De Decentrale Autonome Organisatie
Een verkennend onderzoek naar de mogelijk inpassing van de DAO in het
Nederlands ondernemingsrecht
Auteur: N.C. Setz (S4800567)
Opleiding: Nederlands recht, specialisatie
Ondernemingsrecht.
Afstudeerrichting: Scriptietraject
Ondernemingsrecht
Begeleider:
Datum indiening: n.t.b.
,Inhoud
Hoofdstuk 1. Inleiding.......................................................................................................................1
1.1 Probleemstelling.....................................................................................................................3
1.1.1 Probleemschets en doelstelling.............................................................................................3
1.1.2 Vraagstelling en opzet..........................................................................................................4
1.2 Afbakening van het onderzoek................................................................................................4
Hoofdstuk 2. Blockchain, Smart Contracts & DAO’s..........................................................................5
2.1 Inleiding..................................................................................................................................6
2.2 Blockchain...............................................................................................................................6
2.2.1 Techniek en kenmerken.........................................................................................................6
2.2.2 Permissioned blockchains.....................................................................................................8
2.3 Smart Contracts......................................................................................................................9
2.3.1 Terminologie.........................................................................................................................9
2.3.2 Verhouding tot blockchain..................................................................................................10
2.3.4 DAO’s als smart contract-toepassing..................................................................................12
2.4 DAO’s....................................................................................................................................12
2.4.1 Origine................................................................................................................................12
2.4.2 Functioneren van DAO’s......................................................................................................13
2.4.3 Ondernemingsrechtelijke knelpunten.................................................................................14
2.5 Slot........................................................................................................................................15
Hoofdstuk 3. De DAO in ondernemingsrechtelijk perspectief.........................................................16
3.1 Inleiding................................................................................................................................16
3.2 Rechtspersoonlijkheid...........................................................................................................16
3.2.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................16
3.2.2 Internationale literatuur.....................................................................................................19
3.2.3 Wetgeving...........................................................................................................................19
3.2.3.1 Vermont...........................................................................................................................19
3.2.3.2 Wyoming..........................................................................................................................23
3.3 Beperking van aansprakelijkheid...........................................................................................26
3.3.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................26
3.3.2 Internationale literatuur.....................................................................................................28
3.3.3 Wetgeving...........................................................................................................................29
3.4 Governance...........................................................................................................................29
, 3.4.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................29
3.4.1.1 Stemrecht als governance-instrument.............................................................................30
3.4.1.2 Verhoudingen tussen aandeelhouders.............................................................................35
3.4.2 Internationale literatuur.....................................................................................................36
3.4.3 Wetgeving...........................................................................................................................39
3.4.3.1 Vermont...........................................................................................................................39
3.4.3.2 Wyoming..........................................................................................................................40
3.5 Overige deelnemersrechten en –plichten..............................................................................42
3.5.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................42
3.5.2 Internationale literatuur.....................................................................................................45
3.5.3 Wetgeving...........................................................................................................................46
3.5.3.1 Vermont...........................................................................................................................46
3.5.3.2 Wyoming..........................................................................................................................46
3.6 Slot........................................................................................................................................47
Hoofdstuk 4. Aanbevelingen...........................................................................................................47
4.1 Inleiding................................................................................................................................47
4.2 Rechtspersoonlijkheid...........................................................................................................48
4.2.1 Rechtspersoonlijkheid voor de DAO....................................................................................48
4.2.2 Oprichting...........................................................................................................................49
4.2.3 Ontbinding..........................................................................................................................52
4.3 Beperking van aansprakelijkheid...........................................................................................53
4.4 Governance...........................................................................................................................55
4.4.1 Stemrecht als governance-instrument................................................................................55
4.4.2 Verhoudingen tussen deelnemers.......................................................................................58
4.5 Overige deelnemersrechten en –plichten..............................................................................59
4.5.1 Economische en vermogensrechtelijke rechten en plichten................................................59
4.5.2 Informatierecht...................................................................................................................62
4.5.3 Verdere rechten en plichten ter bescherming van deelnemers...........................................63
4.6 Slot........................................................................................................................................66
Hoofdstuk 5. Conclusie...................................................................................................................67
Literatuurlijst..................................................................................................................................74
Jurisprudentie.................................................................................................................................77
, Hoofdstuk 1. Inleiding
Al in juli 2016 kopte Nieuwsuur met ‘Blockchain-technologie is grootste innovatie
sinds internet’.1 Blockchain roept bij menigeen een associatie met de door Satoshi
Nakamoto uitgevonden Bitcoin op. Satoshi beoogde hiermee een “purely peer-to-
peer version of electronic cash [which] would allow online payments to be sent
directly from one party to another without going through a financial institution” te
creëren.2 Het voorgaande was voorheen ondenkbaar, maar door
blockchaintechnologie ligt het inmiddels binnen handbereik. De blockchain is
namelijk een open en decentraal ‘grootboek’, welke na de verificatie van een
transactie niet meer gewijzigd kan worden omdat een stelsel aan computers de
transactie definitief hebben geverifieerd. 3 De Bitcoin-toepassing betreft
echter niet de enige. Juridisch relevant zijn bijvoorbeeld het gebruik van blockchain
in het kader van de registratie van overeenkomsten, (grond)eigendom, identiteit, etc.
