Samenvatting Meijer: perspectieven op mens en opvoeding
Centraal: Wat is er bijzonder aan het mensenjong als biologisch wezen?
Volgens bioloog Portmann moet je aan het hele menselijke leven aandacht
schenken en hij staat daarom stil bij de allereerste fase van het kinderleven.
- Nestblijvers: onaf ter wereld. Honden, katten, meeste vogels. (kaal, blind
& doof)
- Nestvlieders: klaar ter wereld. Maken in de baarmoeder het stadium door
dat overeenkomt met de geboortetoestand van de nestblijver. Hoefdieren,
eenden. (beharing, zintuigen functioneren, soort-specifieke
bewegingspatronen)
- Secundaire nestblijver: mens. Verschil met primaire nestblijver: mens
wordt niet met gesloten ogen en gehoorgang geboren.
De ontwikkeling van nestblijver naar nestvlieder is een aspect van de
ontwikkeling van lagere naar hogere diersoorten. Zou deze ontwikkeling zich t/m
de mens hebben voortgezet, dan zou ook het mensenkind ‘af’ ter wereld komen.
Wanneer de mens een nestvlieder zou zijn, zou de zwangerschap 21 maanden
moeten duren. Portmann heeft het over buitenbaarmoederlijke 1 e jr.
Functie van deze vroege geboorte is dat het kind prikkels vanuit de buitenwereld
opdoet terwijl het nog plastisch en vormbaar is. Invloeden vanuit de sociaal-
culturele omgeving werken op de rijpingsprocessen in.
Onafheid van mens is belangrijke voorwaarde voor zijn menswording (antropo-
genese). Mens is van nature een cultuurwezen (aldus Gehlen). Menswording
houdt dan in: cultuur verwerven, en dat is altijd een bepaalde cultuur. De
plasticiteit van het kind impliceert de mogelijkheid om een cultuur te leren.
Menselijke ontwikkeling is een dialectiek van rijpen en leren. Voor de
menswording zijn verzorging, bescherming en communicatie noodzakelijk.
Opvallend aan de mens: lange jeugd, en hoe laat de mens seksuele rijpheid
bereikt in vergelijking met dieren. De lange jeugd is een doelmatig en functioneel
verschijnsel omdat de mens veel heeft te leren voor het zelfstandig kan zijn.
Kinderen leren veel uit eigen ervaring en veel van de ervaring van anderen d.m.v.
taal. Talige cultuuroverdracht.
Kleine samenvatting: Kind kan dus veel leren en is daarmee opvoedbaar.
Biologische benadering van de mens laat zien dat leren noodzakelijk is om een
zelfstandig volwassen mens te worden. Zowel leren uit eigen ervaring (door spel
en exploratie) als het leren van andere mensen (imitatie & talige communicatie)
zijn van doorslaggevend belang.
Eerste intermezzo (verhouding biologische en sociologische benadering van de
mens)
Biologische antropologie; mens als wezen van openheid en plasticiteit. Hij ligt
niet van nature vast, moet zichzelf bepalen. Mens is erop aangewezen cultuur te
scheppen en tegelijkertijd zichzelf te vormen. Cultuur is volgens Gehlen daarom
een antropo-biologisch begrip. Kennelijk is de mens zo plooibaar dat hij
verschillende vormen kan aannemen. Ofwel: plasticiteit, openheid kenmerkt de
mens. Portmann pleit voor ‘openheid als waarde’ als kenmerk van én als een
opdracht voor mensen.
Elk kind wordt geboren in een al bestaande sociaal-culturele omgeving. Zijn
plasticiteit leidt er met name toe dat het de aangetroffen cultuur zal verwerven.
Niet het individu maakt de cultuur, maar de cultuur maakt het individu. Het kind
kiest niet zelf bepaalde cultuur uit. Kind heeft zo bekeken helemaal geen open
,wereld, maar een sociaal cultureel gesloten wereld. Er is niet één soort mens
maar net zoveel soorten mensen als dat er culturen en sociale structuren zijn. De
socioloog wil mens niet van binnen uit begrijpen, maar van buiten af, vanuit de
sociale structuur sociologisch perspectief.
