1.1 Gijs, L., Gianotten, W., Vanwesenbeeck, I & Weijenborg, P. (2004) Seksuologie. Houten:
Bohn Stafleu Van Loghum. §4.2, §5.2.1 & 5.2.2, §14.4, hst 16 (vanaf 16.2).
Seksuele responscyclus: veranderingen die als gevolg van seksuele stimulatie in het
lichaam optreden. Deze veranderingen kunnen optreden:
In de slaap tijdens de rem-fase
Tijdens erotische dromen
Fantaseren
Masturbatie
Tijdens seksuele interactie met een partner
Masters en Johnson benadrukken dat tijdens seksuele opwinding niet alleen de genitalia
actief zijn maar in meer of mindere mate het gehele lichaam, en dat er tussen mensen
sterke verschillen bestaan in anatomie en fysiologische reacties.
Indeling seksuele respons
Onderaan de pagina staat de klassieke schematische indeling van de menselijke
seksuele respons die bestaat uit de fasen verlangen, opwinding, plateau, orgasme
en herstel (bevrediging). Dit schema, tegenwoordig veranderd tot verlangen,
opwinding, orgasme en herstel/bevrediging, blijkt een bruikbaar schema bij het
afnemen van een seksuele anamnese.
Bij voldoende seksueel verlangen zal effectieve stimulatie (fantasie en/of
zintuiglijk) tijdens de opwindingsfase een min of meer continue stijging van
seksuele opwinding veroorzaken. Seksueel verlangen kan ook ontstaan door
effectieve stimulatie.
Bij voortgaande effectieve stimulatie komt de persoon in de plateaufase in deze
fase kan verdere stimulatie leiden tot een orgasme. Wanneer de stimulatie in deze
fase stopt, keert de seksuele opwinding terug tot het beginniveau.
De orgasmefase duurt kort (5-30 sec.) en betreft het onwillekeurig (reflexmatig)
optreden van een climax met ‘maximale’ seksuele opwinding.
Tijdens de herstelfase ebt de seksuele opwinding weg en uiteindelijk wordt het
beginniveau bereikt.
Er zijn grote individuele verschillen in tijdsduur en intensiteit van de verschillende
fasen.
Definitie van orgasme is moeilijk het is een sterk individuele belevenis,
lichamelijk zowel als geestelijk. Masters en Johnson omschreven het (vrouwelijk)
orgasme als volgt:
o ‘…orgasm is a psychophysiologic experience occurring within, and made
meaningful by, a context of psychosocial influence. Physiologically, it is a
brief episode of physical release from the vasocongestive and myotonic
increment developed in response to sexual stimuli. Psychologically, it is
subjective perception of a peak of physical reaction to sexual stimuli.’
Niet alleen ejaculatie is verschillend, er zijn wat het orgasme betreft ook andere
fysiologische verschillen tussen mannen en vrouwen.
o De vrouw is bij doorgaande seksuele stimulatie in staat verschillende
orgasmen kort na elkaar te hebben.
o De meeste mannen ervaren daarentegen een refractaire periode waarin
seksuele stimulatie niet effectief is en hun erectie en seksuele opwinding
verdwijnen.
o Een klein deel van de mannen kan wel meerdere orgasmen achter elkaar
beleven, maar dat is dan eigenlijk altid zonder ejaculatie.
o Bij de vrouw kan het orgasme ook langer duren (20-60 sec.)
1
,Geslachtshormonen en seksualiteit
Structuur en werking
Volwassen gonaden produceren geslachtshormonen: testes testosteron, ovaria
oestradiol, progesteron en testosteron
Geslachtshormonen hebben een steroïdestructuur – ze zijn afgeleid van
cholesterol
De bijnierschors produceert ook geslachtshormonen
De gonaden worden aangezet door de gonadestimulerende hormonen
(gonadotrofinen) LH en FSH die in de hypofysevoorkwab worden gemaakt onder
invloed van GnRH dit hormoon is afkomstig uit speciale neurosecretoire cellen
in de hypothalamus
o Gonadotrofinen hebben een eiwit structuur en zijn dus opgebouwd uit
aminozuren
Merendeel van de geslachtshormonen wordt in het bloed gebonden
getransporteerd aan de eiwit SHBG en losjes gebonden aan het eiwit albumine.
