2016/2017
Radboud University
Alyssa Vos
[ANTWOORDEN
STAATSRECHT II]
, Pre-master Nederlands Recht | Bachelor II
Contents
Werkcollege 14: Normenhiërarchie en rechterlijke toetsing .................................................................. 5
Theorie ................................................................................................................................................. 5
Opdrachten .......................................................................................................................................... 7
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 11
Prof. Van den Bergh ....................................................................................................................... 11
Landbouwvliegers .......................................................................................................................... 11
Harmonisatiewet ............................................................................................................................ 12
Waterpakt ...................................................................................................................................... 13
Ziektekostenverzekering ................................................................................................................ 14
Werkgroep 15: De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten ........... 17
Theorie ............................................................................................................................................... 17
Werkgroepvragen .............................................................................................................................. 19
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 22
Marbury vs. Madison ......................................................................................................................... 22
Werkgroep 16: Algemene aspecten van decentralisatie ....................................................................... 23
Theorie ............................................................................................................................................... 23
Opdrachten ........................................................................................................................................ 24
Werkgroep 17: De raad en het college; verordenende bevoegdheid ................................................... 30
Theorie ............................................................................................................................................... 30
Werkgroepvragen .............................................................................................................................. 32
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 35
Emmense baliekluivers .................................................................................................................. 35
Anticonceptiva Bergen op Zoom .................................................................................................... 35
Maastrichts schakelkastje .............................................................................................................. 36
APV Schiermonnikoog .................................................................................................................... 36
Werkgroep 18: De burgemeester; openbare-ordehandhaving ............................................................. 37
Theorie ............................................................................................................................................... 37
Opdrachten ........................................................................................................................................ 39
Werkgroep 19: Grondrechten algemeen ............................................................................................... 43
Theorie ............................................................................................................................................... 43
Opdrachten ........................................................................................................................................ 47
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 50
AOW gewetensbezwaren ............................................................................................................... 50
Turkse werkneemster .................................................................................................................... 50
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 2 van 100
, Ärzte für das Leben ........................................................................................................................ 51
Verplichte aidstest ......................................................................................................................... 52
Valkenhorst .................................................................................................................................... 53
Rasti Rostelli ................................................................................................................................... 54
Werkgroep 20: Beperkingen van grondwettelijke grondrechten .......................................................... 55
Theorie ............................................................................................................................................... 55
Opdrachten ........................................................................................................................................ 57
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 59
De Schans ....................................................................................................................................... 59
Evangeliegemeente De Deur.......................................................................................................... 59
Ambtenaar-rij-instructeur .............................................................................................................. 60
Verbod persconferentie ................................................................................................................. 60
Drugspand Venlo ............................................................................................................................ 61
Werkgroep 21: Internationale grondrechten ........................................................................................ 62
Theorie ............................................................................................................................................... 62
Opdrachten ........................................................................................................................................ 63
Handyside t. Verenigd Koninkrijk-arrest ........................................................................................ 67
Sunday Times-arrest....................................................................................................................... 68
Kurshid Mustafa en Tarzibachi tegen Zweden ............................................................................... 68
Werkgroep 22: Uitingsvrijheid & vrijheid van betoging ........................................................................ 69
Opdrachten ........................................................................................................................................ 69
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 74
Occupy ............................................................................................................................................ 74
Zwarte Piet ..................................................................................................................................... 75
Werkgroep 23 – Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging & de vrijheid van onderwijs ............... 76
Theorie ............................................................................................................................................... 76
Opdrachten ........................................................................................................................................ 78
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 81
Maimonides Lyceum ...................................................................................................................... 81
Klokkengelui ................................................................................................................................... 81
Werkgroep 24: Het gelijkheidsbeginsel ................................................................................................. 82
Theorie ............................................................................................................................................... 82
Opdrachten ........................................................................................................................................ 85
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 88
Arbeidskostenforfait ...................................................................................................................... 88
Handen schudden .............................................................................................................................. 88
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 3 van 100
, SGP ................................................................................................................................................. 89
Werkgroep 25: Het recht op privacy ...................................................................................................... 90
Theorie ............................................................................................................................................... 90
Opdrachten ........................................................................................................................................ 93
Werkgroep 26: Integratiewerkgroep ..................................................................................................... 95
Opdrachten ........................................................................................................................................ 95
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 4 van 100
,Werkcollege 14: Normenhiërarchie en rechterlijke toetsing
Theorie
Normenhiërarchie
Buitengewoon gelaagd stelsel. Bij zulke verschillende regels is de vraag wie handhaaft de
normenhiërarchie?
