2020-2021 Samenvatting
sociale psychologie
[Ondertitel van document]
Remco van der Schoot
DERDEJAARS STUDENT IVK
,INHOUDSOPGAVE
Sociale psychologie................................................................................................................................................. 7
1. Inleiding tot de sociale psychologie .................................................................................................................... 7
1.1. Wat is sociale psychologie? .......................................................................................................................... 7
1.1.1. Sociale psychologie, wetenschap en gezondverstand .......................................................................... 7
1.1.2. Sociale psychologie en het verschil met verwante disciplines .............................................................. 7
1.2. De macht van de situatie.............................................................................................................................. 8
1.3. De macht van sociale interpretatie .............................................................................................................. 9
1.4. De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven .......................................................... 9
1.4.1. Het motief van eigenwaarde: de behoefte aan een positief zelfbeeld ................................................. 9
1.4.2. Het motief van de sociale cognitie: de behoefte om accuraat waar te nemen .................................. 10
1.4.3. Overige motieven ................................................................................................................................ 10
1.5. Sociale psychologie en maatschappelijke problemen ................................................................................ 10
2. Methologie: hoe doen sociaal psychologen onderzoek? .................................................................................. 10
2.1. Sociale psychologie: een empirische wetenschap ..................................................................................... 10
3. Sociale cognitie: hoe denken we over de sociale wereld? ................................................................................ 10
3.1. De sociale denker ....................................................................................................................................... 11
3.2. Op de automatische piloot: denken zonder inspanning ............................................................................ 11
3.2.1. Mensen als alledaagse theoretici: automatisch denken met schema’s .............................................. 11
3.2.2. Soorten van automatisch denken ....................................................................................................... 13
3.2.3. Automatisch denken en metaforen over lichaam en geest ................................................................ 13
3.2.4. Mentale strategieën en snelle aannames: beoordelingsheuristieken ................................................ 13
3.3. De invloed van cultuur op sociaal denken ................................................................................................. 14
3.3.1. Culturele determinanten van schema’s .............................................................................................. 14
3.3.2. Holistische versus analytisch denken .................................................................................................. 14
3.4. Gecontroleerde sociale cognitie: ingespannen denken ............................................................................. 15
3.4.1. Gecontroleerd denken en vrije wil ...................................................................................................... 15
3.4.2. Het verleden mentaal ongedaan maken: tegenfeitelijk redeneren .................................................... 15
3.4.3. Gedachteonderdrukking ..................................................................................................................... 15
3.4.4. Beter leren denken .............................................................................................................................. 15
3.5. Terug naar Watson ..................................................................................................................................... 16
4. Sociale perceptie: hoe we andere mensen begrijpen ....................................................................................... 16
4.1. Non-verbale communicatie ........................................................................................................................ 16
4.1.1. Gezichtsuitdrukkingen van emoties .................................................................................................... 16
4.1.2. Cultuur en de vormen van non-verbale communicatie ...................................................................... 17
4.2. Eerste indrukken: snel en hardnekkig ........................................................................................................ 17
4.2.1. De aanhoudende invloed van eerste indrukken ................................................................................. 17
, 4.2.2. Eerste indrukken en non-verbale communicatie in ons voordeel gebruiken ..................................... 17
4.3. causale attributie: het beantwoorden van het waarom ............................................................................ 17
4.3.1. De aard van het attributieproces ........................................................................................................ 18
4.3.2. Het covariatiemodel: interne versus externe attributie ..................................................................... 18
4.3.3. De fundamentele attributiefout: de mens als persoonlijkheidspsycholoog ....................................... 19
4.3.4. Zelfdiende attributies .......................................................................................................................... 19
4.3.5. De ‘blinde vlek’-bias ............................................................................................................................ 19
4.4. De cultuur en sociale perceptie.................................................................................................................. 19
4.4.1. Holistisch versus analytisch denken .................................................................................................... 20
4.4.2. Culturele verschillen in de fundamentele attributiefout .................................................................... 20
4.4.3. Cultuur en andere attributionele biases ............................................................................................. 20
5. Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context ............................................................................................. 20
5.1. De oorsprong en aard van het zelfconcept ................................................................................................ 20
5.1.1. Culturele invloeden op het zelfconcept .............................................................................................. 20
5.1.2. Functies van het zelf............................................................................................................................ 21
5.2. Zelfkennis ................................................................................................................................................... 21
5.2.1. Zelfkennis door middel van introspectie ............................................................................................. 21
5.2.2. Zelfkennis door middel van zelfobservatie ......................................................................................... 21