Het niet-gebonden deel (vrije fractie) kan binden aan de receptoren
van de doelwiteicellen en is actief zorgt voor bijv. feedback.
Voornaamste typen geslachtssteroïden: oestrogenen,
progestagenen en androgenen (testosteron, dihydrotestosteron
(DHT) en androsteendion)
o Bij vrouwen is androsteendion (geproduceerd in
bijnierschors en ovaria) een belangrijke androgeen; wordt
in de weefsels omgezet in testosteron en DHT.
o Bij de man is testosteron (vooral geproduceerd in de testes)
het voornaamste in het bloed circulerende androgeen.
o In de doelwitcellen wordt testosteron omgezet in DHT of in
oestradiol.
Regulatie van de productie
De in het bloed circulerende geslachtshormonen hebben een
regulerende invloed op de afgifte van GnRH: bij hoge concentraties
treedt een remming op (neg. feedback) minder GnRH en dus
minder gonadotrofinen productie van geslachtshormonen in de
gonaden nemen af.
2
,Andere hormonen en seksualiteit
Het hormoonstelsel zorgt samen met het zenuwstelsel voor het optimaal
functioneren van een individu. Afwijking in andere hormonen dan de
geslachtshormonen kunnen de seksualiteit dan ook in negatieve zin beïnvloeden,
zoals bij:
o Hyper- of hypofunctioneren van de schildklier of van de bijnieren
o Onvoldoende productie van insuline door de eilandjes van Langerhans in de
pancreas (suikerziekte, diabetes mellitus), met als gevolg een verhoogd
suikergehalte in het bloed, wordt gekoppeld aan seksuele disfunctes
o Overproductie van prolactine kan gepaard gaan met afname van libido en
eventueel erectiele disfunctie
o Te kort aan prolactien relatie met het metabole syndroom, vasculaire
erectieproblemen en premature ejaculatie
Een informatieverwerkingsperspectief
Kernvisie informatieverwerkingsperspectief: De seksuele ervaring is een complexe
ervaring, die meervoudig biopsychosociaal gedetermineerd is. Seksuele stimuli, de
emotionele seksuele opwinding en de seksuele betekenisgeving vanuit het expliciete
geheugen vormen een ingewikkeld – deels bewust en deels onbewust – samenspel om
het seksuele systeem te doen functioneren en de seksuele ervaring mogelijk te maken.
De klassieke formulering van de seksuele responscyclus
Masters en Johnson ontwikkelden de seksuele responscyclus met vier fasen:
opwinding, plateau, orgasme en resolutie (herstel). Zij omschreven de seksuele
respons als de menselijke fysiologische en psychologische reactie op seksuele
prikkels. In hun werk lag sterk de nadruk op de typische fysiologische kenmerken
van de seksuele responscyclus.
De belangrijkste factoren die Masters en Johnson aannamen dat ze het optreden
van de seksuele responscyclus negatief beïnvloeden, waren faalangst, de
toeschouwersrol en een seks-negatieve socialisatie (bijv. negatieve
opvoedingsboodschappen of streng-religieuze opvattingen).
Herzieningen van de seksuele responscyclus
Masters en Johnson (1966): opwinding plateau orgasme
ontspanning/herstel
Kaplan (1979): verlangen opwinding orgasme ontspanning/herstel
o Vond dat de fase ‘verlangen’ mistte bij de responscyclus van Masters &
Johnson.
o Net als Masters & Johnson ging Kaplan ervan uit dat seksualiteit een
biologisch instinct is (analoog aan honger en dorst), waarvan een
grotendeels onbekende neurobiologische organisatie en werking van de
hersenen ten grondslag ligt. deze visie ziet het hebben van seksueel
verlangen als normaal en het niet hebben van seksueel verlangen als een
stoornis.
o (nabije en verre) inhiberende factoren kunnen het seksuele verlangen en
meer in het algemeen het optreden van de seksuele respons verstoren.
o De classificatie van seksuele disfuncties volgens DSM-IV en DSM-IV-Tr is op
Kaplan’s conceptualisatie gebaseerd.
