Samenvatting Orthopedagogiek
Als opvoeden niet vanzelf gaat
Hoofdstuk 1: Wat is orthopedagogiek?
Orthopedagogiek is de leer van de helende pedagogiek. Orthopedagogiek focust niet op het
individuele kind maar op het systeem. Pedagogiek is opvoedkunde in het algemeen in
standaard situaties. Orthopedagogiek komt aan bod wanneer het niet meer algemeen is en de
situatie niet meer standaard.
1.1 Als opvoeden niet vanzelf gaat
Als opvoeden niet vanzelf gaat, of als de ontwikkeling van een kind stagneert, leidt dat nogal
eens tot spanningen binnen het gezin, maar ook daarbuiten. Er kan een opvoedingsimpasse
ontstaan. Volgens Sleutel verloopt het proces naar een opvoedingsimpasse als volgt:
1. De opvoeder constateert voor tijdstip I dat de ontwikkeling van het kind niet in de
door hem gewenste richting verloopt.
2. De opvoeder heeft op dat moment naar beste kunnen geprobeerd om de ontwikkeling
van het kind in de gewenste richting te beïnvloeden.
3. Op tijdstip I is de opvoeder van mening dat hij daar niet in geslaagd is.
4. De opvoeder ziet dan ook geen bevredigende middelen meer om de ontwikkeling van
het kind in die richting te beïnvloeden
5. De opvoeder mist op dat moment de verwachting dat hij zelfstandig of in overleg met
medeopvoeders binnen een acceptabele termijn bevredigende middelen zal vinden
6. Dit besef gaat gepaard met pijnlijke emoties bij de opvoeder
1.2 Opvoeden
Kok beschrijft opvoeden als een wezenlijk aspect van het menselijk bestaan, waarmee mensen
het “humane voortbestaan” mogelijk maken.
Volgens Van Dale is opvoeden lichamelijk en geestelijk vormen: grootbrengen. Dit beeld is
echter te eenzijdig want het geeft het beeld van een proces dat hoofdzakelijk bestaat uit
gerichte handelingen die van de opvoeder uitgaan naar het kind. Ten eerste omdat opvoeden
volgens Kok een dynamisch proces is. Het kind ontwikkelt zich vanuit intrinsieke dwang en
de opvoeder sluit zich aan bij die ontwikkelingsbehoeften. Ten tweede krijgt opvoeding niet
alleen vorm in een reeks doelgerichte en bewuste pedagogische handelingen die leiden tot een
bepaalde ontwikkeling bij het kind. Een belangrijk accent ligt juist bij de dagelijkse omgang
met elkaar. Kok gaat ervan uit dat juist dit zogenaamde functionele karakter van de
opvoeding pedagogisch effect sorteert. De intentionele momenten of handelingen maken
volgens hem slechts een beperkt deel uit van het opvoedingsproces.
Bij opvoeden gaat het volgens De Winter om complexe zaken zoals de vorming van een
persoonlijkheid, het ontdekken van je identiteit en de zin van het bestaan en je plaats in
cultuur en samenleving.
Wat is opvoeden?
Volgens Kok is opvoeden het in relatie staan van opvoeders en opvoedelingen, waarin de
opvoeder zich als persoon, als zijn wijze van mens-zijn presenteert, een klimaat creëert dat
persoonlijkheidsgroei bevordert en leefsituaties zo hanteert dat deze optimale kansen bieden
voor zelfontplooiing.
Volgens Levering heeft er sinds de WOII een accentverschuiving plaatsgevonden in het
opvoedingsdenken van ‘het opvoedingsdoel’ naar ‘de kwaliteit van de opvoedingsrelatie’. Een
van de achtergronden van deze verschuiving is dat het moeilijk is een eindpunt voor het
opvoeden te bepalen. Ook is de richting waarin wordt opgevoed grotendeels cultureel bepaald
1
,en daarmee ook tijd en plaatsgebonden. Er wordt gesproken van twee centrale
opvoedingswaarden: autonomie en conformiteit.
