ARTIKELEN RECHT&PSYCHOLOGIE
Een ‘valse’ aangifte. Waarom recherchepsychologen belangrijk
zijn. – Harald Merckelbach
Er zijn 2 soorten problemen bij de zoektermen ‘valse’ of ‘onjuiste’ aangifte:
1. Er zijn valse aangiften van diefstal of beschadiging, waarbij vervolgens de
verzekering wordt getild.
2. Er zijn ongefundeerde aangiften van seksueel misbruik, die zich richten
tegen een ouder, ex-vriend of leerkracht.
Dit artikel gaat over een geval in de 2e categorie. Deze wordt soms aangeduid als
‘valse aangiften van seksueel misbruik’. Maar de kwalificatie ‘vals’ is verwarrend.
Op z’n Angelsaksisch: verwijst naar iets dat strijdig is met de feiten, maar
hoeft geen boze opzet aan te pas te komen (false belief, false memory).
Juristen associëren ‘vals’ wél met opzettelijk. Zij denken aan art. 188 Sr. Vanwege
hun beschadigende potentieel heeft de wet het opzettelijk doen van onjuiste
aangiften strafbaar gesteld. Dit is echter wel lastig aan te tonen.
Bij onjuiste aangiften van seksueel misbruik ligt dit wat moeilijker.
Verhaal: moeder 1 ontdekt dat kind 1 in onderbroek heeft gegymd en moest
spelen met plasser terwijl juf toekeek. Moeder 1 belt moeder 2. Moeder 2 vraagt
aan kind 2 wat er is gebeurd. Kind 2 bevestigt het verhaal. Juf wordt opgepakt,
moet een paar dagen zitten, ontkent alles en aan het einde van de rit is juf
onschuldig.
Basic law of rumor (Rosnow): de geruchtenmahcine begint op volle toeren te
draaien zodra 4 factoren in elkaar grijpen. Eerste: Er zijn ambigue voorvallen
nodig. Kind 1 was bijv. laatste tijd vaak boos en zwijgzaam. Kind 2 wilde alleen
slapen met licht aan. Kinderen hadden in onderbroek gegymd. Daarbij waren er
opmerkingen gemaakt over plassers en verschil tussen jongens-meisjes. Tweede
factor: angst. Angst was er, zaak speelde af in de weken dat de media aandacht
hadden voor Robert M. Gerucht dat juf zich aan leerlingen heeft vergrepen, gaat
in zo’n situatie rondzingen omdat het duiding geeft aan ambiguïteiten. Derde:
het moet betrekking hebben op iets wat mensen persoonlijk raakt. Vierde factor:
geruchten krijgen een aura van geloofwaardigheid als het bevoegd gezag zich
ermee gaat bemoeien.
Psychologie van de geruchten leert dat persoonlijke betrokkenheid ook garant
staat voor gebrek aan kritische zin. Rumor Control is daarom van grootst
mogelijke belang en je zou mogen verwachten dat de overheid dit tot haar taak
rekent. Verdachte juf is echter al in vroeg stadium aangehouden dat de
geloofwaardigheid van de geruchten lijkt te onderstrepen.
Kinderen pikken geruchten ook makkelijk op en geven ze ook net zo makkelijk
weer door. Ze kunnen ze zelfs gedetailleerder vertellen zonder dat het waar hoeft
te zijn. Ook jonge kinderen (3-5) weten het verschil tussen de waarheid en een
leugen. Zolang een interviewer maar duidelijk maakt dat het om de feiten gaat
en dat kinderen de waarheid moeten vertellen, doet 75% dit ook. Verklaringen
van kinderen tijdens een studioverhoor moeten serieus genomen worden.
Als twee kinderen onafhankelijk van elkaar vertellen dat er niets is gebeurd, van
wie er één bovendien toegeeft dat hij door zijn moeder is gecoached, zou een
verstandige psycholoog de politie in overweging geven om de verdachte op vrije
voeten te stellen.