Levin (2001): verlangen opwinding & verlangen orgasme
ontspanning/herstel
Behandeling
Er kan worden gekozen uit het geven van informatie en advies, psychologische
interventies en/of biomedische interventies.
Er is weinig onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de verschillende
seksuologische behandelingen bij diverse seksuele disfuncties.
o Monotherapieën zijn in het algemeen minder effectief dan
behandelmethoden die zich richten op zowel de lichamelijke als de
psychische en contextuele aspecten van een seksueel probleem.
3
, Informatie en advies
Informatie geven over de oorzakelijke en/of instandhoudende factoren die een rol
spelen bij de gepresenteerde klacht (in medisch-biologisch, psychologisch, sociaal
en relationeel opzicht).
Ook voorlichting en psycho-educatie om eventuele mythes over hoe seksualiteit
werkt te corrigeren, spelen in de eerste fase van de behandeling vaak een
belangrijke rol
Psychologische interventies
Historisch gezien kunnen bij de behandeling van seksuele disfuncties 5
tijdsperioden worden onderscheiden: de psychoanalytische periode, de vroege
gedragstherapeutische periode, de Masters & Johnson-periode, de neo-Masters &
Johnson-periode en de huidige psychobiologische periode
Voor 1970 waren de behandelingen van seksuele problemen vooral gebaseerd op
de psychoanalytische visie. Seksuele problemen werden opgevat als
symptomatologie van onopgeloste en onbewuste conflicten uit de kindertijd.
Behandeling richt zich op het bewust maken van deze onbewuste conflicten, zodat
de seksuele disfunctie haar functie zou verliezen en zou verdwijnen. Behandeling
was individueel.
Eind 1950 beschreven gedragstherapeuten veelbelovende resultaten van een
symptoomgerichte, directieve behandeling van seksuele problemen, waarbij de
interventies gebaseerd waren op het model van klassieke conditionering. Een
seksuele disfunctie werd beschouwd als een geconditioneerde respons. Een
behandeling moest de faalangst uitdoven die interfereerde met normaal seksueel
functioneren. Meest gebruikte techniek: desensitisatie, in combinatie met
ontspanning, aan de hand van een hiërarchie van angstoproepende seksuele
situaties. Behandeling was voornamelijk individueel.
Enkele decennia later publiceerden Masters & Johnson de resultaten van hun
onderzoek bij 790 paren die dagelijks zowel individuele als partnerrelatietherapie
kregen. Het waren intensieve behandelingen waarbij de paren intern verbleven.
De kortdurende klachtgerichte aanpak bleek zeer succesvol en werd met groot
enthousiasme ontvangen. Tegenwoordig worden de uitkomsten van hun
behandeling methodologisch bekritiseerd.
Kaplan kenmerkt met de uitgave van haar boek The new seks therapy de volgende
periode. Zij heeft geprobeerd de methode van Masters en Johnson met de
gedragstherapeutische en analytische principes te integreren. Zij behandelde
paren, waarbij zowel de intrapsychische als de relationele factoren die het
seksuele probleem zouden kunnen veroorzaken en onderhouden, onder de loep
werden genomen. Zij onderscheidde etiologische factoren uit het recente en
verder verwijderde verleden, waarbij zij de gedragstherapeutische, directieve
aanpak voor de eerste en de psychoanalytische aanpak voor de laatste
adviseerde.
Midden jaren 1980 wordt vanuit de medische wereld de psychobiologische periode
ingezet door het gebruik van de vacuümpomp, penisimplantaten en
medicamenten voor de behandeling van mannelijke disfuncties.
Sekstherapie volgens Masters en Johnson
Gaat ervan uit dat een restrictieve seksuele opvoeding, seksuele remmingen en
angsten en een gebrek aan kennis over seksualiteit kunnen leiden tot een
inadequate seksuele respons.
Het paar komt langzaamaan in een vicieuze cirkel van faalangst en vermijding
terecht, waardoor het niet meer stilstaat bij de eigen lichaamssensaties. Beiden
zijn beland in een toeschouwersrol, waardoor het genieten van de eigen seksuele
gevoelens wordt verhinderd.
