Samenvatting Hoofdstuk 2 – Gelukkig: in voor- en tegenspoed? Filosofie Periode 3
2.1 Welvaart en geluk
We leven in het Westen langer, aangenamer en comfortabeler. We zijn van alle gemakken voorzien
en de meesten van ons hoeven zich geen zorgen te maken om hun natje en hun droogje. Het aantal
keuzemogelijkheden is eindeloos en wordt steeds vernieuwd. Allerlei zaken zijn en in verschillende
soorten en maten, maar wat vandaag nieuw is, is morgen alweer verouderd. Vernieuwing staat in
alles voorop.
Overvloed en onbehagen
Gregg Easterbrook constateert dat ondanks de enorme welvaart iedereen steen en been klaagt en
zich ongelukkig lijkt te voelen. Ondanks de enorme economische vooruitgang en de toenemende
welvaart denkt meer dan de helft van de Amerikanen dat hun ouders gelukkiger waren dan zij zijn.
Volgens Barry Schwartz zijn er op alle gebieden in het leven talloze mogelijkheden waaruit we in alle
vrijheid kunnen kiezen, maar daarvan worden we niet gelukkiger. De droom van het universele geluk
en van het goede leven staat in onze consumptiemaatschappij gelijk met welvaart, grenzeloze
keuzevrijheid, waar alles koek en ei is en waarin we niet gekweld worden door levensvragen.
De vrijheid beperkt zich niet tot materiële goederen. Met het failliet van grote verhalen hebben we
ook op immaterieel vlak enorm veel vrijheid gekregen. De enorme keuzevrijheid die we hebben
confronteert ons voortdurend met risico’s en gemiste kansen.
Het is ook nooit genoeg
Het gevoelde onbehagen kan ook te maken hebben met mimetische begeerte. Het is niet gericht op
bevredigen van de primaire behoeften, maar deze behoefte is kunstmatig en komt voort uit sociale
vergelijking.
Mimetische begeerte = we willen het nieuwste gadget niet hebben omdat het beter is en
meer tegemoetkomt aan onze eisen, maar omdat anderen de nieuwste telefoon of ander
gadget hebben
In de consumptiemaatschappij worden gebruiks- en ruilwaarde overheerst door de tekenwaarde van
producten. Producten worden niet vervangen omdat ze kapot zijn, maar omdat ze uit de mode zijn.
Op deze manier kan je laten zien dat je met de tijd meegaat en dus is het vooruitgang. Onze
verlangens en behoeften hebben geen directe relatie met de producten die we willen hebben.
Omdat we verlangen wat anderen hebben, worden we voortdurend achtervolgd door gevoelens van
ontevredenheid en afgunst. Iedereen doet elkaar na en wil zich van anderen onderscheiden, maar
het gevoel van ontevredenheid wordt er niet minder op. Juist omdat we onze verlangens afstemmen
op anderen zal er nooit genoeg zijn.
Alles is een keuze geworden
De keuzevrijheid dringt ook door tot de sfeer van seksualiteit, leven en dood, opvoeding en relatie.
Na het failliet gaan van grote verhalen bieden natuur, religie of traditie geen collectieve bakens meer
waaraan we ons kunnen vasthouden voor een antwoord op onze levensvragen. Wat voorheen
vanzelfsprekend was en dus geen onderwerp van gesprek was, is dat vandaag wel. We moeten
constant beslissingen nemen over zaken die ons leven noodlottig kunnen beïnvloeden, zonder dat
we daartoe de benodigde kennis bezitten. Onze keuzevrijheid is daarom niet ‘de vrijheid van iemand
die vrijelijk zijn lot kan bepalen, maar de angstaanjagende vrijheid van iemand die zich constant van
de gevolgen bewust is’. Van elke keus kennen we de mogelijke gevolgen, maar niet de uitkomst die
deze voor onszelf heeft. Je kunt onmogelijk weten of we daadwerkelijk reageren zoals we denken.
