Geschiedenis Samenvatting - Alle Historische Contexten VWO

Steden en burgers in de Lage Landen (1050-1700)

Tijdvak 4: Steden & Staten -> Hoge en late ME
Tijdvak 5: Ontdekkers en Hervormers → Vroegmoderne tijd: Renaissance
Tijdvak 6: Regenten en Vorsten → Vroegmoderne tijd: Gouden Eeuw

Deelcontext 1: De opkomst van een stedelijke burgerij (1050-1302)

Een agrarisch urbane samenleving
 Lage Landen behoorden tot Heilige Roomse (Romeinse) Rijk door keizer
 Feodaal stelsel
 Politiek lastig te besturen
 Dunbevolkt, amper steden
 Gebieden waren autarkisch
 Lage Landen weinig betekenis

Demografie (1000-1500) → rond 1000 bevolkingsgroei

11e eeuw: toename bevolking:
 ontginnen van land
 drieslagstelsel = andere manier van verbouwen
 nieuwe technieken: andere ploeg, paarden
→ gevolg: specialisatie → herleving handel
→ door herleving handel verstedelijking
→ behoefte aan geld → monetaire economie

Verstedelijking vanaf 11e eeuw:
 handel concentreerde zich op bepaalde plekken: langs rivieren of op kruispunten
 ambachtslieden en handelaren gingen er vaak permanent wonen → ontstaan steden
 opkomst monetaire economie = geld als ruilmiddel
 ontstaan agrarisch urbane samenleving

Succes van de steden
 stadsrechten (politieke verandering):
 steden verdedigden politieke en economische belangen
 zelfstandige eenheid binnen het gebied
 zelfbestuur en rechtspraak
 bouwen stadsmuren
 voordeel voor de heer en vorst:
 belastingen
 militaire steun
 inwoners = ‘poorters’ → voorheen ‘horige’ (geen slaven want hebben wel bezit)
 deze burgerij had voorrechten (beoefenen van een ambacht)
 je moest betalen als nieuwkomer → horigen konden dus niet zomaar naar de stad → steden
werden snel rijk
 aspirant-poorters = mensen die van het platteland naar de steden trokken om in hun
levensonderhoud te voorzien → brachten kennis mee waardoor meer specialisatie kon
plaatsvinden
 economische verandering → met stadsrecht verkreeg je ook marktrecht
 grote steden kregen een verzorgingsgebied
Opkomst van Vlaanderen - ‘Silicon Valley van de Middeleeuwen’

,→ geld, technologie, politieke zwaartepunt hier

Veel vraag naar luxeproducten → ‘laken’ belangrijkste handelsproduct

Politieke spanningen:
 door de succesvolle handel ontstonden grote sociale verschillen
 rijke handelaren verkregen bestuursfuncties in de stad (patriciërs = rijke kooplieden)
 koningen zagen hun machtsbasis afbrokkelen door patriciërs
 ambachtslieden verenigen zich in gilden → prijsafspraken
 ambachtslieden kwamen in opstand tegen de patriciërs, omdat steeds hogere belastingen
werden geëist.
 Franse koning werd gestuurd om orde te herstellen
 conflict met patriciërs en Franse koning tegen ambachtslieden

De Guldensporenslag (1302)
 Vlaamse ambachtslieden en boeren tegen de patriciërs en Franse adel (leenheer)
 ‘Gewone volk’ kon de Adel verslaan

Koning Steden
(leenheer) (patriciërs)
I ↘ ↙ I
I ↙ ↘ I
v ↙ ↘ v
Leenman Volk
(Hertog Vlaanderen)



Deelcontext 2: De positie van de stedelijke burgerij (1302-1602)

In Nederland ontstond een stedelijk netwerk = elke stad had haar eigen functie
 Brugge: belangrijkste handelscentrum
 Antwerpen: later belangrijkste handelsstad
 Amsterdam: gespecialiseerd in handel met Oostzeegebied
 Vlaanderen en Brabant economisch zwaartepunt
 Hanze

Atrecht - Brugge - Antwerpen - Amsterdam - London

Handelaren moesten werken met grote geldbedragen en lange afstanden afleggen → wisselbrief

Handelsnetwerken
 Hanzesteden
 Vlaamse handelssteden
 Noord Italiaanse stadstaten
 Duitse Hanze

Religieuze veranderingen:
 zelfstandigheid steden nam toe
 bonum commune = algemeen belang → burgerij meer macht
 nieuwe stroming: moderne devotie = rechtstreeks contact met God

,  nieuwe ordes zoals Begijnen (=vrouwelijke leken) en bedelorden (= monniken of nonnen)
 opmaat voor Reformatie (katholicisme en protestantisme → lutheranisme en calvinisme)

Kerkhervormingen van Luther:
 Luther spijkert 95 stellingen op de kerkdeur
 gelovigen die zich niet aan de regels van de katholieke kerk houden → ketters
 veel protestantse aanhangers in de Nederlanden (vooral van Calvijn)

Nederland niet één land, maar verschillende Gewesten
 Spaanse koning Karel V was de landsheer van NL
 elk gewest had haar eigen bestuur en regels
 omdat de koning er niet altijd kon zijn was de stadhouder de baas in het gewest

Centralisatie van het bestuur in de Nederlanden → vorsten wilden centralisatie
 gewesten kregen steeds minder macht
 Staten Generaal kwam samen in Brussel
 centralisatie = alle macht op één plek
 steden wilden particularisme = recht om zaken als belasting en rechtspraak zelfstandig te
regelen, op basis van hun eigen, ‘particuliere’ belangen

Onrust in de lage landen
 centralisatie Filips II → oorzaak Nederlandse Opstand
 regeren vanuit Spanje
→ reactie volk en adel: steeds slechter contact met Filips II
 heel NL katholiek
→ reactie volk en adel: protestanten vervolgd
 meer centraal bestuur
→ reactie volk en adel: hoge posities aangetast
 meer belasting heffen voor oorlogvoeren (NL de lul, want rijkste land)
→ reactie volk en adel: willen dit niet
→ Alva belegerde ook Antwerpen → inwoners van Antwerpen vertrokken met hun kennis naar
Amsterdam → enorme impuls aan de stad
→ gevolg: absolutisme

Smeekschrift (1566)
Nederlandse edelen bieden Margaretha van Parma (landvoogdes van NL) het ‘smeekschrift der
edelen’ aan → Spanjaarden gaan door met vervolging

De Beeldenstorm (1566)
 grote onrust
 hagenpreken: Protestantse diensten
→ gevolg: Beeldenstorm → Reformatie

‘De ijzeren hertog’
 Filips II stuurt Hertog van Alva om orde op zaken te stellen
 bloedraad en tiende penning → 10% btw
 edelen vluchten!
 1568: begin Nederlandse Opstand

Reden opstand:
Hoge adel → centralisatie, minder macht