5.2.3. Andere mensen gebruiken voor zelfkennis ......................................................................................... 23
5.3. Zelfcontrole ................................................................................................................................................ 24
5.4. Impressiemanagement .............................................................................................................................. 24
5.4.1. Vleien en zelfsabotage ........................................................................................................................ 24
5.5. Zelfvertrouwen ........................................................................................................................................... 25
6. De behoefte om ons handelen te rechtvaardigen ............................................................................................ 25
6.1. Een stabiel, positief zelfbeeld in stand houden ......................................................................................... 25
6.1.1. De cognitieve dissonantietheorie ....................................................................................................... 25
6.1.2. Beslissingen, beslissingen en nog eens beslissingen ........................................................................... 27
6.1.3. Dissonantie in verschillene culturen ................................................................................................... 27
6.2. Zelfrechtvaardiging in het dagelijks leven ................................................................................................. 27
6.2.1. Je inspanning rechtvaardigen .............................................................................................................. 27
6.2.2. Externe versus interne rechtvaardiging .............................................................................................. 27
6.2.3. Straf en zelfoverreding ........................................................................................................................ 28
6.2.4.Het hypocrisieparadigma ..................................................................................................................... 28
6.2.5. Goede en slechte daden rechtvaardigen ............................................................................................ 28
6.2.6. Onze slachtoffers ontmenselijke ......................................................................................................... 28
6.3. Een negatief zelfbeeld en dissonatie.......................................................................................................... 28
6.3.1. Consistentie van negatief zelfbeeld met immoreel gedrag ................................................................ 28
, 6.3.2. Ons zelfconcept bevestigen of verheffen? .......................................................................................... 29
7. Attitudes en attitudeverandering: gedachten en gevoelens beïnvloeden........................................................ 29
7.1. De aard en oorspong van attitudes ............................................................................................................ 29
7.1.1. Hoe ontstaan attitudes? ...................................................................................................................... 29
7.1.2. Expliciete versus impliciete attitudes .................................................................................................. 30
7.2. Attitudes en het voorspellen van gedrag ................................................................................................... 30
7.2.2. Gepland gedrag voorspellen ............................................................................................................... 30
7.3. Attitudeverandering ................................................................................................................................... 30
7.3.1. Attitudes veranderen door gedrag te veranderen: opnieuw de cognitieve dissonantietheorie ........ 30
7.3.2. Persuasieve communicatie en attitudeverandering ........................................................................... 31
7.3.3. Emotie en attitudeverandering ........................................................................................................... 31
7.3.4. Attitudeverandering en het lichaam ................................................................................................... 31
7.4. De macht van reclame................................................................................................................................ 31
7.5. Persuasieve boodschappen weerstaan ...................................................................................................... 32
8. Conformisme: sociale invloeden en aanpassingen van gedrag ......................................................................... 32
8.1. Conformisme: wanneer en waarom .......................................................................................................... 33
8.2. Informationele sociale invloed: behoefte om te weten wat ‘juist’ is ......................................................... 33
8.2.1. Het belang van accuraat zijn ............................................................................................................... 33
8.2.2. De schaduwzijde van informationeel conformisme ............................................................................ 33
8.2.3. Wanneer conformeren mensen zich aan informationele sociale invloed? ........................................ 34
8.3. Normatieve sociale invloed: de behoefte om geaccepteerd te worden .................................................... 34
8.3.1. Conformisme en sociale goedkeuring: de lijnexperimenten van Asch ............................................... 34
8.3.2. Het belang van accuraat zijn, vervolg.................................................................................................. 34
8.3.3. Wat er gebeurt als men normatieve sociale invloed weerstaat ......................................................... 34
8.3.4. De sociale impacttheorie..................................................................................................................... 34
8.3.5. Minderheidsinvloed: als een paar mensen meerderheid beïnvloeden .............................................. 34
8.4. Strategieën voor het gebruiken van sociale invloed .................................................................................. 35
8.4.1. De rol van injunctieve en descriptieve normen .................................................................................. 35
8.4.2. Gedragsverandering door middel van normen: pas op voor het boemerangeffect ........................... 35
8.4.3. Andere technieken van sociale invloed ............................................................................................... 36
8.5. Gehoorzaamheid en gezag ......................................................................................................................... 36
8.5.1. De rol van normatieve sociale invloed ................................................................................................ 36
8.5.2. De rol van informatieve sociale invloed .............................................................................................. 36
8.5.3. Andere redenen waarom we gehoorzamen ....................................................................................... 36
8.5.4. De gehoorzaamheidsstudies: toen en nu ............................................................................................ 36
9. Groepsprocessen: invloed in sociale groepen ................................................................................................... 36
9.1. Wat is een groep? ...................................................................................................................................... 37
