Hoorcollege samenvatting van diagnostiek voor de klinische praktijk

Hoorcollegs diagnostiek

Hoorcolleges Diagnostiek Psychologie


Table of Contents
College 1 ......................................................................................................................................1
College 2.......................................................................................................................................9
College 3.....................................................................................................................................17
College 4.....................................................................................................................................24
College 5.....................................................................................................................................28
College 6.....................................................................................................................................36
College 7.....................................................................................................................................44
Artikelen:
- Carlier, I.V.E., Meuldijk, D., van Vliet, I.M., van Fenema, E.M., van der Wee,
H.J.A., & Zitman, F.G. (2012). Empirische evidence voor de effectiviteit van
routine outcome monitoring; een literatuuronderzoek. Tijdschrift voor
Psychiatrie, 54 (2), 121-128. - Canvas
- Suhr, J. A. (2015). Psychological assessment: A problem-solving approach.
Guilford Publications.- chapter 3: Use of a developmentally informed
biopsychosocial lens in assessment (pp. 33-54). - Canvas

Leerdoelen week 1
Het diagnostisch proces binnen de hulpverlening

 Je kunt de plaats van de diagnostiek binnen het hulpverleningsproces uitleggen,
waaronder relevante aspecten in de professionele relatie tussen hulpvrager en
hulpverlener.
 Je kunt de verschillende onderdelen van het diagnostische proces beschrijven en
toepassen.
 Je kunt de plaats en de functie van het gesprek, de observatie en vragenlijsten als
diagnostische methoden uitleggen.

College 1

Waarom diagnostiek?
1. Diagnostiek gaat over het door en door leren kennen van een situatie met als doel een
beslissing te kunnen nemen
2. Grondige diagnostiek van de problemen en klachten van de cliënt is voorwaarde voor
adequate hulpverlening
3. Neuropsychologisch onderzoek heeft als doel om cognitieve, emotionele en
gedragsconsequenties van het disfunctioneren van de hersenen te onderzoeken. Zulk
onderzoek bestaat niet slechts uit het afnemen van neuropsychologische tests… een
dergelijk proces van hypothesevorming en-toetsing vereist een constante bijstelling,
afhankelijk van de antwoorden die tijdens een onderzoek gevonden worden.

Doel: beslissingen nemen!

1

,Diagnostiek over neuropsychologische problematiek en GGZ problemen bij kinderen,
adolescenten en volwassenen.
 Wie verzamelt diagnostische gegevens en wie neemt de besluiten?
 Rechter, klinische

Het diagnostische proces
a. Rol als professional
b. Diagnostisch scenario
c. Vijf diagnostische basisvragen

Diagnostisch proces: 3 rollen
1. Psychiater: DSM
2. Diagnosticus: testen
3. Therapeut: behandeling
Hoe goed is de kwaliteit van de diagnostiek? Voldoende kennis om een beslissing te nemen?
Samenwerking?

Diagnostiek als professionele activiteit
 Theorievorming over gedragingen, cognities en emoties/motivaties 🡪 gefungeerde
hypothesen vormen
 Operationalisatie en meting van problemen/klachten 🡪 keuze maken voor gebruik van
bepaalde instrumenten
 Toepassing van relevant diagnostische methoden 🡪 vaardigheden aanleren om afname
betrouwbaarheid te kunnen doen

Idealiter is diagnostiek een: wetenschappelijk gereglementeerd denk- en doeproces
Dit betekent niet ongelimiteerde diagnostiek voordat tot handelen over gegaan kan worden,
wel voldoende tot een (eerste)beslissing genomen kan worden, daarna vervolgdiagnostiek
waar nodig.
🡪 ‘’zo kort als mogelijk, zo uitgebreid als nodig’’

Diagnostisch proces: Hypothesevorming
Analyse van de aanvraag:
 Wie verwijst en wat is de inhoud van de aanvraag? 🡪 o.a. dossieranalyse
Analyse van de hulpvraag:
 Wat beweegt de cliënt? 🡪 diagnosticus
Welke theoretisch uitgangspunt heeft elke speler?
Welke hypothesen leiden de diagnostiek?

Theorievorming
Kennis over normale en afwijkende ontwikkeling
 Screenen van sterke en zwakke punten
Welk theoretisch model?
 Sociale leertheorie
 Gehechtheid
 Biologisch
 Etc.