- Rechter: in rechtsgeschillen. Bij een rechtszaak kan het verweer gevoerd worden dat een
bepaling onverbindend is in verband met in strijd met een hogere regeling. De taak van de
rechter is gelegen in art. 11 Wet algemene bepalingen. De rechter past het recht toe op basis
van de wet. Indien de regels in een bepaalde hiërarchie zijn geplaatst, dan moet de rechter
ervoor zorgen dat de voorrangsregels worden toegepast.
Denk aan art. 94 Gw.
De rechter kan twee dingen doen:
o De bepaling buiten toepassing verklaring, indien in strijdt met een hogere regeling
Denk aan Ziektekosten
o De bepaling onverbindend verklaren.
Het verschil is dat buiten toepassing verklaren minder ver gaat, enkel in dat geval wordt de
bepaling niet toegepast. Bij een onverbindend verklaring is er een fundamenteel gebrek en
zonder meer in strijd met een hogere regeling, bij volgende situatie zal dit ook het geval zijn.
- Wetgevers/regelgevers: stellen de regeling vast die keurig in overeenstemming zijn met
hogere regelgeving. Men wordt hier bij geholpen.
o Raad van State op centraal niveau: adviseert wetsvoorstellen en of dit dus past in het
nationaal recht.
o Vereniging voor Nederlandse gemeentes: maken een model-APV, dit is een
modelregelgeving voor gemeentes. Past waar nodig is ook de modelregelgeving aan
- Bestuurlijk toezicht: met name de Kroon (regering), zie art. 132 Gw. De Kroon kan
verordeningen en beslissingen vernietigen indien het in strijdt is met hogere regelgeving.
Normen hiërarchie is van belang bij conflicterende regels
Regels van zelfde rang, Hogere gaat voor lagere. Bijzonder voor
dan gaat jongste voor Voordeel: algemeen
- Rechtszekerheid
- Consistentie: lagere regelgeving mag niet
iets totaal anders regelen dan hogere, dus
er moet consistentie zijn
Artikel 120 Gw/Toetsingsverbod voor formele wetgeving
Voorheen art. 131 lid 2: “De wetten zijn onschendbaar.”
Tegenwoordig art. 120 Gw: “De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van
wetten en verdragen.”
Art. 94 Gw geeft dat alle regels van nationaal recht onder een ieder verbindede bepaling uit
verdragen staan.
We hebben het over de wet in formele zin tegenover de Grondwet. Dit betekent geen materiele en
formele toetsing.
Materiele toetsingen – wet niet materieel aan Formele toetsingen – de Grondwet regelt ook
de Grondwet getoetst mag worden. Dus de procedure over de totstandkoming. De rechter
norm en inhoud mogen niet getoetst worden toetst niet waarmee de wet tot stand is
gekomen aan de Grondwet. Zie Van den Berg
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 5 van 100
,Harmonisatie
In strijdt met het rechtszekerheidsbeginsel. De wet beperkte de studieduur en mogelijkheid om twee
studies te doen. Dit was van te voren niet. De wet werd ook van toepassing verklaard op de huidige
studenten, terwijl voorheen geen limiet was aan de studieduur.
De Hoge Raad geeft aan dat het in strijd is met het rechtszekerheid. De wet mag niet aan het Statuut,
Grondwet en ongeschreven fundamentele rechten getoetst worden. Strikt genomen staat dit niet in
art. 120 Gw opgenomen, het toetsingsverbod wordt dus opgerekt. Dit moet echter genuanceerd
worden. Indien de wetgever de omstandigheden niet heeft voorzien/niet in zijn omstandigheden had
betrokken, dan kan de rechter in dat concrete geval de wet buiten toepassing verklaren.
Voorbeeld is het Ziektekosten. Toepassing lijdt in deze bijzondere omstandigheid tot strijd
met de redelijkheid en billijkheid.
Ziektekosten
Om het stelsel betaalbaar te houden is het wettelijk geregeld (publiekrechtelijk idee). Het systeem
was niet te betalen, als de wetgeving niet vastgesteld was. Hangt dus het nodige van af.
