordelen etc plaatsvinden en ontstaan. In het
Midden-Oosten werd dit gewoon meer onder controle gehouden en het leidde niet tot
massavervolgingen, maar joden waren wel tweederangsburgers. AS wordt gekoppeld, vanaf
de 17e eeuw, aan de West-Europese geschiedenis. Bij andere groepen was zoiets groots als de
Holocaust nooit kunnen gebeuren, omdat er niet eeuwenlange vooroordelen waren.
De vraag is: waar we moeten beginnen als we de geschiedenis van AS onderzoeken? De
meeste historici beginnen bij het christendom. Want er kwamen beschuldigen tegen joden die
zijn eigen leven gingen leiden en die zijn gebleven.
Eerst een andere vraag: AS dateert uit de voorchristelijke oudheid. Flavius Josephus. Joodse
Romein die over joden schreef; veel citaten uit de oudheid hierdoor overgeleverd. Vele citaten
uit de oudheid over gevechten tussen joden en bijvoorbeeld Grieken.
Incidenten bekijken. Vaak wordt verwezen naar een gebeurtenis in Alexandrium in het jaar
38. Dan is er nog geen sprake van christendom, maar wel van AS. Er woonden hier een grote
joodse bevolking. Grieken waren de machtige in de stad; joden wilden macht hebben. De
2
, Romeinen hielden dit conflict onder de duim. Door de dood van keizer Tiberius ontstaat er
een machtsvacuüm. Joden weigeren beelden van Romeinse keizer te vereren; Grieken krijgen
vrij spel. Reeks van gebeurtenissen ontstaan die lijken op wat later ook gebeurd met joden.
Joden zijn vreemdelingen, moeten verbannen, eigen woonwijken, mishandelen etc. Zeer
ernstig AS incident.
Vaak wordt ook verwezen naar Tacitus (Romeinse historicus, schrijver). Boek over joden. Ze
zijn verantwoordelijk voor de pest. Mozes heeft de joden een eigen religie opgelegd, die
tegenovergesteld is van de christelijke religie. Tacitus was een gezaghebbende man.
Romeinen hebben voortdurend oorlog gevoerd met ongelooflijk veel volkeren. Ook tegen de
joden (66-70); buitengewoon wreed, langdurig en veel moeite. Doordat het zoveel aandacht
kreeg, kwamen er vooroordelen en AS. 132-134 Opstand van een Joodse leider. Opnieuw
bloedige strijd.
We zien een negatieve houding van aanstaande schrijvers en vorsten. Radicalisering van de
joodse gebruiken. Besnijdenis komt heel vaak terug. Ezels vereren (joodse god zou een ezel).
Argumenten waarmee historici aantonen dat AS veel ouder is dan het christendom en dit
betekent ook dat christenen AS zijn, omdat ze dit hadden meegekregen. De vraag: wat moeten
we daarmee? Beeld van wantrouwen, negatieve gevoelens komt naar voren.
Gager, Origins of antisemitism. Hij keert zich tegen het idee dat AS uit de oudheid komt
- !AS kun je niet meer bestuderen zonder dat je weet, waar het op uitgelopen is!
Historici hebben een soort overgevoeligheid gecreëerd tegenover AS
- Zijn de haatgevoelens tegenover de joden niet gewoon hetzelfde tegenover andere
groepen? (alleen die vooroordelen zijn verdwenen)
- Geen aandacht voor positieve uitspraken over joden (hun wijsheid)
- Verhaal van Alexandrium; normaal gesproken beschermden de Romeinen de joden
- Een niet onaanzienlijk aantal Romeinen bekeerden zich tot het jodendom; deden ze dit
of ze waren aangetrokken tot het jodendom? Of omdat ze het verschil tussen het
christen- en jodendom niet goed zagen? > volgende week op terug
- Positieve schrijvers over het jodendom
Het is niet vol te houden dat de heidense wereld anti-joods kon blijven. Het is niet onmogelijk
om over de jaren 1920 te schrijven dat het heel erg goed ging met de joden in de Weimar-
republiek. Je moet er voorzichtig mee zijn, maar het is allemaal wel waar.
3
van alle tijden. Er ontstaan vooroordelen. Deze spelen een belangrijke maatschappelijke rol,
maar gaan naar verloop van tijd weer weg.