sociale psychologie
[Ondertitel van document]
Remco van der Schoot
DERDEJAARS STUDENT IVK
,INHOUDSOPGAVE
Sociale psychologie................................................................................................................................................. 7
1. Inleiding tot de sociale psychologie .................................................................................................................... 7
1.1. Wat is sociale psychologie? .......................................................................................................................... 7
1.1.1. Sociale psychologie, wetenschap en gezondverstand .......................................................................... 7
1.1.2. Sociale psychologie en het verschil met verwante disciplines .............................................................. 7
1.2. De macht van de situatie.............................................................................................................................. 8
1.3. De macht van sociale interpretatie .............................................................................................................. 9
1.4. De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven .......................................................... 9
1.4.1. Het motief van eigenwaarde: de behoefte aan een positief zelfbeeld ................................................. 9
1.4.2. Het motief van de sociale cognitie: de behoefte om accuraat waar te nemen .................................. 10
1.4.3. Overige motieven ................................................................................................................................ 10
1.5. Sociale psychologie en maatschappelijke problemen ................................................................................ 10
2. Methologie: hoe doen sociaal psychologen onderzoek? .................................................................................. 10
2.1. Sociale psychologie: een empirische wetenschap ..................................................................................... 10
3. Sociale cognitie: hoe denken we over de sociale wereld? ................................................................................ 10
3.1. De sociale denker ....................................................................................................................................... 11
3.2. Op de automatische piloot: denken zonder inspanning ............................................................................ 11
3.2.1. Mensen als alledaagse theoretici: automatisch denken met schema’s .............................................. 11
3.2.2. Soorten van automatisch denken ....................................................................................................... 13
3.2.3. Automatisch denken en metaforen over lichaam en geest ................................................................ 13
3.2.4. Mentale strategieën en snelle aannames: beoordelingsheuristieken ................................................ 13
3.3. De invloed van cultuur op sociaal denken ................................................................................................. 14
3.3.1. Culturele determinanten van schema’s .............................................................................................. 14
3.3.2. Holistische versus analytisch denken .................................................................................................. 14
3.4. Gecontroleerde sociale cognitie: ingespannen denken ............................................................................. 15
3.4.1. Gecontroleerd denken en vrije wil ...................................................................................................... 15
3.4.2. Het verleden mentaal ongedaan maken: tegenfeitelijk redeneren .................................................... 15
3.4.3. Gedachteonderdrukking ..................................................................................................................... 15
3.4.4. Beter leren denken .............................................................................................................................. 15
3.5. Terug naar Watson ..................................................................................................................................... 16
4. Sociale perceptie: hoe we andere mensen begrijpen ....................................................................................... 16
4.1. Non-verbale communicatie ........................................................................................................................ 16
4.1.1. Gezichtsuitdrukkingen van emoties .................................................................................................... 16
4.1.2. Cultuur en de vormen van non-verbale communicatie ...................................................................... 17
4.2. Eerste indrukken: snel en hardnekkig ........................................................................................................ 17
4.2.1. De aanhoudende invloed van eerste indrukken ................................................................................. 17
, 4.2.2. Eerste indrukken en non-verbale communicatie in ons voordeel gebruiken ..................................... 17
4.3. causale attributie: het beantwoorden van het waarom ............................................................................ 17
4.3.1. De aard van het attributieproces ........................................................................................................ 18
4.3.2. Het covariatiemodel: interne versus externe attributie ..................................................................... 18
4.3.3. De fundamentele attributiefout: de mens als persoonlijkheidspsycholoog ....................................... 19
4.3.4. Zelfdiende attributies .......................................................................................................................... 19
4.3.5. De ‘blinde vlek’-bias ............................................................................................................................ 19
4.4. De cultuur en sociale perceptie.................................................................................................................. 19
4.4.1. Holistisch versus analytisch denken .................................................................................................... 20
4.4.2. Culturele verschillen in de fundamentele attributiefout .................................................................... 20
4.4.3. Cultuur en andere attributionele biases ............................................................................................. 20
5. Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context ............................................................................................. 20
5.1. De oorsprong en aard van het zelfconcept ................................................................................................ 20
5.1.1. Culturele invloeden op het zelfconcept .............................................................................................. 20
5.1.2. Functies van het zelf............................................................................................................................ 21
5.2. Zelfkennis ................................................................................................................................................... 21
5.2.1. Zelfkennis door middel van introspectie ............................................................................................. 21
5.2.2. Zelfkennis door middel van zelfobservatie ......................................................................................... 21
5.2.3. Andere mensen gebruiken voor zelfkennis ......................................................................................... 23
