Samenvatting
Staats- en Bestuursrecht in Europeesrechtelijk Perspectief
Rijksuniversiteit Groningen
Luna Berkedam
2021-2022
,Inhoudsopgave
HC 1: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (1) – europeanisering, voorrang, conforme interpretatie,
rechtstreekse werking [Roze brede tab] ...................................................................................................................... 5
Onderwerp, literatuur en docent ......................................................................................................................................5
1.1 Remindervideo doorwerking .......................................................................................................................................5
1.2 Richtlijnconforme interpretatie ...................................................................................................................................6
1.3 Rechtstreekse werking ................................................................................................................................................8
1.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................10
HC 2: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (2) – de leer van de autonome rechtsorde, doorwerking en de
Grondwet [Oranje brede tab] ................................................................................................................................... 11
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................11
2.1 De leer van de autonome rechtsorde ........................................................................................................................11
2.2 Doorwerking en de Grondwet: het Nederlandse perspectief ....................................................................................13
2.3 Doorwerking en de Grondwet: het Britse perspectief ...............................................................................................14
2.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................16
HC 3: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (3) – soevereiniteit, democratie en de autonome rechtsorde in
rechtsvergelijkend perspectief [Gele brede tab] ........................................................................................................ 17
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................17
3.1 Recap volkssoevereiniteit ..........................................................................................................................................17
3.2 Het Duitse perspectief ...............................................................................................................................................18
3.2.1 Democratiedoctrine: ‘soevereinisme’ ................................................................................................................18
3.2.2 Democratiedoctrine: het Bundesverfassungsgericht (BVerfG) ((grondslag) doorwerking Unierecht in
Duitsland) ....................................................................................................................................................................18
3.2.3 Beroep op soevereiniteit als beperking voor volle werking Unierecht? ............................................................21
3.3 (Constitutionele) identiteit en Europeanisering ........................................................................................................21
3.3.1 Het begrip identiteit ...........................................................................................................................................21
3.3.2 Identiteit in de constitutie..................................................................................................................................22
3.3.3 Constitutionele identiteit en Unierecht .............................................................................................................22
3.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................22
HC 4: Nationale democratie en europeanisering [Groene Brede tab] ........................................................................ 24
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................24
4.1 Nationale parlementen in de EU (voortraject) ..........................................................................................................24
4.2 Europese instrumenten .............................................................................................................................................25
4.2.1 Subsidiariteitstoets (gele-kaartprocedure) ........................................................................................................25
4.2.2 Politieke dialoog Europese Commissie ..............................................................................................................27
4.3 Nationale instrumenten ............................................................................................................................................27
4.3.1 Regulier overleg met vakministers en MP .........................................................................................................27
4.3.2 Parlementair behandelvoorbehoud ...................................................................................................................28
4.3.3 Parlementair instemmingsrecht.........................................................................................................................28
4.3.4 Rapporteurs, coalities, kennisagenda’s ..............................................................................................................29
4.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................30
2
,HC 5: Europeanisering algemeen bestuursrecht: beginselen [Blauwe brede tab] ....................................................... 31
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................31
5.1 Leidende beginselen Europees recht (H1 en H2 van het boek) ..................................................................................31
5.1.1 Legaliteitsbeginsel (boek H1, §7) .......................................................................................................................31
5.1.2 Loyale samenwerking (art. 4(3) VEU) .................................................................................................................32
5.1.3 Procedurele autonomie .....................................................................................................................................33
5.1.4 Effectieve rechtsbescherming ............................................................................................................................34
5.2 Fundamentele rechten & rechtsbeginselen ...............................................................................................................35
5.2.1 Algemeen ...........................................................................................................................................................35
5.2.2 Evenredigheidsbeginsel .....................................................................................................................................36
5.2.3 Vertrouwensbeginsel .........................................................................................................................................36
5.2.4 Rechten van verdediging ....................................................................................................................................37
5.2.5 Gelijkheidsbeginsel ............................................................................................................................................37
5.2.6 Transparantiebeginsel ........................................................................................................................................38
HC 6: Europeanisering algemeen bestuursrecht: handhaving [Smalle lichtroze tab] .................................................. 40
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................40
6.1 Algemene opmerkingen ............................................................................................................................................40
6.2 Bestuurlijke handhaving Unierecht: hoofdlijnen .......................................................................................................40
6.3 Jurisprudentiële beïnvloeding....................................................................................................................................40
6.4 Legislatieve beïnvloeding ..........................................................................................................................................42
6.5 SOLVIT-netwerk .........................................................................................................................................................42
HC 8: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (4) – Overheidsaansprakelijkheid [Gele smalle tab] ................. 43
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................43
8.1 Context van dit college ..............................................................................................................................................43
8.2 Algemene opmerkingen overheidsaansprakelijkheid................................................................................................44