Maar vooroordelen ten opzichte van de joden lijken nooit weg te gaan. Dit komt al uit de
Egyptische oudheid en dit is nooit meer verdwenen. Dat maakt AS tot de langste haat en tot
iets belangrijks. AS komt niet altijd en overal voor. De mate waarin AS voorkomt in Europa,
verschilt behoorlijk. Het is niet overal in dezelfde mate aanwezig. Het is niet altijd met
dezelfde intensiteit aanwezig in een land.
In Oost-Europa ontwikkelen zich sterkere vooroordelen, omdat joden daarheen vluchten in de
15e/16e eeuw. Maar we focussen ons op West-Europa. In de 19e eeuw dacht men dat AS was
verdwenen, maar het dieptepunt moest nog komen.
AS verdwijnt niet. Waarom? Waarom verdwijnen vooroordelen wel? Omdat die verbonden
zijn aan bepaalde conflicten en als zo’n conflict verdwijnt, verdwijnt het vooroordeel en dit
kan zelfs positief omslaan (Hongaren waren eerst slecht; nadat ze in opstand waren gekomen
werden ze een voorbeeld voor anderen; ze werken samen met Hitler; in 1956 zijn ze weer een
voorbeeld).
Wanneer spelen vooroordelen een belangrijke rol? De meeste vooroordelen spelen geen
maatschappelijke rol; die van de joden wel. De vooroordelen hebben het leven van de joden
bepaald. Waarom blijven vooroordelen zo lang? En waarom spelen sommige vooroordelen
wel een rol in de maatschappij en sommige niet?
AS ontwikkelt een heel verschillende samenlevingen. Je hebt het in pre-industriële
samenlevingen, in industriële samenlevingen, maar niet in alle industriële samenlevingen.
Regionaal zijn er in de middeleeuwen wel heel veel joden vermoord. Niet zoveel als in het
Derde Rijk. De vooroordelen tegen joden ontstonden in landen waar heel veel joden
woonden; maar in andere landen met veel joden, ontstond dit dan weer niet. (Wenen en
Amsterdam hadden beide een joodse deel van de bevolking; in Wenen speelden de joden een
belangrijke politieke rol; in Amsterdam waren er mildere vooroordelen). In de 19e eeuw was
Frankrijk het meest AS land. Er woonden nauwelijks joden.
Wat opvalt aan anti-Joodse vooroordelen, is het brede scala aan verwijt. Joden zijn
godsmoordenaars; joden worden nog steeds beschuldigd voor de moord op christus (in
orthodoxe kringen).
Antisemieten zijn geen rationale mensen. Welke beschuldiging tegenover joden dan ook, is
onzinnig. (pamflet dat de joden de macht over de wereld in handen zouden willen krijgen;
laatste college). Alles is een joods complot. AS gaat over beschuldigen waar joden part nog
1
,deel aan hebben gehad. Het is onzinnig, maar daardoor is het nog niet klaar, want in alle
tijden hebben mensen dit toch gelooft.
Telkens weer in de geschiedenis blijven de beschuldigen terugkomen, vanaf het midden van
de 13e eeuw tot in de 20e eeuw. Alles wat mis kan gaan in de samenleving, of in het leven van
een mens, kan je verwijten aan joden. De actieve vervolging van joden is uitzonderlijk, maar
het gebeurt telkens weer. Ze worden verbannen, maar na zo’n vervolging keren ze weer terug
en dan kunnen ze tijden lang ongestoord leven.
De geschiedenis van AS is een geschiedenis van vooroordelen. Het is een opeenstapeling van
vooroordelen; er komen telkens nieuwe bij en de oude gaan niet weg. Het is een complex
verschijnsel. Het treedt niet automatisch op waar er joden zijn. Het manifesteert zich niet
altijd met dezelfde intensiteit. Het onttrekt zich op simpele verklaringen. Het voltrekt zich in
katholieke, maar ook protestantse landen. Het is niet beperkt tot het westelijke of oostelijke
christendom. Maar het is wel iets wat heel erg verbonden is met de West-Europese
geschiedenis. Niet in eerste instantie, natuurlijk, want joden woonden in het Midden-Oosten.
