Examen HAVO
scheikunde
Hoger
Algemeen
Voortgezet
20 06
Onderwijs Tijdvak 1
Woensdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
behalen; het examen bestaat uit 38 vragen. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
punten met een goed antwoord behaald kunnen dan worden alleen de eerste twee in de
worden. beoordeling meegeteld.
600023-1-55o Begin
, Rood licht
Sommige deeltjes gaan licht uitzenden als ze met elektronen botsen. Daarvan wordt gebruik
gemaakt bij de zogenoemde neonverlichting. De lampen die daarbij gebruikt worden,
bestaan uit een glazen buis waarbij aan elk van de uiteinden een elektrode is aangebracht
(zie figuur 1). De buis is gevuld met neon of argon of krypton. De elektroden worden onder
spanning gezet. Daardoor ontstaat een stroom van elektronen tussen de elektroden.
In figuur 1 zijn de elektronen weergegeven met e . Wanneer de elektronen botsen met
neonatomen in de lampvulling wordt rood licht uitgezonden.
figuur 1 e
e
e
e e
e
e e
elektrode A elektrode B
N eon staat, evenals argon en krypton, in groep 18 van het periodiek systeem.
1p 1 W at is de verzamelnaam van de elementen in groep 18 van het periodiek systeem?
2p 2 Is elektrode A in figuur 1 de positieve of de negatieve elektrode? Geef een verklaring voor
je antwoord.
In de beeldbuis van een kleurentelevisie wordt ook gebruik gemaakt van stoffen die
gekleurd licht uitzenden bij botsing met elektronen. Voor het verkrijgen van rood licht
wordt een mengsel van europium(III)oxide en yttriumvanadaat (YVO4) gebruikt.
2p 3 G eef de formule van europium(III)oxide.
Y ttriumvanadaat is onder andere opgebouwd uit Y3+ ionen.
2p 4 Hoeveel protonen en hoeveel elektronen bevat een ion Y3+?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: …
aantal elektronen: …
600023-1-55o 2 Lees verder
, Water, wijn, melk of bier?
Wanneer men goedgekozen oplossingen bij elkaar voegt, is het mogelijk om verrassende
effecten te verkrijgen. Hieronder is een voorschrift weergegeven voor een goocheltruc die
daarvan gebruik maakt.
voorschrift Titel: Wilt u water, wijn, melk of bier?
Benodigdheden: Vier bekerglazen van 200 mL
In bekerglas A: 40 mL 20% natriumcarbonaat-oplossing en
10 mL verzadigde natriumwaterstofcarbonaat-oplossing en
100 mL water
In bekerglas B: 5 druppels fenolftaleïen
In bekerglas C: 25 mL verzadigde bariumchloride-oplossing
In bekerglas D: 5 druppels broomthymolblauw en 7 mL 8 M zoutzuur
Uitvoering: Giet de inhoud van bekerglas A (‘water’) in bekerglas B. Hierbij ontstaat
een paarsrode vloeistof (‘wijn’). Giet vervolgens de ‘wijn’ in bekerglas C: er
ontstaat een witte suspensie (‘melk’). Schenk tenslotte de ‘melk’ in
bekerglas D. Dan ontstaat een schuimende gele vloeistof (‘bier’).
Door de inhoud van bekerglas A in bekerglas B te gieten, ontstaat ‘wijn’.
2p 5 Beredeneer hoe hoog de pH van deze ‘wijn’ minimaal is.
De ‘melk’ die in bekerglas C ontstaat, is een suspensie van bariumcarbonaat.
2p 6 Geef de vergelijking van de reactie waarbij in bekerglas C de suspensie ontstaat.
2p 7 Geef de [H+] in mol L–1 en de pH van het zoutzuur dat in bekerglas D aan
broomthymolblauw wordt toegevoegd.