8.3 Voorwaarden voor overheidsaansprakelijkheid ........................................................................................................44
8.4 Overheidsaansprakelijkheid voor wie? ......................................................................................................................47
8.5 Afbakening rol nationaal recht/rechter ....................................................................................................................47
HC 10: Rechtsbescherming I [Groene smalle tab] ...................................................................................................... 48
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................48
10.1 Het nationale stelsel van rechtsbescherming ..........................................................................................................48
10.2 Door het Unierecht gestelde eisen aan rechtsbescherming (beïnvloeding) ............................................................48
10.2.1 Uitgangspunt ....................................................................................................................................................48
10.2.2 Grenzen: algemeen ..........................................................................................................................................48
10.2.3 Grenzen op specifieke terreinen ......................................................................................................................49
10.3 Rechtsbescherming op EU-niveau ...........................................................................................................................53
HC 9: Rechtsbescherming II – de casus Polen [Geen tab] ........................................................................................... 54
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................54
9.1 Algemene opmerkingen Polen ..................................................................................................................................54
9.2 Polen en de rechterlijke macht ..................................................................................................................................55
HC 11: Europeanisering algemeen bestuursrecht: lessen voor de Awb? [Lichtblauwe smalle tab] ............................. 57
3
, 11.1 Ontwikkeling richting Ewb?.....................................................................................................................................57
11.1.1 Introductie .......................................................................................................................................................57
11.1.2 ReNEUAL & EP-voorstel ...................................................................................................................................59
11.2 Lessen voor de Awb .................................................................................................................................................59
11.2.1 Conceptuele verschillen Awb en EU-voorstellen .............................................................................................59
11.2.2 Aanbevelingen VAR-cie ....................................................................................................................................60
11.2.3 Normen voor algemene regels.........................................................................................................................60
11.2.4 Normen voor overeenkomsten (bevoegdhedenovereenkomst) .....................................................................61
11.2.5 Normen voor het intrekken en wijzigen van besluiten ....................................................................................62
HC 7: Oefencollege I .................................................................................................................................................. 64
7.1 Aanvulling gastcollege Sandor Loeffen .....................................................................................................................64
7.2 Aanvullingen vanuit oefenvragen .............................................................................................................................64
7.3 Aanvullingen vanuit blogpost....................................................................................................................................64
HC 12: Oefencollege II ............................................................................................................................................... 66
12.1 Aanvullingen vanuit oefenvragen ...........................................................................................................................66
4
Staats- en Bestuursrecht in Europeesrechtelijk Perspectief
Rijksuniversiteit Groningen
Luna Berkedam
2021-2022
,Inhoudsopgave
HC 1: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (1) – europeanisering, voorrang, conforme interpretatie,
rechtstreekse werking [Roze brede tab] ...................................................................................................................... 5
Onderwerp, literatuur en docent ......................................................................................................................................5
1.1 Remindervideo doorwerking .......................................................................................................................................5
1.2 Richtlijnconforme interpretatie ...................................................................................................................................6
1.3 Rechtstreekse werking ................................................................................................................................................8
1.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................10
HC 2: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (2) – de leer van de autonome rechtsorde, doorwerking en de
Grondwet [Oranje brede tab] ................................................................................................................................... 11
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................11
2.1 De leer van de autonome rechtsorde ........................................................................................................................11
2.2 Doorwerking en de Grondwet: het Nederlandse perspectief ....................................................................................13
2.3 Doorwerking en de Grondwet: het Britse perspectief ...............................................................................................14
2.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................16
HC 3: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (3) – soevereiniteit, democratie en de autonome rechtsorde in
rechtsvergelijkend perspectief [Gele brede tab] ........................................................................................................ 17
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................17
3.1 Recap volkssoevereiniteit ..........................................................................................................................................17
3.2 Het Duitse perspectief ...............................................................................................................................................18
3.2.1 Democratiedoctrine: ‘soevereinisme’ ................................................................................................................18
3.2.2 Democratiedoctrine: het Bundesverfassungsgericht (BVerfG) ((grondslag) doorwerking Unierecht in
Duitsland) ....................................................................................................................................................................18
3.2.3 Beroep op soevereiniteit als beperking voor volle werking Unierecht? ............................................................21
3.3 (Constitutionele) identiteit en Europeanisering ........................................................................................................21
3.3.1 Het begrip identiteit ...........................................................................................................................................21
3.3.2 Identiteit in de constitutie..................................................................................................................................22
3.3.3 Constitutionele identiteit en Unierecht .............................................................................................................22
3.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................22
HC 4: Nationale democratie en europeanisering [Groene Brede tab] ........................................................................ 24
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................24
4.1 Nationale parlementen in de EU (voortraject) ..........................................................................................................24
4.2 Europese instrumenten .............................................................................................................................................25
4.2.1 Subsidiariteitstoets (gele-kaartprocedure) ........................................................................................................25
4.2.2 Politieke dialoog Europese Commissie ..............................................................................................................27