,2.2 Filosofie van de levenskunst
Maximizers = mensen die alle voor- en nadelen van bepaalde mogelijkheden onderzoeken,
elke keus is voor hen een gemiste kans; mensen die overal gaan kijken op zoek naar de beste
prijs voor het product wat ze willen kopen
Satisficers = mensen die goed weten wat ze willen hebben en waarvoor ze dat willen
gebruiken; mensen waarbij op het moment dat het product voldoet aan hun eisen, snel tot
aankoop over zullen gaan en niet gaan kijken of het ergens anders goedkoper is
Schwartz komt tot de conclusie dat de satisficer het gelukkigst is. Wie het geluk nastreeft zal het niet
vinden, omdat hij steeds meer verlangt en elke gemaakte keus als gemiste kans ziet. Gelukkig
worden we niet door ons geluk na te jagen, maar door ons op de ontwikkeling van deugden te
concentreren. Op het gebied van levensvragen wordt een onderscheid gemaakt tussen populaire
levenskunst en filosofie als levenskunst, omdat het onderscheid tussen maximizers en satisficers
moeilijk op gaat voor levensvragen.
Populaire levenskunst
De populaire levenskunst is erg optimistisch over de maakbaarheid van het leven en wekt de indruk
dat iedereen zijn eigen succes kan organiseren. Zij richt zich op de ‘onmiddellijke klachtenbestrijding
en snelle bevordering van genot en vooral van succes’. Het is opvallend hoe problemen worden
weggewuifd door ze als een uitdaging en kans te zien. Elk lijden heeft zin en is een oefening in
‘onthechting’. Loslaten is een buzzword van de populaire levenskunst.
Filosofie als levenskunst
De serieus filosofie van de levenskunst biedt geen makkelijke en snelle oplossing voor onze
problemen. Zij gelooft niet dat het leven maakbaar is en dat problemen door een paar snelle
adviezen als sneeuw voor de zon verdwijnen. Zij gaat lijden en ziekte, kwetsbaarheid en pijn niet uit
de weg. Ze richt zich eerder op het aanleren van vaardigheden die ons in staat stellen daarmee om te
gaan. De filosofie van de levenskunst is een ernstige ‘poging om je leven bijtijds zelf in bezit te nemen
en er misschien zelfs een mooi leven van te maken’. Een ‘mooi leven’ betekent niet dat we erop los
leven, maar dat we bewust iets van ons leven maken.
Volgens Wilhelm Schmid kan filosofie een bijdrage leveren aan een bewuste manier van leven. Leven
en denken hangen onlosmakelijk met elkaar samen. We kunnen volgens Schmid evengoed
slachtoffer zijn van hoe we denken over situaties en gebeurtenissen die ons overkomen, dan enkel
de gebeurtenissen op zich.
We kunnen slachtoffer worden van de vanzelfsprekende manier waarop we denken. Door anders te
denken, kunnen we onszelf bevrijden en ons gedrag veranderen. De filosofie van de levenskunst
moet de voorwaarden onderzoeken die het mogelijk maken om ons leven in eigen hand te nemen.
Levenskunt is een ethos: het zoeken van een levenshouding. Levenskunst is geen gemakkelijk
medicijn, maar een moeizaam leerproces waarin we ons zullen moeten oefenen. Zelfreflectie en
problematiseren maken hier onlosmakelijk deel van uit.
, Filosofen van welzijn en geluk
Aristoteles Het doel van de mens is geluk: een gelukkig mens is een geslaagd
(384 v.Chr-322 v.Chr) mens
We moeten geen slaaf worden van onze passies en verlangens
John Stuart Mill Behoort tot de grondleggers van het utilisme: het beoordeelt
(1806-1873 onze handelingen op het nut dat we ervan hebben
Het nut duidt niet op een voordeel dat iets met zich meebrengt,
maar op het genot en geluk dat een handeling ons verschaft
We moeten ons niet laten belemmeren door de macht der
gewoonte of het nieuwste van het nieuwste
Michel Foucault Spreekt over een bestaansethiek: we maken een kunstwerk van
(1926-1984) ons leven
We dragen zorg voor onszelf door ‘zelftechnieken’ waarmee we
zelf en met hulp van anderen nieuwe mogelijkheden ontdekken
en deze vormgegeven in vrijetijdspraktijken
2.3 Het volmaakte leven
Een goed leven is volgens Aristoteles een leven dat zijn hoogste doel heeft bereikt. Dit hoogste doel
is geluk. Een gelukkig mens is iemand die zichzelf heeft verwerkelijkt en over voortreffelijke
karaktereigenschappen beschikt. Aangezien wij ons van andere organismen onderscheiden doordat
we rede bezitten, kunnen wij het hoogste doel alleen bereiken door te handelen volgens de rede.