De wetgever was er van uit gegaan dat de ziekte nauwelijks voorkwam en de medicatie geen nut
had. Dit bleek toch anders te zijn. Daarbij is sprake van het rijtje genoemd in r.o. 3.6.3. Dat maakt dat
sprake is van bijzondere omstandigheden.
Landbouwvliegers
De staatssecretaris van Landbouw en Visserij heeft op 30 mei 1984 een beschikking uitgevaardigd
waarin nieuwe regels zijn opgenomen omtrent het gebruik van sproeivliegtuigen. De nieuwe regeling
houdt onder meer in dat de minimale afstand tot gebieden waarop de vliegtuigen de
bestrijdingsmiddelen op de landbouw mogen worden ingezet is verkleind tot 50 meter van
kwetsbare plaatsen zoals scholen, ziekenhuizen en bejaardentehuizen. Gevolg hiervan is dat de
omzet van deze sproeivliegtuigen tussen de 50% en 70% zal gaan dalen.
Twee verenigingen voor sproeivliegtuigen vorderen van de Nederlandse Staat dat zij de regeling
buiten werking stelt. Deze vordering wordt door de rechtbank toegewezen. Ook het Hof sluit zich
aan bij deze overweging. Zij oordeelt namelijk dat er sprake is van strijd met het algemene
rechtsbeginsel van willekeur. Indien er een algemeen rechtsbeginsel wordt aangenomen zou dit
betekenen dat ook lagere regelgeving, zoals in dit geval de beschikking, aan de algemene
rechtsbeginselen getoetst kunnen worden en dat dit niet slechts is voorbehouden aan wetten in
formele zin. Tegen de uitspraak van het Hof gaat de Nederlandse Staat in cassatie aangezien zij
oordeelt dat algemeen verbindende voorschriften juist niet aan algemene rechtsbeginselen kunnen
worden getoetst.
De Hoge Raad oordeelt dat lagere regelgeving wel aan de algemene rechtsbeginselen mag worden
getoetst, zolang dit wel met enige terughoudendheid gebeurt (dit blijkt onder andere uit art. 11 wet
AB). Indien er een tegen beschikking voldoende rechtsgang heeft opengestaan, maar hier is niets
mee gebeurd, dan gaat de burgerlijke rechter ervan uit dat de beschikking qua inhoud en ook qua
wijze van totstandkoming overeenkomt met de algemene rechtsbeginselen. Dit geldt zelfs als blijkt
dat een beschikking vernietigd zou zijn indien er wel tijdig beroep zou zijn ingesteld.
Tenslotte oordeelt de Hoge Raad dat er in casu geen sprake was van willekeur en dat de Nederlandse
Staat uiteindelijk dus wel in het gelijk wordt gesteld.
Conclusie is dat ook lagere regelgeving dan wetten in formele zin aan de algemene rechtsbeginselen
mogen worden getoetst, mits dit met de vereiste terughoudendheid gebeurt.
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 6 van 100
, Opdrachten
Vraag 1
Aan welke normen mag de rechter een wet in formele zin wel en aan welke normen mag hij deze
niet toetsen?
Wel toetsen Niet toetsen
Wet in formele zin aan een ieder verbindende De rechter mag niet beoordelen of een verdrag
bepaling van internationaal recht, zie art. 94 afwijkt van de Grondwet en ook niet of de juiste
Gw. totstandkomingsprocedure is gevolgd. Afwijking
van de Grondwet vereist een tweederde
A contrario art. 120 Gw geeft wel toetsing van meerderheid. Zie HR Professor van den Bergh,
lagere regelingen dan de wet in formele zin aan Harmonisatiewet (uitzondering r.o. 3.9) en
de Grondwet (en hoger) en aan ongeschreven Ziektekostenverzekering
rechtsbeginselen, zie ook HR Landbouwvliegers
r.o. 6.1-6.2
Of toepassing van wet in formele zin in niet HR Harmonisatiewet: ook geen toetsing wet in
door de wetgever voorziene omstandigheden formele zin (r.o. 3.1-3.6) aan ongeschreven
strijdig is met fundamentele rechtsbeginselen, fundamentele rechtsbeginselen
zie HR Harmonisatiewet r.o. 3.9 en HR
Ziektekosten
Wet in formele zin aan supranationaal recht (HR HR Harmonisatiewet ook geen toetsing wet in
Van Gend en Loos, Costa Enel, enz.), zie HR Waterpakt formele zijn aan Statuut (r.o. 4.1-4.5)
Van de Berg arrest: ook geen toetsing aan
procedurevoorschriften (vgl. art. 63 Gw) van de
Grondwet. De rechter beziet alleen
oordeel/besluiten van de Staten-Generaal in
stukken (handelingen, bekrachtigingen en
bekendmaking)
Taak en plaats van de rechter dwingt tot terughoudendheid wegens de trias politica. Zie hiervoor:
- Wilderszaak (JB 2012/174)
o Samenvatting: Vordering om de Staat te gebieden wetsvoorstellen met betrekking
tot instellen van een Europees Stabiliteitsmechanisme aan te houden tot na de
algemene verkiezingen afgewezen. De burgerlijke rechter kan alleen onderdelen van
een wet in formele zin buiten toepassing verklaren wegens strijd met een ieder
verbindende verdragsbepaling. De rechter mag niet ingrijpen in een procedure van
politieke besluitvorming.