Functioneel en intentioneel proces
Met het functionele karakter van de opvoeding verwijst Kok naar de continue onderlinge
betrokkenheid van de deelnemers aan het opvoedingsproces. Opvoeden is echter niet alleen
een functioneel proces. De opvoeder oefent binnen dat proces namelijk ook doelgerichte
invloed uit. Kok noemt dit het intentionele ofwel doelgerichte karakter van de opvoeding.
1.3 Pedagogiek
De wetenschap die de opvoeding als object heeft is de pedagogiek: de leer van de opvoeding
ofwel opvoedkunde. Tussen opvoeders in de dagelijkse praktijk en de wetenschappers op het
gebied van opvoeding bevindt zich de professionele opvoeder. Van Strien verduidelijkt dit in
zijn beschrijving van drie niveaus van omgaan met problemen in de opvoeding die elkaar
onderling beïnvloeden. Het eerste niveau is het niveau waarop ouders, leerkrachten en andere
opvoeders nadenken over opvoeding en gedrag. Als dit niet werkt en er een
opvoedingsimpasse dreigt, kan er behoefte ontstaan aan een deskundige op dit gebied. Dit is
het tweede niveau, het niveau van de praktijkgerichte theorie. Het derde niveau is het
wetenschappelijke niveau.
1.4 Orthopedagogiek
Orthopedagogiek is de wetenschap die zich bezighoudt met bijzondere of specifieke
opvoeding en het in zijn ontwikkeling belemmerde kind. De overeenkomst tussen pedagogiek
en orthopedagogiek ligt daarin dat ze zich beide primair richten op de opvoeding en de
invloed daarvan op de ontwikkeling van het kind. De orthopedagogiek doet dit onder andere
door problemen met kinderen op de eerste plaats te zien als opvoedingsproblemen en een
opvoedingsopdracht. Hiermee onderscheid het zich van de kinder- en jeugdpsychiatrie.
Orthopedagogiek onderscheidt zich van pedagogiek omdat het zich richt op de opvoeding die
speciaal moet worden aangepast aan de behoeften van het kind terwijl pedagogiek zich juist
richt op de gewone opvoeding. De orthopedagogiek richt zich niet alleen op het beschrijven
en verklaren, maar ook op veranderen.
1.4.1 Het object van de orthopedagogiek als wetenschap
De voortdurende vraag naar de eigen identiteit van de orthopedagogiek heeft met het
volgende te maken:
- Orthopedagogiek is een jonge wetenschap die in een beperkt aantal landen bekend is;
- Orthopedagogiek heeft zich aanvankelijk vooral ontwikkeld vanuit de medische
wetenschap en later de psychologie en maakt veel gebruik van kennis en begrippen uit
aanpalende disciplines;
- Het werk en onderzoeksterrein van de orthopedagogiek is divers.
Ter Horst introduceerde het begrip Problematische Opvoedings Situatie (POS). Hij duidde
daarmee op een situatie tussen opvoeders en kind, die als nagenoeg perspectiefloos ervaren
wordt en waarbij men er niet meer in slaagt om die situatie perspectiefbiedend te maken
zonder hulp van buitenaf. In deze omschrijving zijn alle componenten te vinden die
betrekking hebben op het orthopedagogisch wekterrein:
- Het kind met een specifieke vraagstelling
- De opvoeder die zoekt naar de betekenis achter het gedrag van het kind en die probeert
daar een pedagogisch antwoord op te geven
2
, - De situatie die gekenmerkt wordt door handelingsverlegenheid bij de opvoeders en
waarbinnen ook andere personen en/of factoren uit de omgeving invloed hebben op de
opvoeding
Met het centraal stellen van de POS maakt Ter Horst opvoedingsproblemen tot het object van
de orthopedagogiek. Het kan dus ook gaan om kinderen zonder problemen of handicap.
