Hoofdstuk 1 Geest, gedrag en psychologische
wetenschap
Psychoanalyse: een zeer gespecialiseerde en weinig toegepaste vorm van therapie.
Psychologie: De wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
- Psyche betekent ‘geest’
- -ologie betekent ‘gebied van studie’
Letterlijke betekenis dus: ‘Studie van de geest’
Drie manieren om psychologie te bedrijven
- Experimenteel psychologen doen onderzoek naar elementaire psychologische processen.
- Docenten psychologie: Psycholoog met als primaire taak het geven van onderwijs op
bijvoorbeeld het hbo of universiteit.
- Toegepast psycholoog: Psycholoog die de door experimenteel psychologen vergaarde kennis
gebruikt om problemen van mensen op te lossen.
Specialisaties in de toegepaste psychologie
- Arbeids- en organisatiepsychologen
Als doel een zo hoog mogelijke arbeidsproductiviteit. Houdt zich ook bezig met de relatie
tussen werknemer en werkgever.
- Sportpsychologen werken met atleten samen om hen te helpen hun prestaties en motivatie
te verbeteren.
- Schoolpsychologen zijn deskundig op het gebied van lesgeven en leren.
- Klinisch psychologen en counselors helpen mensen zich aan te passen op sociaal en
emotioneel gebied, of om moeilijke keuzes in relaties, hun carrière of opleiding te maken.
- Forensisch psychologen leveren hun psychologische expertise aan het wets- en
rechtssysteem.
Psychiatrie: Een medisch specialisme dat zich richt op diagnose en behandeling van mentale
stoornissen. Het maakt geen deel uit van de psychologie. Psychiaters behandelen vanuit een
medische invalshoek: zij zien deze mensen als ‘patiënten’ met een geestelijke ‘ziekte’.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd. Er is geen bewijs voor. Denk aan horoscopen, of programma’s
zoals Het zesde zintuig.
Vaardigheden voor kritisch denken
1. Wat is de bron? Betrouwbaar of niet?
2. Is de bewering redelijk of extreem? Denk aan: paranormaal
Voor extreme bewegingen heb je extreem bewijs nodig
3. Wat is het bewijsmateriaal? Betrouwbaar of niet?
Anekdotisch bewijsmateriaal: als bij één iemand iets geldt, hoeft dat bij andere mensen
niet zo te zijn.
4. Sprake van bias? Makkelijke denkfouten/vooroordelen?
, Emotionele bias: de neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens,
in plaats van op een rationele analyse van het bewijsmateriaal.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de neiging om informatie die niet bij je opvattingen
aansluit te negeren of te bekritiseren en om in plaats daarvan informatie te zoeken waar
je het wel mee eens bent.
5. Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden? Het gezonde verstand kan een stelling
ondersteunen maar ook onderuithalen. Alleen een zorgvuldige analyse van bewijzen voor en
tegen de stelling kan leiden tot een betrouwbaar antwoord. Niet op de hoogte stellen van het
onderzoek.
6. Zijn er voor dit probleem verschillende invalshoeken nodig? Er zijn meerdere oorzaken:
opvoeding, gebeurtenissen.
De zes perspectieven van de psychologie
Het biologische perspectief
Descartes’ idee: Scheiding lichaam en spirituele geest (17 e eeuw)
Dankzij Descartes werd het mogelijk om de hersenen te koppelen aan eenvoudig gedrag.
Biologische perspectief: Het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt in het
functioneren van de genen, de hersenen en het zenuwstelsel en hormoonstelsel.
Twee variaties op het biologische thema
Neurowetenschap: steeds meer koppelingen tussen hersenen en gedachten, gevoelens, motieven en
andere mentale processen.
Evolutionaire psychologie: gedrag en mentale processen komen voort uit genetische aanpassingen
om te overleven en voort te planten.
Het cognitieve perspectief
Wilhem Wundt dacht dat het mogelijk was de menselijke geest te simplificeren op eenzelfde manier
als het periodiek systeem de scheikunde had vereenvoudigd.
Structuralisme: Historische stroming binnen de psychologie die de basisstructuren van de
geest en de gedachten trachtte te ontrafelen. Structuralisten zochten de ‘elementen’ van
de bewuste ervaring.
Cognitie: geestelijke activiteiten als gewaarwording, perceptie, leren, denken en geheugen.
Introspectie (onderzoeksmethode): Beschrijving van je eigen innerlijke, bewuste ervaringen.
James en de functie van geest en gedrag
Functionalisme: Historische stroming binnen de psychologie die meende dat psychische processen
het beste begrepen kunnen orden in het licht van hun adaptieve nut en functie.
Cognitief perspectief: Eén van de belangrijkste psychologische perspectieven, waarbij de nadruk ligt
op mentale processen, zoals leren, geheugen, perceptie en denken als vormen van
informatieverwerking.