Noteer je antwoord als volgt:
[H+]: …
pH: …
Bij het uitschenken van de ‘melk’ uit bekerglas C in bekerglas D treedt een zuur-base
reactie op. Bij deze proef is óf bariumcarbonaat óf zoutzuur in overmaat aanwezig.
2p 8 Welke van deze stoffen is bij de proef in overmaat aanwezig? Geef een verklaring voor je
antwoord aan de hand van de kleur van het ontstane ‘bier’ in bekerglas D.
1p 9 Geef de naam van het gas dat het schuimen in bekerglas D veroorzaakt.
In verband met de veiligheid en/of het milieu is het bij sommige proeven noodzakelijk om
te wijzen op de risico’s die het gebruik van de stoffen en oplossingen met zich meebrengt.
2p 10 Noem twee stoffen (oplossingen) die bij deze goocheltruc worden gebruikt, waarvan het
gebruik riskant is. Beschrijf voor elk van de genoemde stoffen (oplossingen) welk risico het
gebruik ervan met zich meebrengt.
600023-1-55o 3 Lees verder
, Leidingwater
In steeds meer delen van Nederland heeft men de hardheid van leidingwater verlaagd. In
diverse kranten werd daarover ook bericht. Waterleidingbedrijven die de ontharding
uitvoeren, geven in brochures voorlichting over de productie van zacht drinkwater.
tekst- Definities
fragment 1
hardheid: de aanwezigheid van opgeloste calcium- en magnesiumzouten. Tijdelijke
hardheid wordt veroorzaakt door opgelost calciumwaterstofcarbonaat en opgelost
magnesiumwaterstofcarbonaat, die bij koken ontleden en als ketelsteen neerslaan.
ontharden van water: het verminderen van de hardheid van water. Bij gebruik van
hard water ontstaat op wasgoed een grauwsluier door de neerslagreactie van
calcium- en magnesiumionen met het stearaation van natuurlijke zepen. Door het
water te ontharden wordt dit voorkomen.
waterstofcarbonaat: een ionsoort met de formule HCO3–.
naar: Encarta Encyclopedie
tekst- Voortaan zacht water uit de kraan
fragment 2
Leiden – Op 15 juli neemt het drinkwaterproductiebedrijf Duinwaterbedrijf Zuid-
Holland (DZH) een wateronthardingsinstallatie in gebruik. Vanaf die datum wordt
zachter drinkwater geleverd.
Drinkwater bevat onder andere kalk en magnesium. Deze mineralen bepalen de
hardheid van ons drinkwater: hoe minder kalk en magnesium des te zachter het
water.
Zacht water heeft een aantal voordelen. Men heeft bijvoorbeeld minder waspoeder
en natuurlijke zeep nodig voor het wasgoed. Ook zet zich bij gebruik van zacht
water minder kalk (of kalksteen) af in bijvoorbeeld koffiezetapparaten en
(af)wasmachines.
naar: De Leidse Post, juni 2000
2p 11 Geef de formules van de twee zouten die volgens tekstfragment 1 de tijdelijke hardheid van
water veroorzaken.
In tekstfragment 2 wordt in de tweede alinea („Drinkwater ...”) een uitleg gegeven over
hard en zacht water. Chemisch gezien is deze uitleg niet correct.
2p 12 Schrijf een nieuwe alinea waarin een en ander op een chemisch juiste manier wordt
weergegeven. Begin de alinea met „Drinkwater ...” en eindig met „... des te zachter het
water.”
In tekstfragment 2 staat dat er minder (natuurlijke) zeep nodig is om te wassen wanneer het
water zacht is dan wanneer het water hard is. Dit kan verklaard worden met behulp van een
gegeven uit tekstfragment 1.
2p 13 Verklaar met behulp van een gegeven uit tekstfragment 1 waarom er minder (natuurlijke)
zeep nodig is bij het wassen met zacht water dan bij het wassen met hard water.