De eerste AS vindt je in de Mediterrane en christelijke wereld (ontstaat in het oostelijke deel
van de Romeinse wereld). Het college begint in de mediterrane wereld, maar vanaf de vroege
middeleeuwen (als de joden zijn gevestigd in Europa) zal je zien dat de joodse aanwezigheid
in Europa dat er grote vervolgingen en vooroordelen etc plaatsvinden en ontstaan. In het
Midden-Oosten werd dit gewoon meer onder controle gehouden en het leidde niet tot
massavervolgingen, maar joden waren wel tweederangsburgers. AS wordt gekoppeld, vanaf
de 17e eeuw, aan de West-Europese geschiedenis. Bij andere groepen was zoiets groots als de
Holocaust nooit kunnen gebeuren, omdat er niet eeuwenlange vooroordelen waren.
De vraag is: waar we moeten beginnen als we de geschiedenis van AS onderzoeken? De
meeste historici beginnen bij het christendom. Want er kwamen beschuldigen tegen joden die
zijn eigen leven gingen leiden en die zijn gebleven.
Eerst een andere vraag: AS dateert uit de voorchristelijke oudheid. Flavius Josephus. Joodse
Romein die over joden schreef; veel citaten uit de oudheid hierdoor overgeleverd. Vele citaten
uit de oudheid over gevechten tussen joden en bijvoorbeeld Grieken.
Incidenten bekijken. Vaak wordt verwezen naar een gebeurtenis in Alexandrium in het jaar
38. Dan is er nog geen sprake van christendom, maar wel van AS. Er woonden hier een grote
joodse bevolking. Grieken waren de machtige in de stad; joden wilden macht hebben. De
2
, Romeinen hielden dit conflict onder de duim. Door de dood van keizer Tiberius ontstaat er
een machtsvacuüm. Joden weigeren beelden van Romeinse keizer te vereren; Grieken krijgen
vrij spel. Reeks van gebeurtenissen ontstaan die lijken op wat later ook gebeurd met joden.
Joden zijn vreemdelingen, moeten verbannen, eigen woonwijken, mishandelen etc. Zeer
ernstig AS incident.
Vaak wordt ook verwezen naar Tacitus (Romeinse historicus, schrijver). Boek over joden. Ze
zijn verantwoordelijk voor de pest. Mozes heeft de joden een eigen religie opgelegd, die
tegenovergesteld is van de christelijke religie. Tacitus was een gezaghebbende man.
Romeinen hebben voortdurend oorlog gevoerd met ongelooflijk veel volkeren. Ook tegen de
joden (66-70); buitengewoon wreed, langdurig en veel moeite. Doordat het zoveel aandacht
kreeg, kwamen er vooroordelen en AS. 132-134 Opstand van een Joodse leider. Opnieuw
bloedige strijd.
We zien een negatieve houding van aanstaande schrijvers en vorsten. Radicalisering van de
joodse gebruiken. Besnijdenis komt heel vaak terug. Ezels vereren (joodse god zou een ezel).
Argumenten waarmee historici aantonen dat AS veel ouder is dan het christendom en dit
betekent ook dat christenen AS zijn, omdat ze dit hadden meegekregen. De vraag: wat moeten
we daarmee? Beeld van wantrouwen, negatieve gevoelens komt naar voren.
Gager, Origins of antisemitism. Hij keert zich tegen het idee dat AS uit de oudheid komt
- !AS kun je niet meer bestuderen zonder dat je weet, waar het op uitgelopen is!
Historici hebben een soort overgevoeligheid gecreëerd tegenover AS
- Zijn de haatgevoelens tegenover de joden niet gewoon hetzelfde tegenover andere
groepen? (alleen die vooroordelen zijn verdwenen)
- Geen aandacht voor positieve uitspraken over joden (hun wijsheid)
- Verhaal van Alexandrium; normaal gesproken beschermden de Romeinen de joden
- Een niet onaanzienlijk aantal Romeinen bekeerden zich tot het jodendom; deden ze dit
of ze waren aangetrokken tot het jodendom? Of omdat ze het verschil tussen het
christen- en jodendom niet goed zagen? > volgende week op terug
- Positieve schrijvers over het jodendom
Het is niet vol te houden dat de heidense wereld anti-joods kon blijven. Het is niet onmogelijk
om over de jaren 1920 te schrijven dat het heel erg goed ging met de joden in de Weimar-
republiek. Je moet er voorzichtig mee zijn, maar het is allemaal wel waar.
3