Ontstaan ‘cognitieve psychologie’ (versie 2.0)
Nieuw perspectief: Mensen zijn informatieverwerkende systemen/’computers van vlees en bloed’
,Behavioristische perspectief
Behavioristische perspectief: Een psychologische invalshoek die de bron van onze handelingen zoekt
in stimuli vanuit de omgeving, in plaats van mentale processen.
- Bijv. opvoeding door straffen en belonen.
- Tabula rasa: een onbeschreven blad dat door ervaring, leerprocessen en opvoeding,
persoonlijkheid en vaardigheden krijgt.
- Watson en Skinner
Whole person perspectief
Freud kwam met een radicaal idee: de persoonlijkheid en geestelijke stoornissen ontstaan
voornamelijk uit processen in de onbewuste geest, en niet in het bewustzijn. Freud kon met zijn
theorie de gehele persoon verklaren.
Whole person perspectief: een aantal psychologische perspectieven die draaien om een globaal
inzicht in de persoonlijkheid, waaronder de psychodynamische psychologie, humanistische
psychologie, en psychologie van karaktertrekken en temperament.
1. Psychodynamische psychologie: Een klinische benadering die nadruk legt op het begrijpen
van mentale stoornissen in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en
conflicten. Het systeem van Freud wordt psychoanalyse genoemd.
Psychoanalyse: Een benadering van de psychologie die is gebaseerd op de veronderstellingen
van Freud, die nadruk legt op onbewuste processen.
2. Humanistische psychologie: De mens is geen speelbal van de omgeving. Legt de nadruk op
de mogelijkheden, groei, potentie en vrije wil van de mens.
3. Psychologie van de karaktertrekken van de mens: benadrukt persoonskenmerken en
individuele verschillen.
Het ontwikkelingsperspectief
Volgens het ontwikkelingsperspectief is psychologische verandering het gevolg van een interactie
tussen de erfelijke eigenschappen die in onze genen zijn vastgelegd en de invloed van onze omgeving.
Nature vs nurture. Aangeboren/aangeleerd.
Het socioculturele perspectief
- Het idee van de sociale invloed staat centraal (bv. Groepsdruk)
- Hoe functioneren individuen in groepen?
- Zijn er culturele verschillen?
Cultuur: een complete mix van taal, opvattingen, gewoonten, waarden en tradities die wordt
ontwikkeld door een groep mensen en die wordt gedeeld met anderen in diezelfde omgeving.
Crosscultureel psycholoog: een psycholoog die werkt in dit specialisme is geïnteresseerd in de
manieren waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende culturen.
Holisme: visie die totaliteit belangrijker vind dan de som der delen.
, Het veranderende beeld van de psychologie
Het wetenschappelijke veld van de psychologie is voortdurend in beweging. De laatste tientallen
jaren zijn de biologische, cognitieve en ontwikkelingsperspectieven steeds dominanter geworden. Er
zijn nu verbanden tussen de perspectieven.
wetenschap
Psychoanalyse: een zeer gespecialiseerde en weinig toegepaste vorm van therapie.
Psychologie: De wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
- Psyche betekent ‘geest’
- -ologie betekent ‘gebied van studie’
Letterlijke betekenis dus: ‘Studie van de geest’
Drie manieren om psychologie te bedrijven
- Experimenteel psychologen doen onderzoek naar elementaire psychologische processen.
- Docenten psychologie: Psycholoog met als primaire taak het geven van onderwijs op
bijvoorbeeld het hbo of universiteit.
- Toegepast psycholoog: Psycholoog die de door experimenteel psychologen vergaarde kennis
gebruikt om problemen van mensen op te lossen.
Specialisaties in de toegepaste psychologie
- Arbeids- en organisatiepsychologen
Als doel een zo hoog mogelijke arbeidsproductiviteit. Houdt zich ook bezig met de relatie
tussen werknemer en werkgever.
- Sportpsychologen werken met atleten samen om hen te helpen hun prestaties en motivatie
te verbeteren.
- Schoolpsychologen zijn deskundig op het gebied van lesgeven en leren.
- Klinisch psychologen en counselors helpen mensen zich aan te passen op sociaal en
emotioneel gebied, of om moeilijke keuzes in relaties, hun carrière of opleiding te maken.
- Forensisch psychologen leveren hun psychologische expertise aan het wets- en
rechtssysteem.
Psychiatrie: Een medisch specialisme dat zich richt op diagnose en behandeling van mentale
stoornissen. Het maakt geen deel uit van de psychologie. Psychiaters behandelen vanuit een
medische invalshoek: zij zien deze mensen als ‘patiënten’ met een geestelijke ‘ziekte’.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd. Er is geen bewijs voor. Denk aan horoscopen, of programma’s
zoals Het zesde zintuig.