5.3. Zelfcontrole ................................................................................................................................................ 24
5.4. Impressiemanagement .............................................................................................................................. 24
5.4.1. Vleien en zelfsabotage ........................................................................................................................ 24
5.5. Zelfvertrouwen ........................................................................................................................................... 25
6. De behoefte om ons handelen te rechtvaardigen ............................................................................................ 25
6.1. Een stabiel, positief zelfbeeld in stand houden ......................................................................................... 25
6.1.1. De cognitieve dissonantietheorie ....................................................................................................... 25
6.1.2. Beslissingen, beslissingen en nog eens beslissingen ........................................................................... 27
6.1.3. Dissonantie in verschillene culturen ................................................................................................... 27
6.2. Zelfrechtvaardiging in het dagelijks leven ................................................................................................. 27
6.2.1. Je inspanning rechtvaardigen .............................................................................................................. 27
6.2.2. Externe versus interne rechtvaardiging .............................................................................................. 27
6.2.3. Straf en zelfoverreding ........................................................................................................................ 28
6.2.4.Het hypocrisieparadigma ..................................................................................................................... 28
6.2.5. Goede en slechte daden rechtvaardigen ............................................................................................ 28
6.2.6. Onze slachtoffers ontmenselijke ......................................................................................................... 28
6.3. Een negatief zelfbeeld en dissonatie.......................................................................................................... 28
6.3.1. Consistentie van negatief zelfbeeld met immoreel gedrag ................................................................ 28
, 6.3.2. Ons zelfconcept bevestigen of verheffen? .......................................................................................... 29
7. Attitudes en attitudeverandering: gedachten en gevoelens beïnvloeden........................................................ 29
7.1. De aard en oorspong van attitudes ............................................................................................................ 29
7.1.1. Hoe ontstaan attitudes? ...................................................................................................................... 29
7.1.2. Expliciete versus impliciete attitudes .................................................................................................. 30
7.2. Attitudes en het voorspellen van gedrag ................................................................................................... 30
7.2.2. Gepland gedrag voorspellen ............................................................................................................... 30
7.3. Attitudeverandering ................................................................................................................................... 30
7.3.1. Attitudes veranderen door gedrag te veranderen: opnieuw de cognitieve dissonantietheorie ........ 30
7.3.2. Persuasieve communicatie en attitudeverandering ........................................................................... 31
7.3.3. Emotie en attitudeverandering ........................................................................................................... 31
7.3.4. Attitudeverandering en het lichaam ................................................................................................... 31
7.4. De macht van reclame................................................................................................................................ 31
7.5. Persuasieve boodschappen weerstaan ...................................................................................................... 32
8. Conformisme: sociale invloeden en aanpassingen van gedrag ......................................................................... 32
8.1. Conformisme: wanneer en waarom .......................................................................................................... 33
8.2. Informationele sociale invloed: behoefte om te weten wat ‘juist’ is ......................................................... 33
8.2.1. Het belang van accuraat zijn ............................................................................................................... 33
8.2.2. De schaduwzijde van informationeel conformisme ............................................................................ 33
8.2.3. Wanneer conformeren mensen zich aan informationele sociale invloed? ........................................ 34
8.3. Normatieve sociale invloed: de behoefte om geaccepteerd te worden .................................................... 34
8.3.1. Conformisme en sociale goedkeuring: de lijnexperimenten van Asch ............................................... 34
8.3.2. Het belang van accuraat zijn, vervolg.................................................................................................. 34
8.3.3. Wat er gebeurt als men normatieve sociale invloed weerstaat ......................................................... 34
8.3.4. De sociale impacttheorie..................................................................................................................... 34
8.3.5. Minderheidsinvloed: als een paar mensen meerderheid beïnvloeden .............................................. 34
8.4. Strategieën voor het gebruiken van sociale invloed .................................................................................. 35
8.4.1. De rol van injunctieve en descriptieve normen .................................................................................. 35
8.4.2. Gedragsverandering door middel van normen: pas op voor het boemerangeffect ........................... 35
8.4.3. Andere technieken van sociale invloed ............................................................................................... 36
8.5. Gehoorzaamheid en gezag ......................................................................................................................... 36
8.5.1. De rol van normatieve sociale invloed ................................................................................................ 36
8.5.2. De rol van informatieve sociale invloed .............................................................................................. 36
8.5.3. Andere redenen waarom we gehoorzamen ....................................................................................... 36
8.5.4. De gehoorzaamheidsstudies: toen en nu ............................................................................................ 36
9. Groepsprocessen: invloed in sociale groepen ................................................................................................... 36
9.1. Wat is een groep? ...................................................................................................................................... 37