o Essentie: Onrechtmatige overheidsdaad. Onrechtmatig wetgevingsproces. Dreigende
onrechtmatige wetgeving. De burgerlijke rechter kan niet ingrijpen in een
wetgevingsproces.
- Discussie over Urgenda (AB 2015/336): Met een doelstelling van een reductie van de CO2-
uitstoot van 17% in 2020 ten opzichte van 1990 schiet de Staat tekort in de door hem te
betrachten zorg en handelt de Staat onrechtmatig.
Vraag 2
Verklaar het bestaansrecht van artikel 140 naast artikel 120 van de Grondwet.
Art. 140 Gw is een algemene regel van overgangsrecht. Wanneer bestaande besluiten en regelingen
eerst verenigbaar zijn met de Grondwet, maar door de wijziging van de Grondwet, niet meer
verenigbaar zijn met de Grondwet. Dan zorgt art. 140 Gw ervoor dat het bestaande besluit/regeling
niet in strijd is met de Grondwet. Die regeling blijft namelijk dan geldig totdat deze zijn aangepast
aan de wijziging van de Grondwet. De wetten blijven dan gehandhaafd.
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 7 van 100
Radboud University
Alyssa Vos
[ANTWOORDEN
STAATSRECHT II]
, Pre-master Nederlands Recht | Bachelor II
Contents
Werkcollege 14: Normenhiërarchie en rechterlijke toetsing .................................................................. 5
Theorie ................................................................................................................................................. 5
Opdrachten .......................................................................................................................................... 7
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 11
Prof. Van den Bergh ....................................................................................................................... 11
Landbouwvliegers .......................................................................................................................... 11
Harmonisatiewet ............................................................................................................................ 12
Waterpakt ...................................................................................................................................... 13
Ziektekostenverzekering ................................................................................................................ 14
Werkgroep 15: De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten ........... 17
Theorie ............................................................................................................................................... 17
Werkgroepvragen .............................................................................................................................. 19
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 22
Marbury vs. Madison ......................................................................................................................... 22
Werkgroep 16: Algemene aspecten van decentralisatie ....................................................................... 23
Theorie ............................................................................................................................................... 23
Opdrachten ........................................................................................................................................ 24
Werkgroep 17: De raad en het college; verordenende bevoegdheid ................................................... 30
Theorie ............................................................................................................................................... 30
Werkgroepvragen .............................................................................................................................. 32
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 35
Emmense baliekluivers .................................................................................................................. 35
Anticonceptiva Bergen op Zoom .................................................................................................... 35
Maastrichts schakelkastje .............................................................................................................. 36
APV Schiermonnikoog .................................................................................................................... 36
Werkgroep 18: De burgemeester; openbare-ordehandhaving ............................................................. 37
Theorie ............................................................................................................................................... 37
Opdrachten ........................................................................................................................................ 39
Werkgroep 19: Grondrechten algemeen ............................................................................................... 43
Theorie ............................................................................................................................................... 43
Opdrachten ........................................................................................................................................ 47
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 50
AOW gewetensbezwaren ............................................................................................................... 50
Turkse werkneemster .................................................................................................................... 50
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 2 van 100
, Ärzte für das Leben ........................................................................................................................ 51
Verplichte aidstest ......................................................................................................................... 52
Valkenhorst .................................................................................................................................... 53
Rasti Rostelli ................................................................................................................................... 54
Werkgroep 20: Beperkingen van grondwettelijke grondrechten .......................................................... 55
Theorie ............................................................................................................................................... 55
Opdrachten ........................................................................................................................................ 57
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 59
De Schans ....................................................................................................................................... 59
