Vaderlandse
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Inhoudsopgave
Geschiedenis
van
Nederland
Hoofdstuk
5
Van
Restauratie
naar
het
liberale
tijdperk
pp
207-‐280
2
Hoofdstuk
6
Stabiliteit
en
modernisering:
Nederland
sinds
1918
pp
281-‐358
13
Hoofdstuk
7
Slotopmerkingen
pp
359-‐372
26
1
,Vaderlandse
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Hoofdstuk
5
Van
Restauratie
naar
het
liberale
tijdperk
(PP
207-280)
INLEIDING
1813:
herwinning
van
zelfstandigheid
van
Nederland;
1814-‐1815:
Congres
van
Wenen
-‐>
Verenigd
Koninkrijk
onder
Willem
I;
1830:
Belgische
Opstand,
einde
van
het
Verenigd
Koninkrijk;
1840:
Willem
II;
1848:
Liberale
grondwetswijziging
(invoering
ministeriële
verantwoordelijkheid);
1870s:
politieke
partijen
(kiesrechtuitbreiding,
sociale
wetgeving,
gelijkgerechtigde
overheidsYinanciering
voor
het
onderwijs
1917:
grondwetswijziging
(PaciYicatie)
• Economie:
trage
industrialisatie,
migratie
van
platteland
naar
stad,
sterke
verbondenheid
met
Duitsland;
• Internationaal:
neutrale
positie,
ook
in
WW
I;
• Nationaal;
nationale
eenwording
post-‐1795
(ontwikkeling
tot
eenheidsstaat),
koningshuis
werd
symbool
voor
de
eenheidsstaat.
HET
MISLUKTE
EXPERIMENT:
HET
VERENIGD
KONINKRIJK
(1815-1830)
Restauratie:
herstel
van
pre-‐revolutionaire,
autocratische
politieke
structuren;
continuïteit
met
deze
structuren
-‐>
legitimiteit
van
Oranjegezag.
Fundamenteel
verschil:
monarch
i.p.v.
stadhouders.
Staten-‐Generaal:
volksvertegen-‐
woordiging
i.p.v.
afgevaardigden
uit
de
provincie.
Grondwet
i.p.v.
Unie
van
Utrecht
-‐>
vorst
had
veel
vrijheden;
andere
politieke
grondslag
dan
in
Bataafse
Republiek.
1813:
Van
Hogendorp
vormde
Algemeen
Bestuur,
droeg
dat
over
aan
Willem
I.
Vroegere
pensionaris
van
R’dam
werkte
aan
een
grondwet.
Constitutionele
monarchie
om
volk
te
beschermen
tegen
regentenoligarchie.
Legitimatie
van
monarch:
Karel
V
die
harmonie
had
gebracht.
Te
Velde:
invention
of
tradition;
samensmelting
van
verleden
en
recente
ontwikkelingen
-‐>
Van
Hogendorp
was
conservatief
hervormer;
vorstelijke
soevereiniteit
en
elitair
gedachtegoed.
1814:
constitutionele
monarchie:
• Pre-‐1795
qua
structuur;
• Ministers
waren
verantwoording
schuldig
aan
de
koning
i.p.v.
parlement;
• Buza,
koloniën,
Yinanciën
etc.
geregeld
door
de
koning;
• Staten-‐Generaal
getrapt
gekozen
uit
Provinciale
Staten;
adel
kreeg
zo
meer
macht.
Willem
I:
voor
heroveren
van
koloniaal
bezit
+
uitbreiding
naar
België,
Luxemburg
&
Moezel.
Engelse
belangen:
bufferstaat
ten
noorden
van
Frankrijk
-‐>
belangrijk
na
Napoleons
ontsnapping.
Congres
van
Wenen:
Verenigd
Koninkrijk
+
Willem
werd
groothertog
van
Luxemburg.
België:
tweekamerstelsel;
Nederlandse
stem
woog
net
zoveel;
senatoren
gekozen
door
de
koning.
Modern:
• Tweede
Kamervergaderingen
openbaar;
• Vrijheid
van
drukpers;
• Recht
op
petities.
Zuiden
was
ontevreden
over
zetelverdeling
en
schuldensamenvoeging.
Katholiek
verzet
tegen
gelijkstelling
van
schulden
-‐>
zuidelijke
notabelen
verwierpen
de
grondwet,
met
arithmétique
hollandaise
werd
hij
alsnog
aangenomen.
2
, Vaderlandse
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Volk
was
niet
voor
en
niet
tegen
vereniging,
maar
wilde
eensgezindheid,
stabiliteit
en
huiselijkheid.
Politiek
was
voor
bevordering
van
eenheid
en
gemeenschapszin.