4
Bohn Stafleu Van Loghum. §4.2, §5.2.1 & 5.2.2, §14.4, hst 16 (vanaf 16.2).
Seksuele responscyclus: veranderingen die als gevolg van seksuele stimulatie in het
lichaam optreden. Deze veranderingen kunnen optreden:
In de slaap tijdens de rem-fase
Tijdens erotische dromen
Fantaseren
Masturbatie
Tijdens seksuele interactie met een partner
Masters en Johnson benadrukken dat tijdens seksuele opwinding niet alleen de genitalia
actief zijn maar in meer of mindere mate het gehele lichaam, en dat er tussen mensen
sterke verschillen bestaan in anatomie en fysiologische reacties.
Indeling seksuele respons
Onderaan de pagina staat de klassieke schematische indeling van de menselijke
seksuele respons die bestaat uit de fasen verlangen, opwinding, plateau, orgasme
en herstel (bevrediging). Dit schema, tegenwoordig veranderd tot verlangen,
opwinding, orgasme en herstel/bevrediging, blijkt een bruikbaar schema bij het
afnemen van een seksuele anamnese.
Bij voldoende seksueel verlangen zal effectieve stimulatie (fantasie en/of
zintuiglijk) tijdens de opwindingsfase een min of meer continue stijging van
seksuele opwinding veroorzaken. Seksueel verlangen kan ook ontstaan door
effectieve stimulatie.
Bij voortgaande effectieve stimulatie komt de persoon in de plateaufase in deze
fase kan verdere stimulatie leiden tot een orgasme. Wanneer de stimulatie in deze
fase stopt, keert de seksuele opwinding terug tot het beginniveau.
De orgasmefase duurt kort (5-30 sec.) en betreft het onwillekeurig (reflexmatig)
optreden van een climax met ‘maximale’ seksuele opwinding.
Tijdens de herstelfase ebt de seksuele opwinding weg en uiteindelijk wordt het
beginniveau bereikt.
Er zijn grote individuele verschillen in tijdsduur en intensiteit van de verschillende
fasen.
Definitie van orgasme is moeilijk het is een sterk individuele belevenis,
lichamelijk zowel als geestelijk. Masters en Johnson omschreven het (vrouwelijk)
orgasme als volgt:
o ‘…orgasm is a psychophysiologic experience occurring within, and made
meaningful by, a context of psychosocial influence. Physiologically, it is a
brief episode of physical release from the vasocongestive and myotonic
increment developed in response to sexual stimuli. Psychologically, it is
subjective perception of a peak of physical reaction to sexual stimuli.’
Niet alleen ejaculatie is verschillend, er zijn wat het orgasme betreft ook andere
fysiologische verschillen tussen mannen en vrouwen.
o De vrouw is bij doorgaande seksuele stimulatie in staat verschillende
orgasmen kort na elkaar te hebben.
o De meeste mannen ervaren daarentegen een refractaire periode waarin
seksuele stimulatie niet effectief is en hun erectie en seksuele opwinding
verdwijnen.
o Een klein deel van de mannen kan wel meerdere orgasmen achter elkaar
beleven, maar dat is dan eigenlijk altid zonder ejaculatie.
o Bij de vrouw kan het orgasme ook langer duren (20-60 sec.)
1
,Geslachtshormonen en seksualiteit
Structuur en werking
Volwassen gonaden produceren geslachtshormonen: testes testosteron, ovaria
oestradiol, progesteron en testosteron
Geslachtshormonen hebben een steroïdestructuur – ze zijn afgeleid van
cholesterol
De bijnierschors produceert ook geslachtshormonen
De gonaden worden aangezet door de gonadestimulerende hormonen
(gonadotrofinen) LH en FSH die in de hypofysevoorkwab worden gemaakt onder
invloed van GnRH dit hormoon is afkomstig uit speciale neurosecretoire cellen
in de hypothalamus
o Gonadotrofinen hebben een eiwit structuur en zijn dus opgebouwd uit
aminozuren
Merendeel van de geslachtshormonen wordt in het bloed gebonden
getransporteerd aan de eiwit SHBG en losjes gebonden aan het eiwit albumine.