Geluk is het hoogste doel van het menselijk bestaan
Voor Aristoteles streeft alle levende natuur naar zelfverwerkelijking en volmaaktheid. De mens kan
‘in wezen’ al iets zijn. De term ‘in wezen’ verwijst naar een mogelijkheid die zich nog moet realiseren.
Je moet hiertoe allerlei vaardigheden, kennis en houdingen ontwikkelen. De mens streeft ernaar een
volmaakt mens te worden. Heel ons handelen, volgens Aristoteles, is niet gericht op iets
willekeurigs, maar op het hoogste doel. Het hoogste doel is het goede dat we omwille van onszelf en
niet om iets anders nastreven.
Om het hoogste doel te bereiken, zullen we eerst allerlei andere doelen nastreven (opleiding volgen,
goede raad opvolgen, etc.). Alles draait echter om het hoogste doel, dat een doel in zichzelf is. Geluk
is een doel in zichzelf en een gelukkig mens is iemand die zijn wezen heeft gerealiseerd, zijn doel
heeft bereikt. Een gelukkig mens is volmaakt.
Geluk en plezier
Geluk staat hier niet gelijk met vreugde, plezier of genot. We kunnen genieten van een vakantie,
maar dat wil niet zeggen dat we daarmee het hoogste doel realiseren. De vakantie loopt ten einde.
Plezier en genot zijn kortstondig en kunnen ons worden afgenomen. Hebben we echter eenmaal het
hoogste doel bereikt, dan kan het ons nooit meer worden afgenomen. We beleven plezier en genot
aan ons geluk. Echter dragen plezier en genot dus niet per se bij tot ons geluk, het bereiken van het
hoogste doel.
Handelen volgens de rede
We zijn pas volmaakt gelukkig wanneer we ons leven hebben voltooid. Een gelukkig leven is een
leven dat af is. Het wil niet zeggen dat als je alles hebt, je achterover kunt gaan zitten. Volgens
Aristoteles worden we niet gelukkig door steeds meer goederen te verwerven, meer te consumeren
of ons aanzien te verhogen, maar door te handelen in overeenstemming met de menselijke natuur,
dat wil zeggen met de rede.
2.1 Welvaart en geluk
We leven in het Westen langer, aangenamer en comfortabeler. We zijn van alle gemakken voorzien
en de meesten van ons hoeven zich geen zorgen te maken om hun natje en hun droogje. Het aantal
keuzemogelijkheden is eindeloos en wordt steeds vernieuwd. Allerlei zaken zijn en in verschillende
soorten en maten, maar wat vandaag nieuw is, is morgen alweer verouderd. Vernieuwing staat in
alles voorop.
Overvloed en onbehagen
Gregg Easterbrook constateert dat ondanks de enorme welvaart iedereen steen en been klaagt en
zich ongelukkig lijkt te voelen. Ondanks de enorme economische vooruitgang en de toenemende
welvaart denkt meer dan de helft van de Amerikanen dat hun ouders gelukkiger waren dan zij zijn.
Volgens Barry Schwartz zijn er op alle gebieden in het leven talloze mogelijkheden waaruit we in alle
vrijheid kunnen kiezen, maar daarvan worden we niet gelukkiger. De droom van het universele geluk
en van het goede leven staat in onze consumptiemaatschappij gelijk met welvaart, grenzeloze
keuzevrijheid, waar alles koek en ei is en waarin we niet gekweld worden door levensvragen.
De vrijheid beperkt zich niet tot materiële goederen. Met het failliet van grote verhalen hebben we
ook op immaterieel vlak enorm veel vrijheid gekregen. De enorme keuzevrijheid die we hebben
confronteert ons voortdurend met risico’s en gemiste kansen.
Het is ook nooit genoeg
Het gevoelde onbehagen kan ook te maken hebben met mimetische begeerte. Het is niet gericht op
bevredigen van de primaire behoeften, maar deze behoefte is kunstmatig en komt voort uit sociale
vergelijking.
Mimetische begeerte = we willen het nieuwste gadget niet hebben omdat het beter is en
meer tegemoetkomt aan onze eisen, maar omdat anderen de nieuwste telefoon of ander
gadget hebben
In de consumptiemaatschappij worden gebruiks- en ruilwaarde overheerst door de tekenwaarde van
producten. Producten worden niet vervangen omdat ze kapot zijn, maar omdat ze uit de mode zijn.