Gebieden
van
integratie:
1. Taal
(Nederlands
in
Noorden
en
Vlaanderen;
Frans
in
Wallonië);
2. 1821:
invoering
Noord-‐Nederlands
model
in
onderwijs;
sterkere
vernederlandsing
van
Vlaanderen.
Kerk
verloor
haar
zelfstandigheid
in
het
onderwijs.
1820s:
kerk
mocht
geen
scholen
meer
stichten
zonder
toestemming;
kleinseminaries
werden
gesloten.
Collegium
Philosophicum:
priesteropleiding
van
de
overheid.
Protestanten:
autonomie
v.w.b.
leer;
gebonden
aan
staat
v.w.b.
opvoeding.
1816:
Departement
van
Hervormde
Eredienst
door
de
koning:
vereniging
van
protestantse
kerken;
hiërarchisch
geordend.
Katholieken:
paus
was
niet
pro-‐Rooms-‐Katholieke
Eredienst.
Eind
1820s:
koning
beschuldigd
als
landpaus.
Onvrede:
uniYicatie
sterk
protestants;
Noordelijke
elite
zag
Zuiden
als
uitbreiding
van
het
grondgebied.
Willem
I
was
geen
verlicht
despoot,
want
er
waren
tegenkrachten,
desondanks:
1. Geen
ministeriële
verantwoordelijkheid;
2. Geen
recht
van
amendement
in
de
Tweede
Kamer;
3. Beperkt
budgetrecht
in
de
Tweede
Kamer.
Taken
Tweede
Kamer:
steun
regering
en
bijdrage
aan
gematigde
en
verstandige
politiek.
Tienjarige
begroting:
staatsschulden
gemakkelijker
te
saneren.
Onvrede
Tweede
Kamer
over:
1. Hoge
uitgaven
leger;
2. Presentatie
door
regering;
3. Parlementaire
marginalisatie.
De
begroting
werd
afgewezen.
De
nieuwe
begroting
werd
aangenomen
onder
voorwaarde
dat
belastingen
hervormd
werden
en
door
verantwoordelijkheidsgevoel
van
de
Tweede
Kamer.
‘Getemperde
monarchie’:
koning
had
veel
macht
in
een
informeel
netwerk,
maar
kon
dit
niet
bijeen
houden.
Dit
mondde
uit
in
een
politieke
crisis
in
de
1820s.
Economie:
Noorden
had
een
hoge
staatsschuld,
maar
kon
worden
opgevangen
door
het
zuiden.
Handel
in
het
Noorden
en
nijverheid
in
het
Zuiden
hadden
elkaar
goed
aan
kunnen
vullen.
Belastingstelsel
bevoordeelde
eerst
het
Zuiden
(bescherming
van
nijverheid).
Begin
1820s:
bevoordeling
van
het
Noorden.
Financiële
transfer
van
Zuid
naar
Noord;
bijdrage
aan
de
breuk
in
1830.
Stimulering
van
handel
en
industrie;
investeringen
in
de
infrastructuur.
Bijdrage
eenheidsstaat:
minder
regionale
en
plaatselijke
deelbelangen.
Fonds
voor
Nationale
Nijverheid:
investeringen
met
lage
rente
in
nijverheid
(Zuiden);
Nederlandsche
Handel-‐
Maatschappij
(NHM):
versterking
van
handel;
geen
koloniaal
monopolie.
Interesse
in
aandelen
was
groot
door
betrokkenheid
van
de
koning.
Financiële
politiek:
staatsschuld
liep
op;
Yinanciën
werden
verborgen
voor
controle.
Amorisatiesyndicaat:
coördinatie
van
het
aYlossen
van
de
staatsschuld;
ontwikkelde
zich
tot
een
netwerk
van
geheime
kassen
en
fondsen.
Effecten:
post-‐1819:
groei
t.o.v.
‘stationaire
economie’
uit
18de
eeuw.
Financiële
sector
verdween,
landbouw
groeide.
Dienstensector
groeide
door
koloniale
handel;
motor
achter
economische
ontwikkeling.
Cultuurstelsel
vergrootte
‘batig
slot’:
groei
van
koloniale
handel
-‐>
toename
in
bedrijvigheid
in
Nederland
en
export
naar
de
Oost.
Winsten
van
NHM
waren
subsidiestroom
voor
bedrijven
waarmee
de
koning
zijn
populariteit
wilde
vergroten.
Systeem
was
vorm
van
protectionisme
en
leidde
tot
stagnatie
in
bedrijfstakken
en
slechte
concurrentiepositie.
1820-‐1830:
relatief
kleine
industrie;
groeide
na
1860.