Operationalisatie: diagnostisch scenario


2

,Ordening van vragen van aanvrager en cliënt uit aanmeldingsfase, vragen die bij hulpverlener
opkomen en kennis over het probleem 🡪 eerst voorlopige theorie
 Voorbeeld: ‘’ik denk dat de cliënte een milde depressie doormaakt, die geïnduceerd
werd door de psychologische afwezigheid van haar partner en het uit huis gaan van de
enige dochter. De depressie wordt in stand gehouden door het feit dat de cliënte
slechts over beperkte copingvaardigheden bezit.’’
 Psychologische afwezigheid van partner & uit huis gaan enige dochter 🡪 beperkte
copingvaardigheden 🡪 depressieve symptomen

Biopsychosociaal model: wat is het hele verhaal van de cliënt?
1. Biologisch
2. Sociaal
3. Psychologisch

Structuur voor diagnostiek
 De biologische lens
 De psychologische lens
 De socioculturele lens
 Historische context
 Bredere sociologische context
 De ontwikkelingslens

Raamwerk met ontwikkeling over tijd




Diagnostiek: verklaringsfactoren
 Verklarend: ontstaan, oorzaak, reden, gevolg etc.
 Instrumenten, zoals problemen met executieve functies, intelligentie, persoonlijkheid,
traumatische ervaringen, onveilige gehechtheid, contextfactoren

Vijf basisvragen en voorbeelden
1. Onderkenning: wat zijn de problemen?
a. Is er sprake van een gedragsstoornis bij X?

3

, 2. Verklaring: waarom, wat houdt de problemen in stand?
a. Voelt X zich onbegrepen met als gevolg dat hij negatieve aandacht vraagt?
3. Predictie/voorspellend: hoe ontwikkelen de problemen?
a. Wat is de kans dat het probleemgedrag bij X vanzelf verdwijnt?
4. Indicatie: hoe kunnen de problemen verholpen worden?
a. Welke aanpak is gewenst bij X?
5. Evaluatie: zijn de problemen voldoende verholpen?
a. ROM en einddiagnostiek 🡪 HC 3

Onderkenning en verklaring:
Onderkenningsvragen meetbaar maken:
 Criteriumgericht: i.v.m. een vooraf bepaalde standaard
 Normgericht: i.v.m. een representatieve vergelijkingsgroep
 Ipsatief: i.v.m. individu zelf, bijvoorbeeld eerder moment

Verklaringsvragen (waarom is er probleem/wat is bron?):
 Persoonsgericht/situatiegericht (locus)
 Aard van controle/oorzaak
 Synchrone (in tijd samenvallend) en diachrone (voorafgaande) condities
 Inducerende (ontstaan) en continuerende (in stand houdende) condities

Voorbeelden typen verklaringsvragen
Verklaringsvragen (waarom is er probleem / wat is bron?):
 Locus: persoonsgericht, bijv. overgevoeligheid voor geluiden, extreme verlegenheid
 Locus: situatiegericht, bijv. overvolle klas, omgevingsdruk op extrovert gedrag
 Aard van controle: oorzaak/reden, bijv. vallen uit een boom door roekeloosheid bij het
plukken van een appel, intense passie
 Tijd: synchroon, bijv. geïrriteerd gedrag naar leidinggevende en het tegelijkertijd
ervaren van huwelijksproblemen
 Tijd: diachroon, bijv. onveilige gehechtheidsrepresentatie met eigen opvoeder die
doorwerkt in huidige huwelijksproblemen
 Inducerende conditie: ontstaan, bijv. eerdere angstige ervaring met een hond
 Continuerende conditie: in stand houdend, bijv. aandacht richten op alles dat op een
hond lijkt

Stappen in het diagnostisch proces
1. Aanmelding intake
2. Onderzoeksopzet
3. Het onderzoek
4. Samenvatting en integratief beeld
5. Conclusies en advies

Diagnostisch verslag;
Kenmerkend voor een goed verslag:
 Opbouw van het verslag volgt stappen van het diagnostisch proces
 Onderscheid tussen feiten, interpretatie en conclusies is helder
Functies van het verslag:
 Conclusies van het onderzoek beargumenteren
 Effectieve communicatie met en over de cliënt (evt. 2 rapporten)



4

,Diagnostische basismethoden
1. Gesprek
2. Observatie
3. Gestandaardiseerde meetinstrumenten

Het gesprek als diagnostische methode
Doel:
1. Informatieverzameling
2. Opbouwen goede professionele werkrelatie
3. Eerste inschatting vervolg traject

Diagnostische gespreksvormen
1. Intakegesprek: klinisch interview gericht op globale inventarisatie van problemen
(bijv. klachten, hulpvraag)
2. (Semi-)gestructureerd interview: bij. SCID, MINI, ADI-R

Hoe stel je vragen?