1.3 Homo sociologicus en zijn kinderen
Iemand heeft het over Hans Smit, en je kent hem niet. Men vertelt wat over hem,
wat hij doet, werk enz. Je hebt gelijk het idee dat het geen volstrekt onbekende
meer is. Aan elke positie zijn sociale verwachtingen of normen gekoppeld die
tezamen een rol uitmaken. Wie een bepaalde positie heeft, moet ook de
bijbehorende rol spelen. Homo sociologicus is een rollenspeler. Volgens
Dahrendorf zijn er overeenkomsten tussen rollenspeler en acteur:
- Rol is te beschrijven als complex van bepaalde handelingen.
- Rol hangt samen met andere rollen.
- Rol bestaat onafhankelijk van individuen die haar kunnen vertolken,
individuen zijn onderling verwisselbaar.
- Rol is er voordat specifiek individu haar gaat spelen, rol moet altijd geleerd
worden.
- Speler kan verschillen rollen leren en spelen.
Bestaat dus consensus tussen spelen van een rol op toneel en spelen van sociale
rol. Verschil: acteur valt niet met zijn rol samen. Ten aanzien van homo
sociologicus is het misschien beter om te zeggen dat hij zijn rol is dan om te
zeggen dat hij ze speelt.
Persoon betekende vroeger ‘masker’, op het toneel.
Sociologisch gesproken is het individu het totaal van zijn rollen. Het sociologische
begrip ‘persoon’ betekent dan ook: samenstel van rollen. Persoon moet rollen
spelen die maatschappelijk gegeven zijn. Rollen blijven bestaan, als leraar
wiskunde overlijdt komt er een nieuw persoon die die rol overneemt. Individuen
moeten leren welk gedrag bij een bepaalde rol hoort, leren welk gedrag van hen
in principe wordt verwacht.
Leerprocessen die nodig zijn om lid te worden van een samenleving
Sociale interactie tussen kinderen en volwassenen. Socialisatie is het leerproces
waarbij het kind sociale verwachtingen internaliseert. In socialisatie theorieën
staan ‘’significant others’’ centraal. De belangrijke ander heeft macht over het
hulpeloze kind. De afhankelijkheid van het kind maakt begrijpelijk hoe een
socialiserend leerproces op gang kan komen (huilende baby, kan niks doen dan
wachten).
Socialisatie voltrekt zich in interactie. In hun omgang met het kind confronteren
de significant others hem met de eisen van de sociale omgeving, sociale
verwachtingen, hoe het hoort. Het kind neemt in interactie een bepaalde positie
in en krijgt er specifieke rollen toe bedeeld. Elke rol bestaat uit bepaalde
gedragsverwachtingen. Ze krijgen een bepaalde rol in het sociale spel en om die
rol goed te spelen moeten ze voldoen aan de bijbehorende sociale
verwachtingen. Op deze wijze leren ze niet alleen de eigen rol van kind, maar
daarmee ook samenhangende rollen. Op een gegeven moment weet je als kind
de rol van de ouders. Als je een slecht rapport hebt, loop je met lood in je
schoenen naar huis. Het kind kan bepalen welk gedrag van hem wordt verwacht.
Om je eigen rol naar behoren te spelen, moet je de rollen van andere
, betrokkenen ‘nemen’ en van daar uit naar jezelf kijken. Mead: ‘’role taking’’.
Essentieel element van socialisatie-theorie.
Het mechanisme van het rol nemen verklaart hoe het mogelijk is dat kinderen op
een gegeven moment de sociale controle van ‘significant others’ niet meer nodig
hebben om zich volgens sociale normen te gedragen. Het socialisatie proces is
geslaagd wanneer zij de sociale verwachtingen waarmee de ouders hen
confronteerde, geïnternaliseerd hebben, eigen hebben gemaakt.
Om een misvatting te voorkomen: concrete aanwezigheid van sig. others is van
doorslaggevend belang voor socialisatie, maar hieruit mag niet worden afgeleid
dat het de specifieke normen van deze concrete mensen zijn, die door het kind
worden verinnerlijkt. Sociologisch gezien is het beter om te zeggen dat deze sig.
others de algemeen geaccepteerde sociale verwachtingen naar het kind toe
vertegenwoordigen.
Zo denken en doen volgens bepaalde sociale regels en normen is ‘de tweede
natuur’ van de mens. Het is voor het individu heel vanzelfsprekend; zo hoort het,
zo doen we dat, zoiets zeg je niet enz.
Vele pedagogen weigeren om opvoeding gelijk te stellen aan het verschijnsel
socialisatie. Dit omdat pedagogen veelal gebruik maken van begrippen als
mondigheid, autonomie en zelfbepaling. Socialisatie is een proces waarin
onwillekeurig de ideeën en normen van de sociale omgeving worden
overgenomen; proces dat in volledige aanpassing uitmondt. Is de socialisatie
geslaagd, dan spiegelt het individu als het ware zijn sociaal-culturele omgeving.