Balans:
ambivalent
beeld:
1. Daadkracht
van
de
koning
leidde
tot
successen
en
stijgende
welvaart;
3
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Inhoudsopgave
Geschiedenis
van
Nederland
Hoofdstuk
5
Van
Restauratie
naar
het
liberale
tijdperk
pp
207-‐280
2
Hoofdstuk
6
Stabiliteit
en
modernisering:
Nederland
sinds
1918
pp
281-‐358
13
Hoofdstuk
7
Slotopmerkingen
pp
359-‐372
26
1
,Vaderlandse
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Hoofdstuk
5
Van
Restauratie
naar
het
liberale
tijdperk
(PP
207-280)
INLEIDING
1813:
herwinning
van
zelfstandigheid
van
Nederland;
1814-‐1815:
Congres
van
Wenen
-‐>
Verenigd
Koninkrijk
onder
Willem
I;
1830:
Belgische
Opstand,
einde
van
het
Verenigd
Koninkrijk;
1840:
Willem
II;
1848:
Liberale
grondwetswijziging
(invoering
ministeriële
verantwoordelijkheid);
1870s:
politieke
partijen
(kiesrechtuitbreiding,
sociale
wetgeving,
gelijkgerechtigde
overheidsYinanciering
voor
het
onderwijs
1917:
grondwetswijziging
(PaciYicatie)
• Economie:
trage
industrialisatie,
migratie
van
platteland
naar
stad,
sterke
verbondenheid
met
Duitsland;
• Internationaal:
neutrale
positie,
ook
in
WW
I;
• Nationaal;
nationale
eenwording
post-‐1795
(ontwikkeling
tot
eenheidsstaat),
koningshuis
werd
symbool
voor
de
eenheidsstaat.
HET
MISLUKTE
EXPERIMENT:
HET
VERENIGD
KONINKRIJK
(1815-1830)
Restauratie:
herstel
van
pre-‐revolutionaire,
autocratische
politieke
structuren;
continuïteit
met
deze
structuren
-‐>
legitimiteit
van
Oranjegezag.
Fundamenteel
verschil:
monarch
i.p.v.
stadhouders.
Staten-‐Generaal:
volksvertegen-‐
woordiging
i.p.v.
afgevaardigden
uit
de
provincie.
Grondwet
i.p.v.
Unie
van
Utrecht
-‐>
vorst
had
veel
vrijheden;
andere
politieke
grondslag
dan
in
Bataafse
Republiek.
1813:
Van
Hogendorp
vormde
Algemeen
Bestuur,
droeg
dat
over
aan
Willem
I.
Vroegere
pensionaris
van
R’dam
werkte
aan
een
grondwet.
Constitutionele
monarchie
om
volk
te
beschermen
tegen
regentenoligarchie.
Legitimatie
van
monarch:
Karel
V
die
harmonie
had
gebracht.
Te
Velde:
invention
of
tradition;
samensmelting
van
verleden
en
recente
ontwikkelingen
-‐>
Van
Hogendorp
was
conservatief
hervormer;
vorstelijke
soevereiniteit
en
elitair
gedachtegoed.
1814:
constitutionele
monarchie:
• Pre-‐1795
qua
structuur;
• Ministers
waren
verantwoording
schuldig
aan
de
koning
i.p.v.
parlement;
• Buza,
koloniën,
Yinanciën
etc.
geregeld
door
de
koning;
• Staten-‐Generaal
getrapt
gekozen
uit
Provinciale
Staten;
adel
kreeg
zo
meer
macht.
Willem
I:
voor
heroveren
van
koloniaal
bezit
+
uitbreiding
naar
België,
Luxemburg
&
Moezel.
Engelse
belangen:
bufferstaat
ten
noorden
van
Frankrijk
-‐>
belangrijk
na
Napoleons
ontsnapping.
Congres
van
Wenen:
Verenigd
Koninkrijk
+
Willem
werd
groothertog
van
Luxemburg.
België:
tweekamerstelsel;
Nederlandse
stem
woog
net
zoveel;
senatoren
gekozen
door
de
koning.
Modern:
• Tweede
Kamervergaderingen
openbaar;
• Vrijheid
van
drukpers;
• Recht
op
petities.
Zuiden
was
ontevreden
over
zetelverdeling
en
schuldensamenvoeging.
Katholiek
verzet
tegen
gelijkstelling
van
schulden
-‐>
zuidelijke
notabelen
verwierpen
de
grondwet,
met
arithmétique
hollandaise
werd
hij
alsnog
aangenomen.
2
, Vaderlandse
Geschiedenis
Deeltentamen
2
Geschiedenis
van
Nederland
Volk
was
niet
voor
en
niet
tegen
vereniging,
maar
wilde
eensgezindheid,
stabiliteit
en
huiselijkheid.
Politiek
was
voor
bevordering
van
eenheid
en
gemeenschapszin.