🡪 klinische gespreksvoering

Professionele houding tijdens gesprek
Afstand en nabijheid
 Voldoende afstand om weloverwogen te reageren, voldoende nabijheid om echtheid
en empathie te tonen
Omgang met culturele diversiteit
 Sensitiviteit voor culturele verschillen, wederzijdse misverstanden, oog voor variatie
binnen iedere cultuur
Explicitering en kwaliteit
 Uitleggen wat je doet en waarom, overleggen en samenwerken
Verantwoordelijkheden
 Duidelijkheid over rechten en plichten, hulpverleningskader tegenover juridisch
kader
Morele dilemma’s
 Eis van geheimhouding, plicht informatie te delen

Afstand en nabijheid
Een dilemma: maximale nabijheid met behoud van distantie
 Distantie: een onderzoekende houding en uitstellen van een oordeel
 Nabijheid: persoonlijke presentie en veiligheid
Voorbereiden op mogelijke obstakels tijdens gesprek bij gespreksleider, cliënt en in de
interactie.


5

, Obstakels tijdens gesprek
Gespreksleider: eigen gedachten, gevoelens, vooroordelen, normen en waarden, huidige
stressoren
Interactie: geen gelijkwaardige communicatie, moeite met autoriteit
🡪 motiverende gespreksvoering, positief etiketteren

Obstakels tijdens gesprek: cliënt
 Depressief: moeizaam, laag tempo, meer steun, meer tijd, ingaan sterke kanten,
uitvragen suicidegedachten
 Angstig: op gemak stellen, veel minimale aanmoedigingen, korte open vragen, vaker
samenvatten, suggestieve vragen, alert voor schaamte
 Verslaving: vage of onduidelijke antwoorden, aandacht aan probleemdefinitie en
motivering, concreet doorvragen
 Somatiserend en hypochonder: willen dokter, verwachtingen bespreken
 Psychotisch: contact met realiteit kwijt, psychotische uitingen negeren, ingaan op
niet-psychotische uitingen, navragen complot

Omgang met culturele diversiteit
Attitude
 Sensitiviteit voor culturele verschillen: wat zijn je eigen percepties en vooroordelen?
Kennis
 Oog voor wederzijdse misverstanden: verschillen wij in interpretaties van gedrag en
belevingswereld
Vaardigheden / culturele competentie
 Oog voor variatie binnen iedere cultuur: op welke manier kan die ander leren
begrijpen vanuit zijn context en geschiedenis?

DSM-5: Cultural Formulation Interview (CFI)
16 vragen over betekenis van het probleem, potentiële hulpbronnen en verwachtingen qua
hulpverlening vanuit het gezichtspunt van de betrokkene en leden van zijn of haar sociale
netwerk.

CFI:
Toevoeging aan DSM-5 met als doel:
Om tijdens een intake in de ggz informatie te krijgen over de manier waarop cultuur
doorwerkt op essentiële aspecten van het klinische beeld dat een betrokkene presenteert en op
de hulpverlening aan hem of haar.

Vrij verkrijgbaar in allerlei talen: https://www.dsm-5.nl/documenten/artikel/13/Cultural-
Formulation-Interview

Relativeren: diversiteit binnen iedere cultuur:
‘’Feit is dat kennis van andere culturen van belang is, maar de hulpverlener vervolgens toch
weer in staat moet zijn de hulpvrager als individu te zien om zich af te kunnen stemmen’’

Diagnostische gespreksvormen:
 Intakegesprek: klinisch interview gericht op globale inventarisatie van problemen
(bijv. klachten, hulpvraag)
 (semi-)gestructureerd interview: bijv. SCID, MINI, ADI-R (canvas lijst met
vragenlijsten die je moet weten voor tt)

6