, Na verschillend onderzoek blijkt dat 5% van de aangiften van zedendelicten vals
is.
Sensitiviteitsperspectief: aan de ene kant wil je de drempel om aangifte te
doen niet te hoog maken,
Specificiteitsperspectief: aan de andere kant wil je fout-positieven voorkomen.
Besteden media veel aandacht aan een grote zedenzaak, dan dreigt het gevaar
dat aan sensitiviteit absolute prioriteit wordt gegeven (met dwalingen als
gevolg). Komen gerechtelijke dwalingen prominent in het nieuws, dan wordt van
specificiteit een speerpunt gemaakt (met echte zaken die over het hoofd worden
gezien als gevolg).
Wagenaar: het probleem met valse beschuldigingen is niet zozeer dat er
opzettelijk en met kwade bedoelingen een valse aangifte wordt gedaan, als wel
dat ouders en verzorgers gemakkelijk de verkeerde overtuiging krijgen door een
geheimzinnig proces waarin een geheel eigen waarheid wordt geconstrueerd
o.g.v. allerlei kleine aanwijzingen en wederzijdse beïnvloeding.
Hoe dissociatief is het? Een verdachte met ‘geheugenverlies’ –
Harald Merckelbach en Maarten Peters
Iraakse man beweert dat hij niets meer weet van de steekpartij waarbij hij de
zoon van zijn baas dood stak.
Dissociatieve amnesie: het vergeten van ingrijpende gebeurtenissen. Het idee
is dat slachtoffers uit zelfbescherming vervelende herinneringen naar een ander,
minder toegankelijk deel van hun bewustzijn kunnen drukken. Herinneringen en
bewustzijn raken dan ‘gedissocieerd’. Er zijn toch redenen om te betwijfelen dat
uitgerekend daders een dissociatieve amnesie voor moord, doodslag of zware
lichamelijke mishandeling aan de dag kunnen gaan leggen. Punt is dat een delict
kenmerken in zich bergt die geheugen bevorderend werken.
Ten eerste bestaat een delict uit handelingen en is het dus meer dan alleen
semantiek. Ten tweede: een delict plegen, doe je zelf en daarmee is het een deel
van jouw autobiografie. Ten derde: een delict is een emotionele gebeurtenis;
mensen onthouden emotionele dingen beter dan neutrale. Ten vierde: aan een
delict denk je liver niet terug, maar zodra je de herinnering eraan onderdrukt,
dringt die zich sterker aan je op. Alle ingrediënten op zich; motorisch component,
zelfrelevantie, emotionele ldaing, voorwerp van mentale ontwijken > staat vast
dat ze het geheugen aanjagen.
Bij de Iraakse man wordt het idee dat hij liegt verlaten wanneer hij gaandeweg
psychiatrische allure krijgt. Hij doet raar en onderneemt uiteindelijk een
suïcidepoging. Dat is veelzeggend; simulanten zijn tot veel in staat, maar een
verhanging ensceneren is voor hen toch een brug te ver. Irakees wordt in een
psychiatrische observatieafdeling geplaatst en krijgt medicatie. Dit helpt.
Conclusie: verdachte leed enige tijd aan zware depressie met psychotische
kenmerken, daarbij hoorde ook een ontregeld geheugen. Maar: depressie en
geheugenproblemen zijn een reactie op het delict en de arrestatie. Belangrijke
constatering voor de rechter of hij bij zijn volle verstand was toen hij de zoon
neerstak. Dat de verdachte achteraf last kreeg sluit op geen enkele manier uit
dat hij kon weten wat hij deed toen hij met het mes stak.
Er zijn echter deskundigen die geloven in dissociatieve amnesie voor delicten.
Crimes of passion en red outs: aanname ligt ten grondslag dat mensen zo
woedend kunnen worden dat ze later vergeten wat ze deden. De vakliteratuur
levert een totaal ander beeld op en dát telt. Woede blijkt het geheugen te
bevorderen, het valt niet makkelijk ten prooi aan amnesie.