Gebieden
van
integratie:
1. Taal
(Nederlands
in
Noorden
en
Vlaanderen;
Frans
in
Wallonië);
2. 1821:
invoering
Noord-‐Nederlands
model
in
onderwijs;
sterkere
vernederlandsing
van
Vlaanderen.
Kerk
verloor
haar
zelfstandigheid
in
het
onderwijs.
1820s:
kerk
mocht
geen
scholen
meer
stichten
zonder
toestemming;
kleinseminaries
werden
gesloten.
Collegium
Philosophicum:
priesteropleiding
van
de
overheid.
Protestanten:
autonomie
v.w.b.
leer;
gebonden
aan
staat
v.w.b.
opvoeding.
1816:
Departement
van
Hervormde
Eredienst
door
de
koning:
vereniging
van
protestantse
kerken;
hiërarchisch
geordend.
Katholieken:
paus
was
niet
pro-‐Rooms-‐Katholieke
Eredienst.
Eind
1820s:
koning
beschuldigd
als
landpaus.
Onvrede:
uniYicatie
sterk
protestants;
Noordelijke
elite
zag
Zuiden
als
uitbreiding
van
het
grondgebied.
Willem
I
was
geen
verlicht
despoot,
want
er
waren
tegenkrachten,
desondanks:
1. Geen
ministeriële
verantwoordelijkheid;
2. Geen
recht
van
amendement
in
de
Tweede
Kamer;
3. Beperkt
budgetrecht
in
de
Tweede
Kamer.
Taken
Tweede
Kamer:
steun
regering
en
bijdrage
aan
gematigde
en
verstandige
politiek.
Tienjarige
begroting:
staatsschulden
gemakkelijker
te
saneren.
Onvrede
Tweede
Kamer
over:
1. Hoge
uitgaven
leger;
2. Presentatie
door
regering;
3. Parlementaire
marginalisatie.
De
begroting
werd
afgewezen.
De
nieuwe
begroting
werd
aangenomen
onder
voorwaarde
dat
belastingen
hervormd
werden
en
door
verantwoordelijkheidsgevoel
van
de
Tweede
Kamer.
‘Getemperde
monarchie’:
koning
had
veel
macht
in
een
informeel
netwerk,
maar
kon
dit
niet
bijeen
houden.
Dit
mondde
uit
in
een
politieke
crisis
in
de
1820s.
Economie:
Noorden
had
een
hoge
staatsschuld,
maar
kon
worden
opgevangen
door
het
zuiden.
Handel
in
het
Noorden
en
nijverheid
in
het
Zuiden
hadden
elkaar
goed
aan
kunnen
vullen.
Belastingstelsel
bevoordeelde
eerst
het
Zuiden
(bescherming
van
nijverheid).
Begin
1820s:
bevoordeling
van
het
Noorden.
Financiële
transfer
van
Zuid
naar
Noord;
bijdrage
aan
de
breuk
in
1830.
Stimulering
van
handel
en
industrie;
investeringen
in
de
infrastructuur.
Bijdrage
eenheidsstaat:
minder
regionale
en
plaatselijke
deelbelangen.
Fonds
voor
Nationale
Nijverheid:
investeringen
met
lage
rente
in
nijverheid
(Zuiden);
Nederlandsche
Handel-‐
Maatschappij
(NHM):
versterking
van
handel;
geen
koloniaal
monopolie.
Interesse
in
aandelen
was
groot
door
betrokkenheid
van
de
koning.
Financiële
politiek:
staatsschuld
liep
op;
Yinanciën
werden
verborgen
voor
controle.
Amorisatiesyndicaat:
coördinatie
van
het
aYlossen
van
de
staatsschuld;
ontwikkelde
zich
tot
een
netwerk
van
geheime
kassen
en
fondsen.
Effecten:
post-‐1819:
groei
t.o.v.
‘stationaire
economie’
uit
18de
eeuw.
Financiële
sector
verdween,
landbouw
groeide.
Dienstensector
groeide
door
koloniale
handel;
motor
achter
economische
ontwikkeling.
Cultuurstelsel
vergrootte
‘batig
slot’:
groei
van
koloniale
handel
-‐>
toename
in
bedrijvigheid
in
Nederland
en
export
naar
de
Oost.
Winsten
van
NHM
waren
subsidiestroom
voor
bedrijven
waarmee
de
koning
zijn
populariteit
wilde
vergroten.
Systeem
was
vorm
van
protectionisme
en
leidde
tot
stagnatie
in
bedrijfstakken
en
slechte
concurrentiepositie.
1820-‐1830:
relatief
kleine
industrie;
groeide
na
1860.
Balans:
ambivalent
beeld:
1. Daadkracht
van
de
koning
leidde
tot
successen
en
stijgende
welvaart;
3