Cooley heeft het over ‘looking-glass self’.
Tweede intermezzo
Het werd al duidelijk dat het sociologische- en biologische perspectief op de
mens enerzijds in elkaars verlengde liggen, en anderzijds onderlinge strijdig zijn.
Biologische perspectief ziet de menselijke openheid en plasticiteit als
mogelijkheid om cultuur te verwerven en een persoon te worden, open wereld
dus. Het sociologische perspectief geeft aan dat er geen mens is die een open
wereld heeft, een sociaal-cultureel gesloten wereld. Zulke strijdige perspectieven
op de mens kun je niet herleiden tot één visie.
‘’De Verdeelde Mens’’ van Oudemans:
Mens (subject) moet er altijd rekening mee houden dat hij het in het denken of
handelen verkeerd kan hebben. Maar vrijwel niemand kan deze onzekerheid aan.
Veelal handelen mensen gewoontegetrouw en veelal oordelen zij vanuit vaste
overtuigingen of zekerheden. Het eigenlijke mens zijn is mens-onmogelijk. Naar
zijn wezen is de mens verdeeld.
‘’Man’s quest for partnership’’ van van Baal:
Hij schetst verdeling van de mens anders. Enerzijds is de mens deel van de
wereld. Hij wil dat ook zijn, hij verlangt ernaar om zich in de wereld thuis te
voelen, om partner te zijn. Maar anderzijds staat de mens tegenover de wereld.
Als subject is hij niet één met, deel van zijn wereld: de mens neemt afstand van
zijn wereld en denkt er, op afstand, over na. Hij is als het ware een beweging in
twee tegengestelde richtingen. Daarom kan de mens, in tegenstelling tot het
dier, zich anders voordoen dan hij is, hij kan doen alsof. Het dier valt zo met
zichzelf samen, het heeft geen macht over zijn gedrag. Zonder het te willen
verraadt hij ons dat hij honger heeft. Alleen mensen kunnen boosheid, angst of
verdriet verbergen, de mens is een leugenaar.
Centraal: Wat is er bijzonder aan het mensenjong als biologisch wezen?
Volgens bioloog Portmann moet je aan het hele menselijke leven aandacht
schenken en hij staat daarom stil bij de allereerste fase van het kinderleven.
- Nestblijvers: onaf ter wereld. Honden, katten, meeste vogels. (kaal, blind
& doof)
- Nestvlieders: klaar ter wereld. Maken in de baarmoeder het stadium door
dat overeenkomt met de geboortetoestand van de nestblijver. Hoefdieren,
eenden. (beharing, zintuigen functioneren, soort-specifieke
bewegingspatronen)
- Secundaire nestblijver: mens. Verschil met primaire nestblijver: mens
wordt niet met gesloten ogen en gehoorgang geboren.
De ontwikkeling van nestblijver naar nestvlieder is een aspect van de
ontwikkeling van lagere naar hogere diersoorten. Zou deze ontwikkeling zich t/m
de mens hebben voortgezet, dan zou ook het mensenkind ‘af’ ter wereld komen.
Wanneer de mens een nestvlieder zou zijn, zou de zwangerschap 21 maanden
moeten duren. Portmann heeft het over buitenbaarmoederlijke 1 e jr.
Functie van deze vroege geboorte is dat het kind prikkels vanuit de buitenwereld
opdoet terwijl het nog plastisch en vormbaar is. Invloeden vanuit de sociaal-
culturele omgeving werken op de rijpingsprocessen in.
Onafheid van mens is belangrijke voorwaarde voor zijn menswording (antropo-
genese). Mens is van nature een cultuurwezen (aldus Gehlen). Menswording
houdt dan in: cultuur verwerven, en dat is altijd een bepaalde cultuur. De
plasticiteit van het kind impliceert de mogelijkheid om een cultuur te leren.
Menselijke ontwikkeling is een dialectiek van rijpen en leren. Voor de
menswording zijn verzorging, bescherming en communicatie noodzakelijk.
Opvallend aan de mens: lange jeugd, en hoe laat de mens seksuele rijpheid
bereikt in vergelijking met dieren. De lange jeugd is een doelmatig en functioneel
verschijnsel omdat de mens veel heeft te leren voor het zelfstandig kan zijn.
