Moreel dilemma
MODULE: BEROEPSETHIEK
Aline Bredewold
HBO SOCIAAL WORK 2243 WOORDENSEPTEMBER 2023
,Inleiding
Voor mijn opleiding sociaal work en de module beroepsethiek werk ik een casus uit voor de
opdracht ethisch stappenplan voor een moreel dilemma. Mijn morele dilemma gaat over of ik
contact moet onderhouden met P., waar ik door intensieve samenwerking een persoonlijke
vertrouwensband mee heb. Hij is door een negatieve situatie tegen zorginstanties en nabije
mensen aan het vechten. Hij vertrouwt mij en zoekt contact. Onderliggend wil hij zijn verhaal
vertellen en is opzoek naar erkenning. Ik ben zijn begeleider niet meer en deze situatie voelt
voor mij als een moreel dilemma.
Begrippenkader
Ethiek en moraal worden soms door elkaar gebruikt, maar zijn in wezen erg verschillend. Als
we het hebben over ethiek, dan hebben we het over het systematisch nadenken over
moraal. Moraal is het geheel van waarden en normen dat voor de persoon of groep
belangrijk is, waar gehandeld wordt uit wat voor het individu of de maatschappij wenselijk is.
Beroepsethiek gaat over wat goed is om te doen in de praktijk van het beroep. We spreken
hierbij over normatieve professionaliteit, dat is het bewustzijn van normen, waarden en
deugden die een rol spelen in hoe je handelt. Door een open dialoog kan je toetsen aan de
argumenten van een ander, beroepsethiek gaat over samenwerking. Een collegiaal overleg,
in de vorm van een moraal beraad, is belangrijk om bij ethische kwesties tot een goede
afweging te komen. Bij een ethische vraag over een moreel dilemma ontstaat er een
botsing tussen belangrijke morele waarden, waarbij het kiezen voor de ene waarde dan ten
koste gaat van de andere waarde.
Introductie van de centrale vraag
Binnen deze casus speelt de samenwerkingsmoraal een rol, daarbij is het belangrijk dat
mensen elkaar vertrouwen. Tussen mij en P. is er sprake van een vertrouwensrelatie, maar
is deze balans zoek. P. ziet onze relatie als vriendschap, dit voelt voor mij niet hetzelfde. P.
vertrouwt mij en verwacht van mij dat ik eerlijk en oprecht zijn. Voor mij speelt integriteit een
rol, de sociaal werker moet de grenzen tussen zijn persoonlijke en professionele leven
herkennen. Als je dit uitlegt als een regel, dan is het voor beide partijen duidelijk, maar bij
een algemene interpretatie wordt het lastiger. De verwachtingen botsen, soms heeft dit te
maken met cultuur of hoe iemand is opgegroeid. Mensen zien de medewerker als vriend en
hebben verwachtingen die niet overeenkomen met de grenzen en waardes van de
medewerker.
Stap 1. Situatiebeschrijving
Client P. heeft een relatie met een andere man. P is 34 jaar, is homoseksueel, woont
zelfstandig en heeft vaak te maken gehad met grensoverschrijdende seksueel geweld.
Hierdoor is bekend dat hij beïnvloedbaar en kwetsbaar is.
Ik werk bij een kleinschalige woongroep en in 2022 woonde P. bij de woongroep. Door de
jaren heen heb ik een bijzondere band ontwikkeld met P. en hebben we een wederzijds
vertrouwensband. Vorig jaar heb ik, met hem en zijn zus(mentor) een woongroep gevonden
met ambulante zorg. Hier heeft hij een appartement en woont hij zelfstandiger. Momenteel
heeft hij een relatie met een vluchteling, die in de gevangenis zit. P. ziet deze man als zijn
liefde en ziet samen een toekomst, ze zijn verloofd en hij wil met hem trouwen. Zijn
begeleiders hebben zorgen over de situatie en of de betreffende man geen slechte
bedoelingen heeft. P. reageert heftig op zijn omgeving en heeft een heftig conflict gehad met
zijn zus, ze hebben nu geen contact. Begeleiders willen helpen en in contact naast hem
staan. P. vertrouwt ze niet, hij is bang dat hem alles wordt afgenomen. Hij heeft contact met
advocaten en onderzoekt zijn rechten. Hij heeft contact opgenomen met mij bij te praten en
is duidelijk opzoek naar erkenning. Wat er is gebeurd heb ik te horen gekregen in diezelfde
week toen ik, zonder bijbedoelingen zijn zus sprak in het winkelcentrum. Echter ben ik zijn
begeleider niet en voelt deze situatie voor mij als een moreel dilemma.