1.4.2 Het object van de orthopedagogiek in de praktijk
In de praktijk van de orthopedagogiek zien we twee tendensen:
- Enerzijds verschuivingen in het grensgebied tussen pedagogiek en orthopedagogiek;
- Anderzijds verschuivingen in het grensgebied tussen de orthopedagogiek en de kinder-
en jeugdpsychiatrie
Pedagogiek en orthopedagogiek
Hermanns is van mening dat bij opvoedingsproblemen veel te snel contact wordt gezocht met
de hulpverlening in plaats van deze zelf aan te pakken. Men is het ‘opvoeden verleerd’, dat
kan ertoe leiden dat de opvoeding meer dan nodig wordt geproblematiseerd. Daarnaast is de
maatschappij steeds complexer aan het worden. Het problematiseren van de opvoeding kan
een averechts effect hebben, omdat het de onzekerheid en afhankelijkheid van de opvoeder
versterkt.
Orthopedagogiek en psychiatrie
In dezelfde periode neemt de kritiek toe op de psychiatrisering of medicalisering van
problematische ontwikkelingen en opvoedingssituaties. Volgens Ruijssenaars ligt een
belangrijk verschil in het feit dat de psychiatrie zich richt op het herkennen, verklaren en
behandelen van psychopathologie binnen een (opvoedings)context, terwijl de
orthopedagogiek zich juist richt op die opvoedingscontext.
Extra collegestof:
Opvoeding:
- Poorness of fit -> temperament kind en ouders past niet bij elkaar
- Goodness of fit -> temperament kind en ouders past bij elkaar
Gezin is de basis, schadelijke gezinsinteractiepatronen:
- Perverse triade: ouder gaat een verbond aan met één van de kinderen
- Parentificatie: kind neemt ouderlijke taken op zich
- Symbiose: ouder en kind hebben zo’n verbond dat ouder overbeschermend is naar het
kind
Opvoedingspatronen:
- Autonomie + vijandigheid
- Controle + vijandigheid
- Autonomie + genegenheid
- Controle + genegenheid
Hoofdstuk 2: De geschiedenis van orthopedagogiek
2.1 Geschiedenis van de speciale zorg en opvoeding voor speciale kinderen
In de 18e eeuw, de periode van de Verlichting, ontstond voor het eerst speciale belangstelling
voor de opvoedbaarheid van ‘ontspoorden’ of ‘gehandicapten’. De Verlichting leidde
vervolgens tot hoge verwachtingen over de mogelijkheden van vooruitgang door gebruik van
3
Als opvoeden niet vanzelf gaat
Hoofdstuk 1: Wat is orthopedagogiek?
Orthopedagogiek is de leer van de helende pedagogiek. Orthopedagogiek focust niet op het
individuele kind maar op het systeem. Pedagogiek is opvoedkunde in het algemeen in
standaard situaties. Orthopedagogiek komt aan bod wanneer het niet meer algemeen is en de
situatie niet meer standaard.
1.1 Als opvoeden niet vanzelf gaat
Als opvoeden niet vanzelf gaat, of als de ontwikkeling van een kind stagneert, leidt dat nogal
eens tot spanningen binnen het gezin, maar ook daarbuiten. Er kan een opvoedingsimpasse
ontstaan. Volgens Sleutel verloopt het proces naar een opvoedingsimpasse als volgt:
1. De opvoeder constateert voor tijdstip I dat de ontwikkeling van het kind niet in de
door hem gewenste richting verloopt.
2. De opvoeder heeft op dat moment naar beste kunnen geprobeerd om de ontwikkeling
van het kind in de gewenste richting te beïnvloeden.
3. Op tijdstip I is de opvoeder van mening dat hij daar niet in geslaagd is.
4. De opvoeder ziet dan ook geen bevredigende middelen meer om de ontwikkeling van
het kind in die richting te beïnvloeden
5. De opvoeder mist op dat moment de verwachting dat hij zelfstandig of in overleg met
medeopvoeders binnen een acceptabele termijn bevredigende middelen zal vinden
6. Dit besef gaat gepaard met pijnlijke emoties bij de opvoeder
1.2 Opvoeden
Kok beschrijft opvoeden als een wezenlijk aspect van het menselijk bestaan, waarmee mensen
het “humane voortbestaan” mogelijk maken.