600023-1-55o 4 Lees verder
scheikunde
Hoger
Algemeen
Voortgezet
20 06
Onderwijs Tijdvak 1
Woensdag 24 mei
13.30 - 16.30 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg,
berekening of afleiding gevraagd wordt,
worden aan het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg,
berekening of afleiding ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
behalen; het examen bestaat uit 38 vragen. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
punten met een goed antwoord behaald kunnen dan worden alleen de eerste twee in de
worden. beoordeling meegeteld.
600023-1-55o Begin
, Rood licht
Sommige deeltjes gaan licht uitzenden als ze met elektronen botsen. Daarvan wordt gebruik
gemaakt bij de zogenoemde neonverlichting. De lampen die daarbij gebruikt worden,
bestaan uit een glazen buis waarbij aan elk van de uiteinden een elektrode is aangebracht
(zie figuur 1). De buis is gevuld met neon of argon of krypton. De elektroden worden onder
spanning gezet. Daardoor ontstaat een stroom van elektronen tussen de elektroden.
In figuur 1 zijn de elektronen weergegeven met e . Wanneer de elektronen botsen met
neonatomen in de lampvulling wordt rood licht uitgezonden.
figuur 1 e
e
e
e e
e
e e
elektrode A elektrode B
N eon staat, evenals argon en krypton, in groep 18 van het periodiek systeem.
1p 1 W at is de verzamelnaam van de elementen in groep 18 van het periodiek systeem?
2p 2 Is elektrode A in figuur 1 de positieve of de negatieve elektrode? Geef een verklaring voor
je antwoord.
In de beeldbuis van een kleurentelevisie wordt ook gebruik gemaakt van stoffen die
gekleurd licht uitzenden bij botsing met elektronen. Voor het verkrijgen van rood licht
wordt een mengsel van europium(III)oxide en yttriumvanadaat (YVO4) gebruikt.
2p 3 G eef de formule van europium(III)oxide.
Y ttriumvanadaat is onder andere opgebouwd uit Y3+ ionen.
2p 4 Hoeveel protonen en hoeveel elektronen bevat een ion Y3+?
Noteer je antwoord als volgt:
aantal protonen: …
aantal elektronen: …
600023-1-55o 2 Lees verder
, Water, wijn, melk of bier?
Wanneer men goedgekozen oplossingen bij elkaar voegt, is het mogelijk om verrassende
effecten te verkrijgen. Hieronder is een voorschrift weergegeven voor een goocheltruc die
daarvan gebruik maakt.
voorschrift Titel: Wilt u water, wijn, melk of bier?
Benodigdheden: Vier bekerglazen van 200 mL
In bekerglas A: 40 mL 20% natriumcarbonaat-oplossing en
10 mL verzadigde natriumwaterstofcarbonaat-oplossing en
100 mL water
In bekerglas B: 5 druppels fenolftaleïen
In bekerglas C: 25 mL verzadigde bariumchloride-oplossing
In bekerglas D: 5 druppels broomthymolblauw en 7 mL 8 M zoutzuur
Uitvoering: Giet de inhoud van bekerglas A (‘water’) in bekerglas B. Hierbij ontstaat
een paarsrode vloeistof (‘wijn’). Giet vervolgens de ‘wijn’ in bekerglas C: er
ontstaat een witte suspensie (‘melk’). Schenk tenslotte de ‘melk’ in
bekerglas D. Dan ontstaat een schuimende gele vloeistof (‘bier’).
Door de inhoud van bekerglas A in bekerglas B te gieten, ontstaat ‘wijn’.
2p 5 Beredeneer hoe hoog de pH van deze ‘wijn’ minimaal is.
De ‘melk’ die in bekerglas C ontstaat, is een suspensie van bariumcarbonaat.
2p 6 Geef de vergelijking van de reactie waarbij in bekerglas C de suspensie ontstaat.
2p 7 Geef de [H+] in mol L–1 en de pH van het zoutzuur dat in bekerglas D aan
broomthymolblauw wordt toegevoegd.