, Stap 2. Definitie en toelichting
Deze casus is een ethisch dilemma, er is sprake van een botsing tussen verschillende
morele waarden. Het kiezen voor de ene waarde gaat ten koste van de andere waarde. De
cliënt, die mij ziet als vriendin, steun en toeverlaat en ik als professional die werkt uit een
zorghart, maar hem niet ziet als vriend maakt de situatie complex. Vanuit mijn waarde wil ik
hem beschermen en vind zijn veiligheid belangrijk, maar tegelijkertijd hecht ik waarde aan
mijn privéleven en wil ik geen vriendschap opbouwen. Zijn waarde is wederzijds vertrouwen,
oprechtheid en eerlijkheid. Gezien de onderliggende zorgen is het belangrijk om een keuze
te maken die niet ten koste gaat van zijn waarde vertrouwen. Mijn eigen waardes
transparantie en vertrouwen botsen met de regel om distantie te bewaren.
Stap 3. Analyse
De deugdenethiek. Bij de deugdethiek wordt gekeken naar de intenties en bedoelingen van
de betrokkenen (Rothfusz, 2012). In de deugdenethiek wordt gekeken welke handeling
moreel juist is door naar de persoonlijkheid van de actor te kijken. Deugden zijn goede
eigenschappen van individuen, zoals moed, zorgzaamheid en rechtvaardigheid. Elkaar niet
in de steek laten en afspraken nakomen zijn professionele deugden die ikzelf nastreef. Ik
ben integer, ik reken op samenwerkingspartners en ben eerlijk over mijn deskundigheid. Uit
zorgzaamheid is de veiligheid van de cliënt belangrijk, omdat P. in het verleden te maken
heeft gehad met grensoverschrijdend seksueel contact. In dit geval is het goed te
verantwoorden om met P. te praten en een adviserende rol aan te nemen. Dit ontstaat uit
mijn deugden om uit zorgzaamheid te handelen naar ieder mens.
De gevolgenethiek. Bij de gevolgenethiek staan logischerwijs de gevolgen centraal
(Rothfusz, 2012). Er wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is door naar het doel of
de gevolgen van de handeling te kijken. Een handeling is binnen deze theorie moreel juist,
als die ertoe leidt dat een goed doel bereikt wordt. In dit geval is het moeilijk te overzien wat
de (on)bedoelde consequenties en gevolgen zijn. Binnen de gevolgenethiek is het belangrijk
om te kiezen tussen handelingsutilisme, je vraagt je af wat de gevolgen zijn voor de direct
betrokkene, je weegt de gevolgen tegen elkaar af en beoordeelt of je handeling bijdraagt aan
het realiseren van de waarden die je nastreeft. Of je gebruikt de benadering uit regelutilisme,
dan staat de regel, de norm centraal. Dat kan in dit geval van deze casus leiden tot een
andere uitkomst. Ik kan de regel ‘een goede professionele relatie wordt gekenmerkt door
maximale toenadering met behoud van distantie’ toepassen. In dit geval zou dat betekenen
ik afstand bewaar met P. en hem uitleg dat wij geen vrienden zijn en ik geen begeleider meer
van hem ben. In een ander geval kan ik de gevolgen voor de relatie met de cliënt centraal
laten staan en het handelingsutilisme belangrijker achten en het contact onderhouden uit de
vertrouwensrelatie.
De beginselethiek: In de beginselethiek wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is
door te kijken of de handeling zelf juist is, ongeacht de feitelijke gevolgen (Rothfusz, 2012).
In de beginselethiek is het juist om het handelen te baseren op bepaalde beginselen, zoals
‘een vriend in nood laat je niet in de steek’, ook al leidt dit niet altijd tot maximaal geluk.
Volgens de beginselethiek hebben mensen hun eigen autonome doelen en moeten we
andere mensen respecteren als mens. We mogen hen nooit reduceren tot middel voor het
vervullen van eigen behoeftes en verlangens. We mogen wel gebruik maken van hun
diensten of hulp vragen, als we daarbij rekening houden met hun gedachten, belangen en
behoeften. Volgens dit perspectief is het te verantwoorden om het contact met P. te
onderhouden en hem te ondersteunen en adviseren.
De zorgethiek. Een ethiek die wel rekening houdt met relaties die mensen met elkaar
hebben, is de zorgethiek. Een ‘vrouwelijke’ ethiek, die is gebaseerd tussen mensen en de
verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar die daaruit voortvloeien (Rothfusz, 2012).