Evangeliegemeente De Deur.......................................................................................................... 59
Ambtenaar-rij-instructeur .............................................................................................................. 60
Verbod persconferentie ................................................................................................................. 60
Drugspand Venlo ............................................................................................................................ 61
Werkgroep 21: Internationale grondrechten ........................................................................................ 62
Theorie ............................................................................................................................................... 62
Opdrachten ........................................................................................................................................ 63
Handyside t. Verenigd Koninkrijk-arrest ........................................................................................ 67
Sunday Times-arrest....................................................................................................................... 68
Kurshid Mustafa en Tarzibachi tegen Zweden ............................................................................... 68
Werkgroep 22: Uitingsvrijheid & vrijheid van betoging ........................................................................ 69
Opdrachten ........................................................................................................................................ 69
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 74
Occupy ............................................................................................................................................ 74
Zwarte Piet ..................................................................................................................................... 75
Werkgroep 23 – Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging & de vrijheid van onderwijs ............... 76
Theorie ............................................................................................................................................... 76
Opdrachten ........................................................................................................................................ 78
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 81
Maimonides Lyceum ...................................................................................................................... 81
Klokkengelui ................................................................................................................................... 81
Werkgroep 24: Het gelijkheidsbeginsel ................................................................................................. 82
Theorie ............................................................................................................................................... 82
Opdrachten ........................................................................................................................................ 85
Jurisprudentie .................................................................................................................................... 88
Arbeidskostenforfait ...................................................................................................................... 88
Handen schudden .............................................................................................................................. 88
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 3 van 100
, SGP ................................................................................................................................................. 89
Werkgroep 25: Het recht op privacy ...................................................................................................... 90
Theorie ............................................................................................................................................... 90
Opdrachten ........................................................................................................................................ 93
Werkgroep 26: Integratiewerkgroep ..................................................................................................... 95
Opdrachten ........................................................................................................................................ 95
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 4 van 100
,Werkcollege 14: Normenhiërarchie en rechterlijke toetsing
Theorie
Normenhiërarchie
Buitengewoon gelaagd stelsel. Bij zulke verschillende regels is de vraag wie handhaaft de
normenhiërarchie?
- Rechter: in rechtsgeschillen. Bij een rechtszaak kan het verweer gevoerd worden dat een
bepaling onverbindend is in verband met in strijd met een hogere regeling. De taak van de
rechter is gelegen in art. 11 Wet algemene bepalingen. De rechter past het recht toe op basis
van de wet. Indien de regels in een bepaalde hiërarchie zijn geplaatst, dan moet de rechter
ervoor zorgen dat de voorrangsregels worden toegepast.
Denk aan art. 94 Gw.
De rechter kan twee dingen doen:
o De bepaling buiten toepassing verklaring, indien in strijdt met een hogere regeling
Denk aan Ziektekosten
o De bepaling onverbindend verklaren.
Het verschil is dat buiten toepassing verklaren minder ver gaat, enkel in dat geval wordt de
bepaling niet toegepast. Bij een onverbindend verklaring is er een fundamenteel gebrek en
zonder meer in strijd met een hogere regeling, bij volgende situatie zal dit ook het geval zijn.
- Wetgevers/regelgevers: stellen de regeling vast die keurig in overeenstemming zijn met
hogere regelgeving. Men wordt hier bij geholpen.
o Raad van State op centraal niveau: adviseert wetsvoorstellen en of dit dus past in het
nationaal recht.
o Vereniging voor Nederlandse gemeentes: maken een model-APV, dit is een
modelregelgeving voor gemeentes. Past waar nodig is ook de modelregelgeving aan
- Bestuurlijk toezicht: met name de Kroon (regering), zie art. 132 Gw. De Kroon kan
verordeningen en beslissingen vernietigen indien het in strijdt is met hogere regelgeving.
Normen hiërarchie is van belang bij conflicterende regels
Regels van zelfde rang, Hogere gaat voor lagere. Bijzonder voor
dan gaat jongste voor Voordeel: algemeen
- Rechtszekerheid
- Consistentie: lagere regelgeving mag niet
iets totaal anders regelen dan hogere, dus
er moet consistentie zijn
Artikel 120 Gw/Toetsingsverbod voor formele wetgeving
Voorheen art. 131 lid 2: “De wetten zijn onschendbaar.”