Meer in het bijzonder zijn smart contracts in opkomst.4 Een smart contract houdt in
feite een gecodeerde overeenkomst in welke middels deterministische als/dan-
protocollen zelfexecuterend is, waardoor geen tussenpersonen vereist zijn. 5 Zo
kunnen A en B middels een smart contract afspreken dat wanneer Ajax kampioen
wordt 0,05 Bitcoin van A naar B zal worden overgemaakt. Doordat de stand van de
Eredivisie in het smart contract kan worden geïntegreerd kan deze aan het einde
van het seizoen automatisch worden uitgevoerd. Een meer realistische toepassing is
bijvoorbeeld de uitvoering van micro-betalingen, waarbij de gebruiker betaalt op
basis van het aantal minuten dat van een dienst gebruik wordt gemaakt in plaats van
op abonnementsbasis. Eén complexe blockchain-toepassing
raakt echter de kern van het ondernemingsrecht: de decentrale autonome
organisatie (hierna: DAO).6 DAO’s zijn digitale organisaties die op basis van smart
contracts opereren, waardoor zij geen fysieke bestuurders nodig hebben. Enerzijds
bestaan zogenaamde algoritmische DAO’s, welke nadat zij zijn ontwikkeld
1
M. Pilger, ‘Blockchain-technologie is grootste innovatie sinds internet’, nos.nl 22 juli 2016.
2
Satoshi Nakamoto, Bitcoin: ‘A Peer-to-Peer Electronic Cash System’, bitcoin.org, 31 oktober 2008.
3
Zie par. 2.2.
4
Zie par. 2.3.
5
Zie o.m. Naves, O&F 2018, afl. 4, p. 58-59; Tjong Tjin Tai, NJB 2017/146.
6
Zie par. 2.4.
1
Een verkennend onderzoek naar de mogelijk inpassing van de DAO in het
Nederlands ondernemingsrecht
Auteur: N.C. Setz (S4800567)
Opleiding: Nederlands recht, specialisatie
Ondernemingsrecht.
Afstudeerrichting: Scriptietraject
Ondernemingsrecht
Begeleider:
Datum indiening: n.t.b.
,Inhoud
Hoofdstuk 1. Inleiding.......................................................................................................................1
1.1 Probleemstelling.....................................................................................................................3
1.1.1 Probleemschets en doelstelling.............................................................................................3
1.1.2 Vraagstelling en opzet..........................................................................................................4
1.2 Afbakening van het onderzoek................................................................................................4
Hoofdstuk 2. Blockchain, Smart Contracts & DAO’s..........................................................................5
2.1 Inleiding..................................................................................................................................6
2.2 Blockchain...............................................................................................................................6
2.2.1 Techniek en kenmerken.........................................................................................................6
2.2.2 Permissioned blockchains.....................................................................................................8
2.3 Smart Contracts......................................................................................................................9
2.3.1 Terminologie.........................................................................................................................9
2.3.2 Verhouding tot blockchain..................................................................................................10
2.3.4 DAO’s als smart contract-toepassing..................................................................................12
2.4 DAO’s....................................................................................................................................12
2.4.1 Origine................................................................................................................................12
2.4.2 Functioneren van DAO’s......................................................................................................13
2.4.3 Ondernemingsrechtelijke knelpunten.................................................................................14
2.5 Slot........................................................................................................................................15
Hoofdstuk 3. De DAO in ondernemingsrechtelijk perspectief.........................................................16
3.1 Inleiding................................................................................................................................16
3.2 Rechtspersoonlijkheid...........................................................................................................16
3.2.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................16
3.2.2 Internationale literatuur.....................................................................................................19
3.2.3 Wetgeving...........................................................................................................................19
3.2.3.1 Vermont...........................................................................................................................19
3.2.3.2 Wyoming..........................................................................................................................23
3.3 Beperking van aansprakelijkheid...........................................................................................26
3.3.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................26
3.3.2 Internationale literatuur.....................................................................................................28
3.3.3 Wetgeving...........................................................................................................................29
3.4 Governance...........................................................................................................................29
, 3.4.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................29
3.4.1.1 Stemrecht als governance-instrument.............................................................................30
3.4.1.2 Verhoudingen tussen aandeelhouders.............................................................................35