Kinderen leren veel uit eigen ervaring en veel van de ervaring van anderen d.m.v.
taal. Talige cultuuroverdracht.
Kleine samenvatting: Kind kan dus veel leren en is daarmee opvoedbaar.
Biologische benadering van de mens laat zien dat leren noodzakelijk is om een
zelfstandig volwassen mens te worden. Zowel leren uit eigen ervaring (door spel
en exploratie) als het leren van andere mensen (imitatie & talige communicatie)
zijn van doorslaggevend belang.
Eerste intermezzo (verhouding biologische en sociologische benadering van de
mens)
Biologische antropologie; mens als wezen van openheid en plasticiteit. Hij ligt
niet van nature vast, moet zichzelf bepalen. Mens is erop aangewezen cultuur te
scheppen en tegelijkertijd zichzelf te vormen. Cultuur is volgens Gehlen daarom
een antropo-biologisch begrip. Kennelijk is de mens zo plooibaar dat hij
verschillende vormen kan aannemen. Ofwel: plasticiteit, openheid kenmerkt de
mens. Portmann pleit voor ‘openheid als waarde’ als kenmerk van én als een
opdracht voor mensen.
Elk kind wordt geboren in een al bestaande sociaal-culturele omgeving. Zijn
plasticiteit leidt er met name toe dat het de aangetroffen cultuur zal verwerven.
Niet het individu maakt de cultuur, maar de cultuur maakt het individu. Het kind
kiest niet zelf bepaalde cultuur uit. Kind heeft zo bekeken helemaal geen open
,wereld, maar een sociaal cultureel gesloten wereld. Er is niet één soort mens
maar net zoveel soorten mensen als dat er culturen en sociale structuren zijn. De
socioloog wil mens niet van binnen uit begrijpen, maar van buiten af, vanuit de
sociale structuur sociologisch perspectief.
1.3 Homo sociologicus en zijn kinderen
Iemand heeft het over Hans Smit, en je kent hem niet. Men vertelt wat over hem,
wat hij doet, werk enz. Je hebt gelijk het idee dat het geen volstrekt onbekende
meer is. Aan elke positie zijn sociale verwachtingen of normen gekoppeld die
tezamen een rol uitmaken. Wie een bepaalde positie heeft, moet ook de
bijbehorende rol spelen. Homo sociologicus is een rollenspeler. Volgens
Dahrendorf zijn er overeenkomsten tussen rollenspeler en acteur:
- Rol is te beschrijven als complex van bepaalde handelingen.
- Rol hangt samen met andere rollen.
- Rol bestaat onafhankelijk van individuen die haar kunnen vertolken,
individuen zijn onderling verwisselbaar.
- Rol is er voordat specifiek individu haar gaat spelen, rol moet altijd geleerd
worden.
- Speler kan verschillen rollen leren en spelen.
Bestaat dus consensus tussen spelen van een rol op toneel en spelen van sociale
rol. Verschil: acteur valt niet met zijn rol samen. Ten aanzien van homo
sociologicus is het misschien beter om te zeggen dat hij zijn rol is dan om te
zeggen dat hij ze speelt.
Persoon betekende vroeger ‘masker’, op het toneel.
Sociologisch gesproken is het individu het totaal van zijn rollen. Het sociologische
begrip ‘persoon’ betekent dan ook: samenstel van rollen. Persoon moet rollen
spelen die maatschappelijk gegeven zijn. Rollen blijven bestaan, als leraar
wiskunde overlijdt komt er een nieuw persoon die die rol overneemt. Individuen
moeten leren welk gedrag bij een bepaalde rol hoort, leren welk gedrag van hen
in principe wordt verwacht.
Leerprocessen die nodig zijn om lid te worden van een samenleving
Sociale interactie tussen kinderen en volwassenen. Socialisatie is het leerproces
waarbij het kind sociale verwachtingen internaliseert. In socialisatie theorieën
staan ‘’significant others’’ centraal. De belangrijke ander heeft macht over het
hulpeloze kind. De afhankelijkheid van het kind maakt begrijpelijk hoe een
socialiserend leerproces op gang kan komen (huilende baby, kan niks doen dan
wachten).