Tegenwoordig art. 120 Gw: “De rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van
wetten en verdragen.”
Art. 94 Gw geeft dat alle regels van nationaal recht onder een ieder verbindede bepaling uit
verdragen staan.
We hebben het over de wet in formele zin tegenover de Grondwet. Dit betekent geen materiele en
formele toetsing.
Materiele toetsingen – wet niet materieel aan Formele toetsingen – de Grondwet regelt ook
de Grondwet getoetst mag worden. Dus de procedure over de totstandkoming. De rechter
norm en inhoud mogen niet getoetst worden toetst niet waarmee de wet tot stand is
gekomen aan de Grondwet. Zie Van den Berg
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 5 van 100
,Harmonisatie
In strijdt met het rechtszekerheidsbeginsel. De wet beperkte de studieduur en mogelijkheid om twee
studies te doen. Dit was van te voren niet. De wet werd ook van toepassing verklaard op de huidige
studenten, terwijl voorheen geen limiet was aan de studieduur.
De Hoge Raad geeft aan dat het in strijd is met het rechtszekerheid. De wet mag niet aan het Statuut,
Grondwet en ongeschreven fundamentele rechten getoetst worden. Strikt genomen staat dit niet in
art. 120 Gw opgenomen, het toetsingsverbod wordt dus opgerekt. Dit moet echter genuanceerd
worden. Indien de wetgever de omstandigheden niet heeft voorzien/niet in zijn omstandigheden had
betrokken, dan kan de rechter in dat concrete geval de wet buiten toepassing verklaren.
Voorbeeld is het Ziektekosten. Toepassing lijdt in deze bijzondere omstandigheid tot strijd
met de redelijkheid en billijkheid.
Ziektekosten
Om het stelsel betaalbaar te houden is het wettelijk geregeld (publiekrechtelijk idee). Het systeem
was niet te betalen, als de wetgeving niet vastgesteld was. Hangt dus het nodige van af.
De wetgever was er van uit gegaan dat de ziekte nauwelijks voorkwam en de medicatie geen nut
had. Dit bleek toch anders te zijn. Daarbij is sprake van het rijtje genoemd in r.o. 3.6.3. Dat maakt dat
sprake is van bijzondere omstandigheden.
Landbouwvliegers
De staatssecretaris van Landbouw en Visserij heeft op 30 mei 1984 een beschikking uitgevaardigd
waarin nieuwe regels zijn opgenomen omtrent het gebruik van sproeivliegtuigen. De nieuwe regeling
houdt onder meer in dat de minimale afstand tot gebieden waarop de vliegtuigen de
bestrijdingsmiddelen op de landbouw mogen worden ingezet is verkleind tot 50 meter van
kwetsbare plaatsen zoals scholen, ziekenhuizen en bejaardentehuizen. Gevolg hiervan is dat de
omzet van deze sproeivliegtuigen tussen de 50% en 70% zal gaan dalen.
Twee verenigingen voor sproeivliegtuigen vorderen van de Nederlandse Staat dat zij de regeling
buiten werking stelt. Deze vordering wordt door de rechtbank toegewezen. Ook het Hof sluit zich
aan bij deze overweging. Zij oordeelt namelijk dat er sprake is van strijd met het algemene
rechtsbeginsel van willekeur. Indien er een algemeen rechtsbeginsel wordt aangenomen zou dit
betekenen dat ook lagere regelgeving, zoals in dit geval de beschikking, aan de algemene
rechtsbeginselen getoetst kunnen worden en dat dit niet slechts is voorbehouden aan wetten in
formele zin. Tegen de uitspraak van het Hof gaat de Nederlandse Staat in cassatie aangezien zij
oordeelt dat algemeen verbindende voorschriften juist niet aan algemene rechtsbeginselen kunnen
worden getoetst.
De Hoge Raad oordeelt dat lagere regelgeving wel aan de algemene rechtsbeginselen mag worden
getoetst, zolang dit wel met enige terughoudendheid gebeurt (dit blijkt onder andere uit art. 11 wet
AB). Indien er een tegen beschikking voldoende rechtsgang heeft opengestaan, maar hier is niets
mee gebeurd, dan gaat de burgerlijke rechter ervan uit dat de beschikking qua inhoud en ook qua
wijze van totstandkoming overeenkomt met de algemene rechtsbeginselen. Dit geldt zelfs als blijkt
dat een beschikking vernietigd zou zijn indien er wel tijdig beroep zou zijn ingesteld.