3.4.2 Internationale literatuur.....................................................................................................36
3.4.3 Wetgeving...........................................................................................................................39
3.4.3.1 Vermont...........................................................................................................................39
3.4.3.2 Wyoming..........................................................................................................................40
3.5 Overige deelnemersrechten en –plichten..............................................................................42
3.5.1 Nederlands perspectief.......................................................................................................42
3.5.2 Internationale literatuur.....................................................................................................45
3.5.3 Wetgeving...........................................................................................................................46
3.5.3.1 Vermont...........................................................................................................................46
3.5.3.2 Wyoming..........................................................................................................................46
3.6 Slot........................................................................................................................................47
Hoofdstuk 4. Aanbevelingen...........................................................................................................47
4.1 Inleiding................................................................................................................................47
4.2 Rechtspersoonlijkheid...........................................................................................................48
4.2.1 Rechtspersoonlijkheid voor de DAO....................................................................................48
4.2.2 Oprichting...........................................................................................................................49
4.2.3 Ontbinding..........................................................................................................................52
4.3 Beperking van aansprakelijkheid...........................................................................................53
4.4 Governance...........................................................................................................................55
4.4.1 Stemrecht als governance-instrument................................................................................55
4.4.2 Verhoudingen tussen deelnemers.......................................................................................58
4.5 Overige deelnemersrechten en –plichten..............................................................................59
4.5.1 Economische en vermogensrechtelijke rechten en plichten................................................59
4.5.2 Informatierecht...................................................................................................................62
4.5.3 Verdere rechten en plichten ter bescherming van deelnemers...........................................63
4.6 Slot........................................................................................................................................66
Hoofdstuk 5. Conclusie...................................................................................................................67
Literatuurlijst..................................................................................................................................74
Jurisprudentie.................................................................................................................................77
, Hoofdstuk 1. Inleiding
Al in juli 2016 kopte Nieuwsuur met ‘Blockchain-technologie is grootste innovatie
sinds internet’.1 Blockchain roept bij menigeen een associatie met de door Satoshi
Nakamoto uitgevonden Bitcoin op. Satoshi beoogde hiermee een “purely peer-to-
peer version of electronic cash [which] would allow online payments to be sent
directly from one party to another without going through a financial institution” te
creëren.2 Het voorgaande was voorheen ondenkbaar, maar door
blockchaintechnologie ligt het inmiddels binnen handbereik. De blockchain is
namelijk een open en decentraal ‘grootboek’, welke na de verificatie van een
transactie niet meer gewijzigd kan worden omdat een stelsel aan computers de
transactie definitief hebben geverifieerd. 3 De Bitcoin-toepassing betreft
echter niet de enige. Juridisch relevant zijn bijvoorbeeld het gebruik van blockchain
in het kader van de registratie van overeenkomsten, (grond)eigendom, identiteit, etc.
Meer in het bijzonder zijn smart contracts in opkomst.4 Een smart contract houdt in
feite een gecodeerde overeenkomst in welke middels deterministische als/dan-
protocollen zelfexecuterend is, waardoor geen tussenpersonen vereist zijn. 5 Zo
kunnen A en B middels een smart contract afspreken dat wanneer Ajax kampioen
wordt 0,05 Bitcoin van A naar B zal worden overgemaakt. Doordat de stand van de
Eredivisie in het smart contract kan worden geïntegreerd kan deze aan het einde
van het seizoen automatisch worden uitgevoerd. Een meer realistische toepassing is
bijvoorbeeld de uitvoering van micro-betalingen, waarbij de gebruiker betaalt op
basis van het aantal minuten dat van een dienst gebruik wordt gemaakt in plaats van
op abonnementsbasis. Eén complexe blockchain-toepassing
raakt echter de kern van het ondernemingsrecht: de decentrale autonome
organisatie (hierna: DAO).6 DAO’s zijn digitale organisaties die op basis van smart
contracts opereren, waardoor zij geen fysieke bestuurders nodig hebben. Enerzijds
bestaan zogenaamde algoritmische DAO’s, welke nadat zij zijn ontwikkeld
1
M. Pilger, ‘Blockchain-technologie is grootste innovatie sinds internet’, nos.nl 22 juli 2016.
2
Satoshi Nakamoto, Bitcoin: ‘A Peer-to-Peer Electronic Cash System’, bitcoin.org, 31 oktober 2008.
3
Zie par. 2.2.
4
Zie par. 2.3.
5
Zie o.m. Naves, O&F 2018, afl. 4, p. 58-59; Tjong Tjin Tai, NJB 2017/146.
6
Zie par. 2.4.
1