Een ‘valse’ aangifte. Waarom recherchepsychologen belangrijk
zijn. – Harald Merckelbach
Er zijn 2 soorten problemen bij de zoektermen ‘valse’ of ‘onjuiste’ aangifte:
1. Er zijn valse aangiften van diefstal of beschadiging, waarbij vervolgens de
verzekering wordt getild.
2. Er zijn ongefundeerde aangiften van seksueel misbruik, die zich richten
tegen een ouder, ex-vriend of leerkracht.
Dit artikel gaat over een geval in de 2e categorie. Deze wordt soms aangeduid als
‘valse aangiften van seksueel misbruik’. Maar de kwalificatie ‘vals’ is verwarrend.
Op z’n Angelsaksisch: verwijst naar iets dat strijdig is met de feiten, maar
hoeft geen boze opzet aan te pas te komen (false belief, false memory).
Juristen associëren ‘vals’ wél met opzettelijk. Zij denken aan art. 188 Sr. Vanwege
hun beschadigende potentieel heeft de wet het opzettelijk doen van onjuiste
aangiften strafbaar gesteld. Dit is echter wel lastig aan te tonen.
Bij onjuiste aangiften van seksueel misbruik ligt dit wat moeilijker.
Verhaal: moeder 1 ontdekt dat kind 1 in onderbroek heeft gegymd en moest
spelen met plasser terwijl juf toekeek. Moeder 1 belt moeder 2. Moeder 2 vraagt
aan kind 2 wat er is gebeurd. Kind 2 bevestigt het verhaal. Juf wordt opgepakt,
moet een paar dagen zitten, ontkent alles en aan het einde van de rit is juf
onschuldig.
Basic law of rumor (Rosnow): de geruchtenmahcine begint op volle toeren te
draaien zodra 4 factoren in elkaar grijpen. Eerste: Er zijn ambigue voorvallen
nodig. Kind 1 was bijv. laatste tijd vaak boos en zwijgzaam. Kind 2 wilde alleen
slapen met licht aan. Kinderen hadden in onderbroek gegymd. Daarbij waren er
opmerkingen gemaakt over plassers en verschil tussen jongens-meisjes. Tweede
factor: angst. Angst was er, zaak speelde af in de weken dat de media aandacht
hadden voor Robert M. Gerucht dat juf zich aan leerlingen heeft vergrepen, gaat
in zo’n situatie rondzingen omdat het duiding geeft aan ambiguïteiten. Derde:
het moet betrekking hebben op iets wat mensen persoonlijk raakt. Vierde factor:
geruchten krijgen een aura van geloofwaardigheid als het bevoegd gezag zich
ermee gaat bemoeien.
Psychologie van de geruchten leert dat persoonlijke betrokkenheid ook garant
staat voor gebrek aan kritische zin. Rumor Control is daarom van grootst
mogelijke belang en je zou mogen verwachten dat de overheid dit tot haar taak
rekent. Verdachte juf is echter al in vroeg stadium aangehouden dat de
geloofwaardigheid van de geruchten lijkt te onderstrepen.
Kinderen pikken geruchten ook makkelijk op en geven ze ook net zo makkelijk
weer door. Ze kunnen ze zelfs gedetailleerder vertellen zonder dat het waar hoeft
te zijn. Ook jonge kinderen (3-5) weten het verschil tussen de waarheid en een
leugen. Zolang een interviewer maar duidelijk maakt dat het om de feiten gaat
en dat kinderen de waarheid moeten vertellen, doet 75% dit ook. Verklaringen
van kinderen tijdens een studioverhoor moeten serieus genomen worden.
Als twee kinderen onafhankelijk van elkaar vertellen dat er niets is gebeurd, van
wie er één bovendien toegeeft dat hij door zijn moeder is gecoached, zou een
verstandige psycholoog de politie in overweging geven om de verdachte op vrije
voeten te stellen.