Op deze manier kan je laten zien dat je met de tijd meegaat en dus is het vooruitgang. Onze
verlangens en behoeften hebben geen directe relatie met de producten die we willen hebben.
Omdat we verlangen wat anderen hebben, worden we voortdurend achtervolgd door gevoelens van
ontevredenheid en afgunst. Iedereen doet elkaar na en wil zich van anderen onderscheiden, maar
het gevoel van ontevredenheid wordt er niet minder op. Juist omdat we onze verlangens afstemmen
op anderen zal er nooit genoeg zijn.
Alles is een keuze geworden
De keuzevrijheid dringt ook door tot de sfeer van seksualiteit, leven en dood, opvoeding en relatie.
Na het failliet gaan van grote verhalen bieden natuur, religie of traditie geen collectieve bakens meer
waaraan we ons kunnen vasthouden voor een antwoord op onze levensvragen. Wat voorheen
vanzelfsprekend was en dus geen onderwerp van gesprek was, is dat vandaag wel. We moeten
constant beslissingen nemen over zaken die ons leven noodlottig kunnen beïnvloeden, zonder dat
we daartoe de benodigde kennis bezitten. Onze keuzevrijheid is daarom niet ‘de vrijheid van iemand
die vrijelijk zijn lot kan bepalen, maar de angstaanjagende vrijheid van iemand die zich constant van
de gevolgen bewust is’. Van elke keus kennen we de mogelijke gevolgen, maar niet de uitkomst die
deze voor onszelf heeft. Je kunt onmogelijk weten of we daadwerkelijk reageren zoals we denken.
,2.2 Filosofie van de levenskunst
Maximizers = mensen die alle voor- en nadelen van bepaalde mogelijkheden onderzoeken,
elke keus is voor hen een gemiste kans; mensen die overal gaan kijken op zoek naar de beste
prijs voor het product wat ze willen kopen
Satisficers = mensen die goed weten wat ze willen hebben en waarvoor ze dat willen
gebruiken; mensen waarbij op het moment dat het product voldoet aan hun eisen, snel tot
aankoop over zullen gaan en niet gaan kijken of het ergens anders goedkoper is
Schwartz komt tot de conclusie dat de satisficer het gelukkigst is. Wie het geluk nastreeft zal het niet
vinden, omdat hij steeds meer verlangt en elke gemaakte keus als gemiste kans ziet. Gelukkig
worden we niet door ons geluk na te jagen, maar door ons op de ontwikkeling van deugden te
concentreren. Op het gebied van levensvragen wordt een onderscheid gemaakt tussen populaire
levenskunst en filosofie als levenskunst, omdat het onderscheid tussen maximizers en satisficers
moeilijk op gaat voor levensvragen.
Populaire levenskunst
De populaire levenskunst is erg optimistisch over de maakbaarheid van het leven en wekt de indruk
dat iedereen zijn eigen succes kan organiseren. Zij richt zich op de ‘onmiddellijke klachtenbestrijding
en snelle bevordering van genot en vooral van succes’. Het is opvallend hoe problemen worden
weggewuifd door ze als een uitdaging en kans te zien. Elk lijden heeft zin en is een oefening in
‘onthechting’. Loslaten is een buzzword van de populaire levenskunst.
Filosofie als levenskunst
De serieus filosofie van de levenskunst biedt geen makkelijke en snelle oplossing voor onze
problemen. Zij gelooft niet dat het leven maakbaar is en dat problemen door een paar snelle
adviezen als sneeuw voor de zon verdwijnen. Zij gaat lijden en ziekte, kwetsbaarheid en pijn niet uit
de weg. Ze richt zich eerder op het aanleren van vaardigheden die ons in staat stellen daarmee om te
gaan. De filosofie van de levenskunst is een ernstige ‘poging om je leven bijtijds zelf in bezit te nemen
en er misschien zelfs een mooi leven van te maken’. Een ‘mooi leven’ betekent niet dat we erop los
leven, maar dat we bewust iets van ons leven maken.
Volgens Wilhelm Schmid kan filosofie een bijdrage leveren aan een bewuste manier van leven. Leven
en denken hangen onlosmakelijk met elkaar samen. We kunnen volgens Schmid evengoed
slachtoffer zijn van hoe we denken over situaties en gebeurtenissen die ons overkomen, dan enkel
de gebeurtenissen op zich.