Noteer je antwoord als volgt:
[H+]: …
pH: …
Bij het uitschenken van de ‘melk’ uit bekerglas C in bekerglas D treedt een zuur-base
reactie op. Bij deze proef is óf bariumcarbonaat óf zoutzuur in overmaat aanwezig.
2p 8 Welke van deze stoffen is bij de proef in overmaat aanwezig? Geef een verklaring voor je
antwoord aan de hand van de kleur van het ontstane ‘bier’ in bekerglas D.
1p 9 Geef de naam van het gas dat het schuimen in bekerglas D veroorzaakt.
In verband met de veiligheid en/of het milieu is het bij sommige proeven noodzakelijk om
te wijzen op de risico’s die het gebruik van de stoffen en oplossingen met zich meebrengt.
2p 10 Noem twee stoffen (oplossingen) die bij deze goocheltruc worden gebruikt, waarvan het
gebruik riskant is. Beschrijf voor elk van de genoemde stoffen (oplossingen) welk risico het
gebruik ervan met zich meebrengt.
600023-1-55o 3 Lees verder
, Leidingwater
In steeds meer delen van Nederland heeft men de hardheid van leidingwater verlaagd. In
diverse kranten werd daarover ook bericht. Waterleidingbedrijven die de ontharding
uitvoeren, geven in brochures voorlichting over de productie van zacht drinkwater.
tekst- Definities
fragment 1
hardheid: de aanwezigheid van opgeloste calcium- en magnesiumzouten. Tijdelijke
hardheid wordt veroorzaakt door opgelost calciumwaterstofcarbonaat en opgelost
magnesiumwaterstofcarbonaat, die bij koken ontleden en als ketelsteen neerslaan.
ontharden van water: het verminderen van de hardheid van water. Bij gebruik van
hard water ontstaat op wasgoed een grauwsluier door de neerslagreactie van
calcium- en magnesiumionen met het stearaation van natuurlijke zepen. Door het
water te ontharden wordt dit voorkomen.
waterstofcarbonaat: een ionsoort met de formule HCO3–.
naar: Encarta Encyclopedie
tekst- Voortaan zacht water uit de kraan
fragment 2
Leiden – Op 15 juli neemt het drinkwaterproductiebedrijf Duinwaterbedrijf Zuid-
Holland (DZH) een wateronthardingsinstallatie in gebruik. Vanaf die datum wordt
zachter drinkwater geleverd.
Drinkwater bevat onder andere kalk en magnesium. Deze mineralen bepalen de
hardheid van ons drinkwater: hoe minder kalk en magnesium des te zachter het
water.
Zacht water heeft een aantal voordelen. Men heeft bijvoorbeeld minder waspoeder
en natuurlijke zeep nodig voor het wasgoed. Ook zet zich bij gebruik van zacht
water minder kalk (of kalksteen) af in bijvoorbeeld koffiezetapparaten en
(af)wasmachines.
naar: De Leidse Post, juni 2000
2p 11 Geef de formules van de twee zouten die volgens tekstfragment 1 de tijdelijke hardheid van
water veroorzaken.
In tekstfragment 2 wordt in de tweede alinea („Drinkwater ...”) een uitleg gegeven over
hard en zacht water. Chemisch gezien is deze uitleg niet correct.
2p 12 Schrijf een nieuwe alinea waarin een en ander op een chemisch juiste manier wordt
weergegeven. Begin de alinea met „Drinkwater ...” en eindig met „... des te zachter het
water.”
In tekstfragment 2 staat dat er minder (natuurlijke) zeep nodig is om te wassen wanneer het
water zacht is dan wanneer het water hard is. Dit kan verklaard worden met behulp van een
gegeven uit tekstfragment 1.
2p 13 Verklaar met behulp van een gegeven uit tekstfragment 1 waarom er minder (natuurlijke)
zeep nodig is bij het wassen met zacht water dan bij het wassen met hard water.
600023-1-55o 4 Lees verder