Het niet-gebonden deel (vrije fractie) kan binden aan de receptoren
van de doelwiteicellen en is actief zorgt voor bijv. feedback.
Voornaamste typen geslachtssteroïden: oestrogenen,
progestagenen en androgenen (testosteron, dihydrotestosteron
(DHT) en androsteendion)
o Bij vrouwen is androsteendion (geproduceerd in
bijnierschors en ovaria) een belangrijke androgeen; wordt
in de weefsels omgezet in testosteron en DHT.
o Bij de man is testosteron (vooral geproduceerd in de testes)
het voornaamste in het bloed circulerende androgeen.
o In de doelwitcellen wordt testosteron omgezet in DHT of in
oestradiol.
Regulatie van de productie
De in het bloed circulerende geslachtshormonen hebben een
regulerende invloed op de afgifte van GnRH: bij hoge concentraties
treedt een remming op (neg. feedback) minder GnRH en dus
minder gonadotrofinen productie van geslachtshormonen in de
gonaden nemen af.
2
,Andere hormonen en seksualiteit
Het hormoonstelsel zorgt samen met het zenuwstelsel voor het optimaal
functioneren van een individu. Afwijking in andere hormonen dan de
geslachtshormonen kunnen de seksualiteit dan ook in negatieve zin beïnvloeden,
zoals bij:
o Hyper- of hypofunctioneren van de schildklier of van de bijnieren
o Onvoldoende productie van insuline door de eilandjes van Langerhans in de
pancreas (suikerziekte, diabetes mellitus), met als gevolg een verhoogd
suikergehalte in het bloed, wordt gekoppeld aan seksuele disfunctes
o Overproductie van prolactine kan gepaard gaan met afname van libido en
eventueel erectiele disfunctie
o Te kort aan prolactien relatie met het metabole syndroom, vasculaire
erectieproblemen en premature ejaculatie
Een informatieverwerkingsperspectief
Kernvisie informatieverwerkingsperspectief: De seksuele ervaring is een complexe
ervaring, die meervoudig biopsychosociaal gedetermineerd is. Seksuele stimuli, de
emotionele seksuele opwinding en de seksuele betekenisgeving vanuit het expliciete
geheugen vormen een ingewikkeld – deels bewust en deels onbewust – samenspel om
het seksuele systeem te doen functioneren en de seksuele ervaring mogelijk te maken.
De klassieke formulering van de seksuele responscyclus
Masters en Johnson ontwikkelden de seksuele responscyclus met vier fasen:
opwinding, plateau, orgasme en resolutie (herstel). Zij omschreven de seksuele
respons als de menselijke fysiologische en psychologische reactie op seksuele
prikkels. In hun werk lag sterk de nadruk op de typische fysiologische kenmerken
van de seksuele responscyclus.
De belangrijkste factoren die Masters en Johnson aannamen dat ze het optreden
van de seksuele responscyclus negatief beïnvloeden, waren faalangst, de
toeschouwersrol en een seks-negatieve socialisatie (bijv. negatieve
opvoedingsboodschappen of streng-religieuze opvattingen).
Herzieningen van de seksuele responscyclus
Masters en Johnson (1966): opwinding plateau orgasme
ontspanning/herstel
Kaplan (1979): verlangen opwinding orgasme ontspanning/herstel
o Vond dat de fase ‘verlangen’ mistte bij de responscyclus van Masters &
Johnson.
o Net als Masters & Johnson ging Kaplan ervan uit dat seksualiteit een
biologisch instinct is (analoog aan honger en dorst), waarvan een
grotendeels onbekende neurobiologische organisatie en werking van de
hersenen ten grondslag ligt. deze visie ziet het hebben van seksueel
verlangen als normaal en het niet hebben van seksueel verlangen als een
stoornis.
o (nabije en verre) inhiberende factoren kunnen het seksuele verlangen en
meer in het algemeen het optreden van de seksuele respons verstoren.
o De classificatie van seksuele disfuncties volgens DSM-IV en DSM-IV-Tr is op
Kaplan’s conceptualisatie gebaseerd.