We kunnen slachtoffer worden van de vanzelfsprekende manier waarop we denken. Door anders te
denken, kunnen we onszelf bevrijden en ons gedrag veranderen. De filosofie van de levenskunst
moet de voorwaarden onderzoeken die het mogelijk maken om ons leven in eigen hand te nemen.
Levenskunt is een ethos: het zoeken van een levenshouding. Levenskunst is geen gemakkelijk
medicijn, maar een moeizaam leerproces waarin we ons zullen moeten oefenen. Zelfreflectie en
problematiseren maken hier onlosmakelijk deel van uit.
, Filosofen van welzijn en geluk
Aristoteles Het doel van de mens is geluk: een gelukkig mens is een geslaagd
(384 v.Chr-322 v.Chr) mens
We moeten geen slaaf worden van onze passies en verlangens
John Stuart Mill Behoort tot de grondleggers van het utilisme: het beoordeelt
(1806-1873 onze handelingen op het nut dat we ervan hebben
Het nut duidt niet op een voordeel dat iets met zich meebrengt,
maar op het genot en geluk dat een handeling ons verschaft
We moeten ons niet laten belemmeren door de macht der
gewoonte of het nieuwste van het nieuwste
Michel Foucault Spreekt over een bestaansethiek: we maken een kunstwerk van
(1926-1984) ons leven
We dragen zorg voor onszelf door ‘zelftechnieken’ waarmee we
zelf en met hulp van anderen nieuwe mogelijkheden ontdekken
en deze vormgegeven in vrijetijdspraktijken
2.3 Het volmaakte leven
Een goed leven is volgens Aristoteles een leven dat zijn hoogste doel heeft bereikt. Dit hoogste doel
is geluk. Een gelukkig mens is iemand die zichzelf heeft verwerkelijkt en over voortreffelijke
karaktereigenschappen beschikt. Aangezien wij ons van andere organismen onderscheiden doordat
we rede bezitten, kunnen wij het hoogste doel alleen bereiken door te handelen volgens de rede.
Geluk is het hoogste doel van het menselijk bestaan
Voor Aristoteles streeft alle levende natuur naar zelfverwerkelijking en volmaaktheid. De mens kan
‘in wezen’ al iets zijn. De term ‘in wezen’ verwijst naar een mogelijkheid die zich nog moet realiseren.
Je moet hiertoe allerlei vaardigheden, kennis en houdingen ontwikkelen. De mens streeft ernaar een
volmaakt mens te worden. Heel ons handelen, volgens Aristoteles, is niet gericht op iets
willekeurigs, maar op het hoogste doel. Het hoogste doel is het goede dat we omwille van onszelf en
niet om iets anders nastreven.
Om het hoogste doel te bereiken, zullen we eerst allerlei andere doelen nastreven (opleiding volgen,
goede raad opvolgen, etc.). Alles draait echter om het hoogste doel, dat een doel in zichzelf is. Geluk
is een doel in zichzelf en een gelukkig mens is iemand die zijn wezen heeft gerealiseerd, zijn doel
heeft bereikt. Een gelukkig mens is volmaakt.
Geluk en plezier
Geluk staat hier niet gelijk met vreugde, plezier of genot. We kunnen genieten van een vakantie,
maar dat wil niet zeggen dat we daarmee het hoogste doel realiseren. De vakantie loopt ten einde.
Plezier en genot zijn kortstondig en kunnen ons worden afgenomen. Hebben we echter eenmaal het
hoogste doel bereikt, dan kan het ons nooit meer worden afgenomen. We beleven plezier en genot
aan ons geluk. Echter dragen plezier en genot dus niet per se bij tot ons geluk, het bereiken van het
hoogste doel.
Handelen volgens de rede
We zijn pas volmaakt gelukkig wanneer we ons leven hebben voltooid. Een gelukkig leven is een
leven dat af is. Het wil niet zeggen dat als je alles hebt, je achterover kunt gaan zitten. Volgens
Aristoteles worden we niet gelukkig door steeds meer goederen te verwerven, meer te consumeren
of ons aanzien te verhogen, maar door te handelen in overeenstemming met de menselijke natuur,
dat wil zeggen met de rede.
