Samenvatting Taal en Taalwetenschap - H19

XIX. Taalverandering
Nieuwe taalvarianten hebben hun oorsprong bij bepaalde sociale groepen en
vinden daarna veelal hun weg in de taalgemeenschap. Ze worden niet alleen
verspreid over de taalgebruikers, maar vaak ook over de taal; eerst in een
beperkt aantal contexten, maar als de verandering doorzet, neemt dat toe; het
wordt ingebed in het taalsysteem

historische taalwetenschap tak van linguïstiek waarin taalveranderingen
worden beschreven en geanalyseerd, daarin gaat het vaak om het vastleggen
van vroegere stadia van een taal.

Er zijn verschillende soorten veranderingen:

- fonologisch op het niveau van klanken
gaat om het hele klanksysteem (niet alleen losse woorden of vormen) (bijv.
jong  jonkheer, jongeman), ook kunnen fonologische regels verdwijnen
(een consonant aan het eind van het woord wordt stemloos)
fonologische verandering verandering in het klanksysteem door het
toevoegen en verdwijnen van bepaalde regels

- morfologisch op het niveau van woordvorming
bijvoorbeeld het suffix –itieit

- syntactisch op het niveau van zinsbouw
bijvoorbeeld de dubbele ontkenning in het Nederlands is verdwenen
met name in de woordvolgorde kunnen ingrijpende veranderingen
plaatsvinden
Het Engels is een SVO-taal (subject-verbum-object), het Nederlands een
SOV-taal.
Het Proto-Indoeuropees had overwegend een SOV-volgorde.

- lexicaal op het niveau van woorden
Dit is het opvallendst voor taalgebruikers. Er komen woorden bij en
woorden verdwijnen. Soms verandert de status van een element: een
lexicaal woord kan een grammaticale functie krijgen, bijvoorbeeld het
suffix – lijk.
grammaticalisatie een lexicaal element verandert in een
grammaticaal element
Verschillende aspecten: verandering van syntactische status (nomen –
suffix), veralgemening van de betekenis (lichaam wordt ‘op de wijze van’),
klankreductie (lijk wordt luk).

- pragmatisch op het niveau van taalgebruiksregels
bijvoorbeeld het gebruik maken van ‘zeker weten’ om iets te bevestigen
Ook kan het dat een verandering optreedt in de vormen die worden
gebruikt om een bepaalde functie uit te drukken (hallo ipv goedemorgen),
of de komst van verdubbelingen (dagdag)

, diachrone studie studie door de tijd heen
synchrone analyse analyse op een bepaald moment
De diachrone studie van taalverandering kan alleen plaatsvinden op basis van
synchrone analyse van taalvariatie.

Drie stadia van taalveranderingen.

stadium I vorm X en…niet
stadium II vorm X en Y en…niet, niet
stadium III vorm Y niet

categoriaalaltijd hetzelfde, geldt voor stadium I en III, omdat er één vorm is
variabel twee of meer vormen zijn mogelijk, geldt voor stadium II

In de praktijk kan dit er uit zien, omdat er een verandering kan optreden waarbij
stadium III niet voorkomt. In dat geval betekent de taalverandering dat er naast
de oude vorm een nieuwe vorm is geïntroduceerd en dat beide vormen kunnen
voorkomen.

Stap voor stap nagaan hoe veranderingsprocessen verlopen is voor historische
veranderingen vrijwel onmogelijk, maar voor lopende veranderingen is het
moeilijk.

Een onderzoeker zou bij een representatieve groep kunnen peilen hoe vaak de
ene vorm en hoe vaak de andere vorm wordt gebruikt, maar dit heeft nadelen:

- moeilijk om een onderzoek over een lange periode te plannen
- de nieuwe peilgroep is moeilijk te bepalen, zeker na zeer lange taal
- een onderzoek moet over het algemeen in betrekkelijk korte tijd worden
afgerond

Sociolinguïsten doen daarom, naast onderzoek naar het taalveranderingsproces
in de werkelijke tijd, vaak ook onderzoek in de schijnbare tijd: verschillende
leeftijdsgroepen doen mee aan het onderzoek, op basis van verschillen tussen
deze leeftijdsgroepen worden uitspraken gedaan over veranderingen die aan de
gang zijn.
Uitgangspunten hierbij:

- oudere personen gebruiken vaker de oude variant dan jongeren
- het gebruik van de nieuwe variant door jongeren is niet tijdelijk en bij het
ouder worden nemen ze de oude variant niet over

Jongeren kunnen de taal veranderen, maar er zijn ook andere sociale factoren.

verandering van onderen de verandering begint in de lagere sociale klasse
en verspreidt zich steeds meer naar boven (bijv. het gebruik van ‘hun’ of ‘als’
i.p.v. ‘dan’)

verandering van boven de verandering begint in de hogere sociale
klasse