Socialisatie voltrekt zich in interactie. In hun omgang met het kind confronteren
de significant others hem met de eisen van de sociale omgeving, sociale
verwachtingen, hoe het hoort. Het kind neemt in interactie een bepaalde positie
in en krijgt er specifieke rollen toe bedeeld. Elke rol bestaat uit bepaalde
gedragsverwachtingen. Ze krijgen een bepaalde rol in het sociale spel en om die
rol goed te spelen moeten ze voldoen aan de bijbehorende sociale
verwachtingen. Op deze wijze leren ze niet alleen de eigen rol van kind, maar
daarmee ook samenhangende rollen. Op een gegeven moment weet je als kind
de rol van de ouders. Als je een slecht rapport hebt, loop je met lood in je
schoenen naar huis. Het kind kan bepalen welk gedrag van hem wordt verwacht.
Om je eigen rol naar behoren te spelen, moet je de rollen van andere
, betrokkenen ‘nemen’ en van daar uit naar jezelf kijken. Mead: ‘’role taking’’.
Essentieel element van socialisatie-theorie.
Het mechanisme van het rol nemen verklaart hoe het mogelijk is dat kinderen op
een gegeven moment de sociale controle van ‘significant others’ niet meer nodig
hebben om zich volgens sociale normen te gedragen. Het socialisatie proces is
geslaagd wanneer zij de sociale verwachtingen waarmee de ouders hen
confronteerde, geïnternaliseerd hebben, eigen hebben gemaakt.
Om een misvatting te voorkomen: concrete aanwezigheid van sig. others is van
doorslaggevend belang voor socialisatie, maar hieruit mag niet worden afgeleid
dat het de specifieke normen van deze concrete mensen zijn, die door het kind
worden verinnerlijkt. Sociologisch gezien is het beter om te zeggen dat deze sig.
others de algemeen geaccepteerde sociale verwachtingen naar het kind toe
vertegenwoordigen.
Zo denken en doen volgens bepaalde sociale regels en normen is ‘de tweede
natuur’ van de mens. Het is voor het individu heel vanzelfsprekend; zo hoort het,
zo doen we dat, zoiets zeg je niet enz.
Vele pedagogen weigeren om opvoeding gelijk te stellen aan het verschijnsel
socialisatie. Dit omdat pedagogen veelal gebruik maken van begrippen als
mondigheid, autonomie en zelfbepaling. Socialisatie is een proces waarin
onwillekeurig de ideeën en normen van de sociale omgeving worden
overgenomen; proces dat in volledige aanpassing uitmondt. Is de socialisatie
geslaagd, dan spiegelt het individu als het ware zijn sociaal-culturele omgeving.
Cooley heeft het over ‘looking-glass self’.
Tweede intermezzo
Het werd al duidelijk dat het sociologische- en biologische perspectief op de
mens enerzijds in elkaars verlengde liggen, en anderzijds onderlinge strijdig zijn.
Biologische perspectief ziet de menselijke openheid en plasticiteit als
mogelijkheid om cultuur te verwerven en een persoon te worden, open wereld
dus. Het sociologische perspectief geeft aan dat er geen mens is die een open
wereld heeft, een sociaal-cultureel gesloten wereld. Zulke strijdige perspectieven
op de mens kun je niet herleiden tot één visie.
‘’De Verdeelde Mens’’ van Oudemans:
Mens (subject) moet er altijd rekening mee houden dat hij het in het denken of
handelen verkeerd kan hebben. Maar vrijwel niemand kan deze onzekerheid aan.
Veelal handelen mensen gewoontegetrouw en veelal oordelen zij vanuit vaste
overtuigingen of zekerheden. Het eigenlijke mens zijn is mens-onmogelijk. Naar
zijn wezen is de mens verdeeld.
‘’Man’s quest for partnership’’ van van Baal:
Hij schetst verdeling van de mens anders. Enerzijds is de mens deel van de
wereld. Hij wil dat ook zijn, hij verlangt ernaar om zich in de wereld thuis te
voelen, om partner te zijn. Maar anderzijds staat de mens tegenover de wereld.
Als subject is hij niet één met, deel van zijn wereld: de mens neemt afstand van
zijn wereld en denkt er, op afstand, over na. Hij is als het ware een beweging in
twee tegengestelde richtingen. Daarom kan de mens, in tegenstelling tot het
dier, zich anders voordoen dan hij is, hij kan doen alsof. Het dier valt zo met
zichzelf samen, het heeft geen macht over zijn gedrag. Zonder het te willen
verraadt hij ons dat hij honger heeft. Alleen mensen kunnen boosheid, angst of
verdriet verbergen, de mens is een leugenaar.