MODULE: BEROEPSETHIEK
Aline Bredewold
HBO SOCIAAL WORK 2243 WOORDENSEPTEMBER 2023
,Inleiding
Voor mijn opleiding sociaal work en de module beroepsethiek werk ik een casus uit voor de
opdracht ethisch stappenplan voor een moreel dilemma. Mijn morele dilemma gaat over of ik
contact moet onderhouden met P., waar ik door intensieve samenwerking een persoonlijke
vertrouwensband mee heb. Hij is door een negatieve situatie tegen zorginstanties en nabije
mensen aan het vechten. Hij vertrouwt mij en zoekt contact. Onderliggend wil hij zijn verhaal
vertellen en is opzoek naar erkenning. Ik ben zijn begeleider niet meer en deze situatie voelt
voor mij als een moreel dilemma.
Begrippenkader
Ethiek en moraal worden soms door elkaar gebruikt, maar zijn in wezen erg verschillend. Als
we het hebben over ethiek, dan hebben we het over het systematisch nadenken over
moraal. Moraal is het geheel van waarden en normen dat voor de persoon of groep
belangrijk is, waar gehandeld wordt uit wat voor het individu of de maatschappij wenselijk is.
Beroepsethiek gaat over wat goed is om te doen in de praktijk van het beroep. We spreken
hierbij over normatieve professionaliteit, dat is het bewustzijn van normen, waarden en
deugden die een rol spelen in hoe je handelt. Door een open dialoog kan je toetsen aan de
argumenten van een ander, beroepsethiek gaat over samenwerking. Een collegiaal overleg,
in de vorm van een moraal beraad, is belangrijk om bij ethische kwesties tot een goede
afweging te komen. Bij een ethische vraag over een moreel dilemma ontstaat er een
botsing tussen belangrijke morele waarden, waarbij het kiezen voor de ene waarde dan ten
koste gaat van de andere waarde.
Introductie van de centrale vraag
Binnen deze casus speelt de samenwerkingsmoraal een rol, daarbij is het belangrijk dat
mensen elkaar vertrouwen. Tussen mij en P. is er sprake van een vertrouwensrelatie, maar
is deze balans zoek. P. ziet onze relatie als vriendschap, dit voelt voor mij niet hetzelfde. P.
vertrouwt mij en verwacht van mij dat ik eerlijk en oprecht zijn. Voor mij speelt integriteit een
rol, de sociaal werker moet de grenzen tussen zijn persoonlijke en professionele leven
herkennen. Als je dit uitlegt als een regel, dan is het voor beide partijen duidelijk, maar bij
een algemene interpretatie wordt het lastiger. De verwachtingen botsen, soms heeft dit te
maken met cultuur of hoe iemand is opgegroeid. Mensen zien de medewerker als vriend en
hebben verwachtingen die niet overeenkomen met de grenzen en waardes van de
medewerker.
Stap 1. Situatiebeschrijving
Client P. heeft een relatie met een andere man. P is 34 jaar, is homoseksueel, woont
zelfstandig en heeft vaak te maken gehad met grensoverschrijdende seksueel geweld.
Hierdoor is bekend dat hij beïnvloedbaar en kwetsbaar is.
Ik werk bij een kleinschalige woongroep en in 2022 woonde P. bij de woongroep. Door de
jaren heen heb ik een bijzondere band ontwikkeld met P. en hebben we een wederzijds
vertrouwensband. Vorig jaar heb ik, met hem en zijn zus(mentor) een woongroep gevonden
met ambulante zorg. Hier heeft hij een appartement en woont hij zelfstandiger. Momenteel
heeft hij een relatie met een vluchteling, die in de gevangenis zit. P. ziet deze man als zijn
liefde en ziet samen een toekomst, ze zijn verloofd en hij wil met hem trouwen. Zijn
begeleiders hebben zorgen over de situatie en of de betreffende man geen slechte
bedoelingen heeft. P. reageert heftig op zijn omgeving en heeft een heftig conflict gehad met
zijn zus, ze hebben nu geen contact. Begeleiders willen helpen en in contact naast hem
staan. P. vertrouwt ze niet, hij is bang dat hem alles wordt afgenomen. Hij heeft contact met
advocaten en onderzoekt zijn rechten. Hij heeft contact opgenomen met mij bij te praten en
is duidelijk opzoek naar erkenning. Wat er is gebeurd heb ik te horen gekregen in diezelfde
week toen ik, zonder bijbedoelingen zijn zus sprak in het winkelcentrum. Echter ben ik zijn
begeleider niet en voelt deze situatie voor mij als een moreel dilemma.