Tenslotte oordeelt de Hoge Raad dat er in casu geen sprake was van willekeur en dat de Nederlandse
Staat uiteindelijk dus wel in het gelijk wordt gesteld.
Conclusie is dat ook lagere regelgeving dan wetten in formele zin aan de algemene rechtsbeginselen
mogen worden getoetst, mits dit met de vereiste terughoudendheid gebeurt.
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 6 van 100
, Opdrachten
Vraag 1
Aan welke normen mag de rechter een wet in formele zin wel en aan welke normen mag hij deze
niet toetsen?
Wel toetsen Niet toetsen
Wet in formele zin aan een ieder verbindende De rechter mag niet beoordelen of een verdrag
bepaling van internationaal recht, zie art. 94 afwijkt van de Grondwet en ook niet of de juiste
Gw. totstandkomingsprocedure is gevolgd. Afwijking
van de Grondwet vereist een tweederde
A contrario art. 120 Gw geeft wel toetsing van meerderheid. Zie HR Professor van den Bergh,
lagere regelingen dan de wet in formele zin aan Harmonisatiewet (uitzondering r.o. 3.9) en
de Grondwet (en hoger) en aan ongeschreven Ziektekostenverzekering
rechtsbeginselen, zie ook HR Landbouwvliegers
r.o. 6.1-6.2
Of toepassing van wet in formele zin in niet HR Harmonisatiewet: ook geen toetsing wet in
door de wetgever voorziene omstandigheden formele zin (r.o. 3.1-3.6) aan ongeschreven
strijdig is met fundamentele rechtsbeginselen, fundamentele rechtsbeginselen
zie HR Harmonisatiewet r.o. 3.9 en HR
Ziektekosten
Wet in formele zin aan supranationaal recht (HR HR Harmonisatiewet ook geen toetsing wet in
Van Gend en Loos, Costa Enel, enz.), zie HR Waterpakt formele zijn aan Statuut (r.o. 4.1-4.5)
Van de Berg arrest: ook geen toetsing aan
procedurevoorschriften (vgl. art. 63 Gw) van de
Grondwet. De rechter beziet alleen
oordeel/besluiten van de Staten-Generaal in
stukken (handelingen, bekrachtigingen en
bekendmaking)
Taak en plaats van de rechter dwingt tot terughoudendheid wegens de trias politica. Zie hiervoor:
- Wilderszaak (JB 2012/174)
o Samenvatting: Vordering om de Staat te gebieden wetsvoorstellen met betrekking
tot instellen van een Europees Stabiliteitsmechanisme aan te houden tot na de
algemene verkiezingen afgewezen. De burgerlijke rechter kan alleen onderdelen van
een wet in formele zin buiten toepassing verklaren wegens strijd met een ieder
verbindende verdragsbepaling. De rechter mag niet ingrijpen in een procedure van
politieke besluitvorming.
o Essentie: Onrechtmatige overheidsdaad. Onrechtmatig wetgevingsproces. Dreigende
onrechtmatige wetgeving. De burgerlijke rechter kan niet ingrijpen in een
wetgevingsproces.
- Discussie over Urgenda (AB 2015/336): Met een doelstelling van een reductie van de CO2-
uitstoot van 17% in 2020 ten opzichte van 1990 schiet de Staat tekort in de door hem te
betrachten zorg en handelt de Staat onrechtmatig.
Vraag 2
Verklaar het bestaansrecht van artikel 140 naast artikel 120 van de Grondwet.
Art. 140 Gw is een algemene regel van overgangsrecht. Wanneer bestaande besluiten en regelingen
eerst verenigbaar zijn met de Grondwet, maar door de wijziging van de Grondwet, niet meer
verenigbaar zijn met de Grondwet. Dan zorgt art. 140 Gw ervoor dat het bestaande besluit/regeling
niet in strijd is met de Grondwet. Die regeling blijft namelijk dan geldig totdat deze zijn aangepast
aan de wijziging van de Grondwet. De wetten blijven dan gehandhaafd.
Antwoorden incl. jurisprudentie Staatsrecht II 7 van 100