Volgens Van Dale is opvoeden lichamelijk en geestelijk vormen: grootbrengen. Dit beeld is
echter te eenzijdig want het geeft het beeld van een proces dat hoofdzakelijk bestaat uit
gerichte handelingen die van de opvoeder uitgaan naar het kind. Ten eerste omdat opvoeden
volgens Kok een dynamisch proces is. Het kind ontwikkelt zich vanuit intrinsieke dwang en
de opvoeder sluit zich aan bij die ontwikkelingsbehoeften. Ten tweede krijgt opvoeding niet
alleen vorm in een reeks doelgerichte en bewuste pedagogische handelingen die leiden tot een
bepaalde ontwikkeling bij het kind. Een belangrijk accent ligt juist bij de dagelijkse omgang
met elkaar. Kok gaat ervan uit dat juist dit zogenaamde functionele karakter van de
opvoeding pedagogisch effect sorteert. De intentionele momenten of handelingen maken
volgens hem slechts een beperkt deel uit van het opvoedingsproces.
Bij opvoeden gaat het volgens De Winter om complexe zaken zoals de vorming van een
persoonlijkheid, het ontdekken van je identiteit en de zin van het bestaan en je plaats in
cultuur en samenleving.
Wat is opvoeden?
Volgens Kok is opvoeden het in relatie staan van opvoeders en opvoedelingen, waarin de
opvoeder zich als persoon, als zijn wijze van mens-zijn presenteert, een klimaat creëert dat
persoonlijkheidsgroei bevordert en leefsituaties zo hanteert dat deze optimale kansen bieden
voor zelfontplooiing.
Volgens Levering heeft er sinds de WOII een accentverschuiving plaatsgevonden in het
opvoedingsdenken van ‘het opvoedingsdoel’ naar ‘de kwaliteit van de opvoedingsrelatie’. Een
van de achtergronden van deze verschuiving is dat het moeilijk is een eindpunt voor het
opvoeden te bepalen. Ook is de richting waarin wordt opgevoed grotendeels cultureel bepaald
1
,en daarmee ook tijd en plaatsgebonden. Er wordt gesproken van twee centrale
opvoedingswaarden: autonomie en conformiteit.
Functioneel en intentioneel proces
Met het functionele karakter van de opvoeding verwijst Kok naar de continue onderlinge
betrokkenheid van de deelnemers aan het opvoedingsproces. Opvoeden is echter niet alleen
een functioneel proces. De opvoeder oefent binnen dat proces namelijk ook doelgerichte
invloed uit. Kok noemt dit het intentionele ofwel doelgerichte karakter van de opvoeding.
1.3 Pedagogiek
De wetenschap die de opvoeding als object heeft is de pedagogiek: de leer van de opvoeding
ofwel opvoedkunde. Tussen opvoeders in de dagelijkse praktijk en de wetenschappers op het
gebied van opvoeding bevindt zich de professionele opvoeder. Van Strien verduidelijkt dit in
zijn beschrijving van drie niveaus van omgaan met problemen in de opvoeding die elkaar
onderling beïnvloeden. Het eerste niveau is het niveau waarop ouders, leerkrachten en andere
opvoeders nadenken over opvoeding en gedrag. Als dit niet werkt en er een
opvoedingsimpasse dreigt, kan er behoefte ontstaan aan een deskundige op dit gebied. Dit is
het tweede niveau, het niveau van de praktijkgerichte theorie. Het derde niveau is het
wetenschappelijke niveau.
1.4 Orthopedagogiek
Orthopedagogiek is de wetenschap die zich bezighoudt met bijzondere of specifieke
opvoeding en het in zijn ontwikkeling belemmerde kind. De overeenkomst tussen pedagogiek
en orthopedagogiek ligt daarin dat ze zich beide primair richten op de opvoeding en de
invloed daarvan op de ontwikkeling van het kind. De orthopedagogiek doet dit onder andere
door problemen met kinderen op de eerste plaats te zien als opvoedingsproblemen en een
opvoedingsopdracht. Hiermee onderscheid het zich van de kinder- en jeugdpsychiatrie.
Orthopedagogiek onderscheidt zich van pedagogiek omdat het zich richt op de opvoeding die
speciaal moet worden aangepast aan de behoeften van het kind terwijl pedagogiek zich juist
richt op de gewone opvoeding. De orthopedagogiek richt zich niet alleen op het beschrijven
en verklaren, maar ook op veranderen.