Levin (2001): verlangen opwinding & verlangen orgasme
ontspanning/herstel
Behandeling
Er kan worden gekozen uit het geven van informatie en advies, psychologische
interventies en/of biomedische interventies.
Er is weinig onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de verschillende
seksuologische behandelingen bij diverse seksuele disfuncties.
o Monotherapieën zijn in het algemeen minder effectief dan
behandelmethoden die zich richten op zowel de lichamelijke als de
psychische en contextuele aspecten van een seksueel probleem.
3
, Informatie en advies
Informatie geven over de oorzakelijke en/of instandhoudende factoren die een rol
spelen bij de gepresenteerde klacht (in medisch-biologisch, psychologisch, sociaal
en relationeel opzicht).
Ook voorlichting en psycho-educatie om eventuele mythes over hoe seksualiteit
werkt te corrigeren, spelen in de eerste fase van de behandeling vaak een
belangrijke rol
Psychologische interventies
Historisch gezien kunnen bij de behandeling van seksuele disfuncties 5
tijdsperioden worden onderscheiden: de psychoanalytische periode, de vroege
gedragstherapeutische periode, de Masters & Johnson-periode, de neo-Masters &
Johnson-periode en de huidige psychobiologische periode
Voor 1970 waren de behandelingen van seksuele problemen vooral gebaseerd op
de psychoanalytische visie. Seksuele problemen werden opgevat als
symptomatologie van onopgeloste en onbewuste conflicten uit de kindertijd.
Behandeling richt zich op het bewust maken van deze onbewuste conflicten, zodat
de seksuele disfunctie haar functie zou verliezen en zou verdwijnen. Behandeling
was individueel.
Eind 1950 beschreven gedragstherapeuten veelbelovende resultaten van een
symptoomgerichte, directieve behandeling van seksuele problemen, waarbij de
interventies gebaseerd waren op het model van klassieke conditionering. Een
seksuele disfunctie werd beschouwd als een geconditioneerde respons. Een
behandeling moest de faalangst uitdoven die interfereerde met normaal seksueel
functioneren. Meest gebruikte techniek: desensitisatie, in combinatie met
ontspanning, aan de hand van een hiërarchie van angstoproepende seksuele
situaties. Behandeling was voornamelijk individueel.
Enkele decennia later publiceerden Masters & Johnson de resultaten van hun
onderzoek bij 790 paren die dagelijks zowel individuele als partnerrelatietherapie
kregen. Het waren intensieve behandelingen waarbij de paren intern verbleven.
De kortdurende klachtgerichte aanpak bleek zeer succesvol en werd met groot
enthousiasme ontvangen. Tegenwoordig worden de uitkomsten van hun
behandeling methodologisch bekritiseerd.
Kaplan kenmerkt met de uitgave van haar boek The new seks therapy de volgende
periode. Zij heeft geprobeerd de methode van Masters en Johnson met de
gedragstherapeutische en analytische principes te integreren. Zij behandelde
paren, waarbij zowel de intrapsychische als de relationele factoren die het
seksuele probleem zouden kunnen veroorzaken en onderhouden, onder de loep
werden genomen. Zij onderscheidde etiologische factoren uit het recente en
verder verwijderde verleden, waarbij zij de gedragstherapeutische, directieve
aanpak voor de eerste en de psychoanalytische aanpak voor de laatste
adviseerde.
Midden jaren 1980 wordt vanuit de medische wereld de psychobiologische periode
ingezet door het gebruik van de vacuümpomp, penisimplantaten en
medicamenten voor de behandeling van mannelijke disfuncties.
Sekstherapie volgens Masters en Johnson
Gaat ervan uit dat een restrictieve seksuele opvoeding, seksuele remmingen en
angsten en een gebrek aan kennis over seksualiteit kunnen leiden tot een
inadequate seksuele respons.
Het paar komt langzaamaan in een vicieuze cirkel van faalangst en vermijding
terecht, waardoor het niet meer stilstaat bij de eigen lichaamssensaties. Beiden
zijn beland in een toeschouwersrol, waardoor het genieten van de eigen seksuele
gevoelens wordt verhinderd.
4