, Na verschillend onderzoek blijkt dat 5% van de aangiften van zedendelicten vals
is.
Sensitiviteitsperspectief: aan de ene kant wil je de drempel om aangifte te
doen niet te hoog maken,
Specificiteitsperspectief: aan de andere kant wil je fout-positieven voorkomen.
Besteden media veel aandacht aan een grote zedenzaak, dan dreigt het gevaar
dat aan sensitiviteit absolute prioriteit wordt gegeven (met dwalingen als
gevolg). Komen gerechtelijke dwalingen prominent in het nieuws, dan wordt van
specificiteit een speerpunt gemaakt (met echte zaken die over het hoofd worden
gezien als gevolg).
Wagenaar: het probleem met valse beschuldigingen is niet zozeer dat er
opzettelijk en met kwade bedoelingen een valse aangifte wordt gedaan, als wel
dat ouders en verzorgers gemakkelijk de verkeerde overtuiging krijgen door een
geheimzinnig proces waarin een geheel eigen waarheid wordt geconstrueerd
o.g.v. allerlei kleine aanwijzingen en wederzijdse beïnvloeding.
Hoe dissociatief is het? Een verdachte met ‘geheugenverlies’ –
Harald Merckelbach en Maarten Peters
Iraakse man beweert dat hij niets meer weet van de steekpartij waarbij hij de
zoon van zijn baas dood stak.
Dissociatieve amnesie: het vergeten van ingrijpende gebeurtenissen. Het idee
is dat slachtoffers uit zelfbescherming vervelende herinneringen naar een ander,
minder toegankelijk deel van hun bewustzijn kunnen drukken. Herinneringen en
bewustzijn raken dan ‘gedissocieerd’. Er zijn toch redenen om te betwijfelen dat
uitgerekend daders een dissociatieve amnesie voor moord, doodslag of zware
lichamelijke mishandeling aan de dag kunnen gaan leggen. Punt is dat een delict
kenmerken in zich bergt die geheugen bevorderend werken.
Ten eerste bestaat een delict uit handelingen en is het dus meer dan alleen
semantiek. Ten tweede: een delict plegen, doe je zelf en daarmee is het een deel
van jouw autobiografie. Ten derde: een delict is een emotionele gebeurtenis;
mensen onthouden emotionele dingen beter dan neutrale. Ten vierde: aan een
delict denk je liver niet terug, maar zodra je de herinnering eraan onderdrukt,
dringt die zich sterker aan je op. Alle ingrediënten op zich; motorisch component,
zelfrelevantie, emotionele ldaing, voorwerp van mentale ontwijken > staat vast
dat ze het geheugen aanjagen.
Bij de Iraakse man wordt het idee dat hij liegt verlaten wanneer hij gaandeweg
psychiatrische allure krijgt. Hij doet raar en onderneemt uiteindelijk een
suïcidepoging. Dat is veelzeggend; simulanten zijn tot veel in staat, maar een
verhanging ensceneren is voor hen toch een brug te ver. Irakees wordt in een
psychiatrische observatieafdeling geplaatst en krijgt medicatie. Dit helpt.
Conclusie: verdachte leed enige tijd aan zware depressie met psychotische
kenmerken, daarbij hoorde ook een ontregeld geheugen. Maar: depressie en
geheugenproblemen zijn een reactie op het delict en de arrestatie. Belangrijke
constatering voor de rechter of hij bij zijn volle verstand was toen hij de zoon
neerstak. Dat de verdachte achteraf last kreeg sluit op geen enkele manier uit
dat hij kon weten wat hij deed toen hij met het mes stak.
Er zijn echter deskundigen die geloven in dissociatieve amnesie voor delicten.
Crimes of passion en red outs: aanname ligt ten grondslag dat mensen zo
woedend kunnen worden dat ze later vergeten wat ze deden. De vakliteratuur
levert een totaal ander beeld op en dát telt. Woede blijkt het geheugen te
bevorderen, het valt niet makkelijk ten prooi aan amnesie.