4.3 Nationale instrumenten ............................................................................................................................................27
4.3.1 Regulier overleg met vakministers en MP .........................................................................................................27
4.3.2 Parlementair behandelvoorbehoud ...................................................................................................................28
4.3.3 Parlementair instemmingsrecht.........................................................................................................................28
4.3.4 Rapporteurs, coalities, kennisagenda’s ..............................................................................................................29
4.4 Aanvullingen uit vragen besproken tijdens het college .............................................................................................30
2
,HC 5: Europeanisering algemeen bestuursrecht: beginselen [Blauwe brede tab] ....................................................... 31
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................31
5.1 Leidende beginselen Europees recht (H1 en H2 van het boek) ..................................................................................31
5.1.1 Legaliteitsbeginsel (boek H1, §7) .......................................................................................................................31
5.1.2 Loyale samenwerking (art. 4(3) VEU) .................................................................................................................32
5.1.3 Procedurele autonomie .....................................................................................................................................33
5.1.4 Effectieve rechtsbescherming ............................................................................................................................34
5.2 Fundamentele rechten & rechtsbeginselen ...............................................................................................................35
5.2.1 Algemeen ...........................................................................................................................................................35
5.2.2 Evenredigheidsbeginsel .....................................................................................................................................36
5.2.3 Vertrouwensbeginsel .........................................................................................................................................36
5.2.4 Rechten van verdediging ....................................................................................................................................37
5.2.5 Gelijkheidsbeginsel ............................................................................................................................................37
5.2.6 Transparantiebeginsel ........................................................................................................................................38
HC 6: Europeanisering algemeen bestuursrecht: handhaving [Smalle lichtroze tab] .................................................. 40
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................40
6.1 Algemene opmerkingen ............................................................................................................................................40
6.2 Bestuurlijke handhaving Unierecht: hoofdlijnen .......................................................................................................40
6.3 Jurisprudentiële beïnvloeding....................................................................................................................................40
6.4 Legislatieve beïnvloeding ..........................................................................................................................................42
6.5 SOLVIT-netwerk .........................................................................................................................................................42
HC 8: De relatie tussen Unierecht en nationaal recht (4) – Overheidsaansprakelijkheid [Gele smalle tab] ................. 43
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................43
8.1 Context van dit college ..............................................................................................................................................43
8.2 Algemene opmerkingen overheidsaansprakelijkheid................................................................................................44
8.3 Voorwaarden voor overheidsaansprakelijkheid ........................................................................................................44
8.4 Overheidsaansprakelijkheid voor wie? ......................................................................................................................47
8.5 Afbakening rol nationaal recht/rechter ....................................................................................................................47
HC 10: Rechtsbescherming I [Groene smalle tab] ...................................................................................................... 48
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................48
10.1 Het nationale stelsel van rechtsbescherming ..........................................................................................................48
10.2 Door het Unierecht gestelde eisen aan rechtsbescherming (beïnvloeding) ............................................................48
10.2.1 Uitgangspunt ....................................................................................................................................................48
10.2.2 Grenzen: algemeen ..........................................................................................................................................48
10.2.3 Grenzen op specifieke terreinen ......................................................................................................................49
10.3 Rechtsbescherming op EU-niveau ...........................................................................................................................53
HC 9: Rechtsbescherming II – de casus Polen [Geen tab] ........................................................................................... 54
Onderwerp, literatuur en docent ....................................................................................................................................54
9.1 Algemene opmerkingen Polen ..................................................................................................................................54
9.2 Polen en de rechterlijke macht ..................................................................................................................................55
HC 11: Europeanisering algemeen bestuursrecht: lessen voor de Awb? [Lichtblauwe smalle tab] ............................. 57
3
, 11.1 Ontwikkeling richting Ewb?.....................................................................................................................................57
11.1.1 Introductie .......................................................................................................................................................57
11.1.2 ReNEUAL & EP-voorstel ...................................................................................................................................59
11.2 Lessen voor de Awb .................................................................................................................................................59
11.2.1 Conceptuele verschillen Awb en EU-voorstellen .............................................................................................59
11.2.2 Aanbevelingen VAR-cie ....................................................................................................................................60
11.2.3 Normen voor algemene regels.........................................................................................................................60
11.2.4 Normen voor overeenkomsten (bevoegdhedenovereenkomst) .....................................................................61
11.2.5 Normen voor het intrekken en wijzigen van besluiten ....................................................................................62
HC 7: Oefencollege I .................................................................................................................................................. 64
7.1 Aanvulling gastcollege Sandor Loeffen .....................................................................................................................64
7.2 Aanvullingen vanuit oefenvragen .............................................................................................................................64
7.3 Aanvullingen vanuit blogpost....................................................................................................................................64
HC 12: Oefencollege II ............................................................................................................................................... 66
12.1 Aanvullingen vanuit oefenvragen ...........................................................................................................................66
4