, Stap 2. Definitie en toelichting
Deze casus is een ethisch dilemma, er is sprake van een botsing tussen verschillende
morele waarden. Het kiezen voor de ene waarde gaat ten koste van de andere waarde. De
cliënt, die mij ziet als vriendin, steun en toeverlaat en ik als professional die werkt uit een
zorghart, maar hem niet ziet als vriend maakt de situatie complex. Vanuit mijn waarde wil ik
hem beschermen en vind zijn veiligheid belangrijk, maar tegelijkertijd hecht ik waarde aan
mijn privéleven en wil ik geen vriendschap opbouwen. Zijn waarde is wederzijds vertrouwen,
oprechtheid en eerlijkheid. Gezien de onderliggende zorgen is het belangrijk om een keuze
te maken die niet ten koste gaat van zijn waarde vertrouwen. Mijn eigen waardes
transparantie en vertrouwen botsen met de regel om distantie te bewaren.
Stap 3. Analyse
De deugdenethiek. Bij de deugdethiek wordt gekeken naar de intenties en bedoelingen van
de betrokkenen (Rothfusz, 2012). In de deugdenethiek wordt gekeken welke handeling
moreel juist is door naar de persoonlijkheid van de actor te kijken. Deugden zijn goede
eigenschappen van individuen, zoals moed, zorgzaamheid en rechtvaardigheid. Elkaar niet
in de steek laten en afspraken nakomen zijn professionele deugden die ikzelf nastreef. Ik
ben integer, ik reken op samenwerkingspartners en ben eerlijk over mijn deskundigheid. Uit
zorgzaamheid is de veiligheid van de cliënt belangrijk, omdat P. in het verleden te maken
heeft gehad met grensoverschrijdend seksueel contact. In dit geval is het goed te
verantwoorden om met P. te praten en een adviserende rol aan te nemen. Dit ontstaat uit
mijn deugden om uit zorgzaamheid te handelen naar ieder mens.
De gevolgenethiek. Bij de gevolgenethiek staan logischerwijs de gevolgen centraal
(Rothfusz, 2012). Er wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is door naar het doel of
de gevolgen van de handeling te kijken. Een handeling is binnen deze theorie moreel juist,
als die ertoe leidt dat een goed doel bereikt wordt. In dit geval is het moeilijk te overzien wat
de (on)bedoelde consequenties en gevolgen zijn. Binnen de gevolgenethiek is het belangrijk
om te kiezen tussen handelingsutilisme, je vraagt je af wat de gevolgen zijn voor de direct
betrokkene, je weegt de gevolgen tegen elkaar af en beoordeelt of je handeling bijdraagt aan
het realiseren van de waarden die je nastreeft. Of je gebruikt de benadering uit regelutilisme,
dan staat de regel, de norm centraal. Dat kan in dit geval van deze casus leiden tot een
andere uitkomst. Ik kan de regel ‘een goede professionele relatie wordt gekenmerkt door
maximale toenadering met behoud van distantie’ toepassen. In dit geval zou dat betekenen
ik afstand bewaar met P. en hem uitleg dat wij geen vrienden zijn en ik geen begeleider meer
van hem ben. In een ander geval kan ik de gevolgen voor de relatie met de cliënt centraal
laten staan en het handelingsutilisme belangrijker achten en het contact onderhouden uit de
vertrouwensrelatie.
De beginselethiek: In de beginselethiek wordt beoordeeld welke handeling moreel juist is
door te kijken of de handeling zelf juist is, ongeacht de feitelijke gevolgen (Rothfusz, 2012).
In de beginselethiek is het juist om het handelen te baseren op bepaalde beginselen, zoals
‘een vriend in nood laat je niet in de steek’, ook al leidt dit niet altijd tot maximaal geluk.
Volgens de beginselethiek hebben mensen hun eigen autonome doelen en moeten we
andere mensen respecteren als mens. We mogen hen nooit reduceren tot middel voor het
vervullen van eigen behoeftes en verlangens. We mogen wel gebruik maken van hun
diensten of hulp vragen, als we daarbij rekening houden met hun gedachten, belangen en
behoeften. Volgens dit perspectief is het te verantwoorden om het contact met P. te
onderhouden en hem te ondersteunen en adviseren.
De zorgethiek. Een ethiek die wel rekening houdt met relaties die mensen met elkaar
hebben, is de zorgethiek. Een ‘vrouwelijke’ ethiek, die is gebaseerd tussen mensen en de
verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar die daaruit voortvloeien (Rothfusz, 2012).