1.4.1 Het object van de orthopedagogiek als wetenschap
De voortdurende vraag naar de eigen identiteit van de orthopedagogiek heeft met het
volgende te maken:
- Orthopedagogiek is een jonge wetenschap die in een beperkt aantal landen bekend is;
- Orthopedagogiek heeft zich aanvankelijk vooral ontwikkeld vanuit de medische
wetenschap en later de psychologie en maakt veel gebruik van kennis en begrippen uit
aanpalende disciplines;
- Het werk en onderzoeksterrein van de orthopedagogiek is divers.
Ter Horst introduceerde het begrip Problematische Opvoedings Situatie (POS). Hij duidde
daarmee op een situatie tussen opvoeders en kind, die als nagenoeg perspectiefloos ervaren
wordt en waarbij men er niet meer in slaagt om die situatie perspectiefbiedend te maken
zonder hulp van buitenaf. In deze omschrijving zijn alle componenten te vinden die
betrekking hebben op het orthopedagogisch wekterrein:
- Het kind met een specifieke vraagstelling
- De opvoeder die zoekt naar de betekenis achter het gedrag van het kind en die probeert
daar een pedagogisch antwoord op te geven
2
, - De situatie die gekenmerkt wordt door handelingsverlegenheid bij de opvoeders en
waarbinnen ook andere personen en/of factoren uit de omgeving invloed hebben op de
opvoeding
Met het centraal stellen van de POS maakt Ter Horst opvoedingsproblemen tot het object van
de orthopedagogiek. Het kan dus ook gaan om kinderen zonder problemen of handicap.
1.4.2 Het object van de orthopedagogiek in de praktijk
In de praktijk van de orthopedagogiek zien we twee tendensen:
- Enerzijds verschuivingen in het grensgebied tussen pedagogiek en orthopedagogiek;
- Anderzijds verschuivingen in het grensgebied tussen de orthopedagogiek en de kinder-
en jeugdpsychiatrie
Pedagogiek en orthopedagogiek
Hermanns is van mening dat bij opvoedingsproblemen veel te snel contact wordt gezocht met
de hulpverlening in plaats van deze zelf aan te pakken. Men is het ‘opvoeden verleerd’, dat
kan ertoe leiden dat de opvoeding meer dan nodig wordt geproblematiseerd. Daarnaast is de
maatschappij steeds complexer aan het worden. Het problematiseren van de opvoeding kan
een averechts effect hebben, omdat het de onzekerheid en afhankelijkheid van de opvoeder
versterkt.
Orthopedagogiek en psychiatrie
In dezelfde periode neemt de kritiek toe op de psychiatrisering of medicalisering van
problematische ontwikkelingen en opvoedingssituaties. Volgens Ruijssenaars ligt een
belangrijk verschil in het feit dat de psychiatrie zich richt op het herkennen, verklaren en
behandelen van psychopathologie binnen een (opvoedings)context, terwijl de
orthopedagogiek zich juist richt op die opvoedingscontext.
Extra collegestof:
Opvoeding:
- Poorness of fit -> temperament kind en ouders past niet bij elkaar
- Goodness of fit -> temperament kind en ouders past bij elkaar
Gezin is de basis, schadelijke gezinsinteractiepatronen:
- Perverse triade: ouder gaat een verbond aan met één van de kinderen
- Parentificatie: kind neemt ouderlijke taken op zich
- Symbiose: ouder en kind hebben zo’n verbond dat ouder overbeschermend is naar het
kind
Opvoedingspatronen:
- Autonomie + vijandigheid
- Controle + vijandigheid
- Autonomie + genegenheid
- Controle + genegenheid
Hoofdstuk 2: De geschiedenis van orthopedagogiek
2.1 Geschiedenis van de speciale zorg en opvoeding voor speciale kinderen
In de 18e eeuw, de periode van de Verlichting, ontstond voor het eerst speciale belangstelling
voor de opvoedbaarheid van ‘ontspoorden’ of ‘gehandicapten’. De Verlichting leidde
vervolgens tot hoge verwachtingen over de mogelijkheden van vooruitgang door gebruik van
3