Vaardigheden voor kritisch denken
1. Wat is de bron? Betrouwbaar of niet?
2. Is de bewering redelijk of extreem? Denk aan: paranormaal
Voor extreme bewegingen heb je extreem bewijs nodig
3. Wat is het bewijsmateriaal? Betrouwbaar of niet?
Anekdotisch bewijsmateriaal: als bij één iemand iets geldt, hoeft dat bij andere mensen
niet zo te zijn.
4. Sprake van bias? Makkelijke denkfouten/vooroordelen?
, Emotionele bias: de neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens,
in plaats van op een rationele analyse van het bewijsmateriaal.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de neiging om informatie die niet bij je opvattingen
aansluit te negeren of te bekritiseren en om in plaats daarvan informatie te zoeken waar
je het wel mee eens bent.
5. Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden? Het gezonde verstand kan een stelling
ondersteunen maar ook onderuithalen. Alleen een zorgvuldige analyse van bewijzen voor en
tegen de stelling kan leiden tot een betrouwbaar antwoord. Niet op de hoogte stellen van het
onderzoek.
6. Zijn er voor dit probleem verschillende invalshoeken nodig? Er zijn meerdere oorzaken:
opvoeding, gebeurtenissen.
De zes perspectieven van de psychologie
Het biologische perspectief
Descartes’ idee: Scheiding lichaam en spirituele geest (17 e eeuw)
Dankzij Descartes werd het mogelijk om de hersenen te koppelen aan eenvoudig gedrag.
Biologische perspectief: Het psychologische perspectief dat de oorzaken van gedrag zoekt in het
functioneren van de genen, de hersenen en het zenuwstelsel en hormoonstelsel.
Twee variaties op het biologische thema
Neurowetenschap: steeds meer koppelingen tussen hersenen en gedachten, gevoelens, motieven en
andere mentale processen.
Evolutionaire psychologie: gedrag en mentale processen komen voort uit genetische aanpassingen
om te overleven en voort te planten.
Het cognitieve perspectief
Wilhem Wundt dacht dat het mogelijk was de menselijke geest te simplificeren op eenzelfde manier
als het periodiek systeem de scheikunde had vereenvoudigd.
Structuralisme: Historische stroming binnen de psychologie die de basisstructuren van de
geest en de gedachten trachtte te ontrafelen. Structuralisten zochten de ‘elementen’ van
de bewuste ervaring.
Cognitie: geestelijke activiteiten als gewaarwording, perceptie, leren, denken en geheugen.
Introspectie (onderzoeksmethode): Beschrijving van je eigen innerlijke, bewuste ervaringen.
James en de functie van geest en gedrag
Functionalisme: Historische stroming binnen de psychologie die meende dat psychische processen
het beste begrepen kunnen orden in het licht van hun adaptieve nut en functie.
Cognitief perspectief: Eén van de belangrijkste psychologische perspectieven, waarbij de nadruk ligt
op mentale processen, zoals leren, geheugen, perceptie en denken als vormen van
informatieverwerking.
Ontstaan ‘cognitieve psychologie’ (versie 2.0)
Nieuw perspectief: Mensen zijn informatieverwerkende systemen/’computers van vlees en bloed’
,Behavioristische perspectief
Behavioristische perspectief: Een psychologische invalshoek die de bron van onze handelingen zoekt
in stimuli vanuit de omgeving, in plaats van mentale processen.
- Bijv. opvoeding door straffen en belonen.
- Tabula rasa: een onbeschreven blad dat door ervaring, leerprocessen en opvoeding,
persoonlijkheid en vaardigheden krijgt.
- Watson en Skinner
Whole person perspectief
Freud kwam met een radicaal idee: de persoonlijkheid en geestelijke stoornissen ontstaan
voornamelijk uit processen in de onbewuste geest, en niet in het bewustzijn. Freud kon met zijn
theorie de gehele persoon verklaren.
Whole person perspectief: een aantal psychologische perspectieven die draaien om een globaal
inzicht in de persoonlijkheid, waaronder de psychodynamische psychologie, humanistische
psychologie, en psychologie van karaktertrekken en temperament.
1. Psychodynamische psychologie: Een klinische benadering die nadruk legt op het begrijpen
van mentale stoornissen in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en
conflicten. Het systeem van Freud wordt psychoanalyse genoemd.
Psychoanalyse: Een benadering van de psychologie die is gebaseerd op de veronderstellingen
van Freud, die nadruk legt op onbewuste processen.
2. Humanistische psychologie: De mens is geen speelbal van de omgeving. Legt de nadruk op
de mogelijkheden, groei, potentie en vrije wil van de mens.
3. Psychologie van de karaktertrekken van de mens: benadrukt persoonskenmerken en
individuele verschillen.
Het ontwikkelingsperspectief
Volgens het ontwikkelingsperspectief is psychologische verandering het gevolg van een interactie
tussen de erfelijke eigenschappen die in onze genen zijn vastgelegd en de invloed van onze omgeving.
Nature vs nurture. Aangeboren/aangeleerd.
Het socioculturele perspectief
- Het idee van de sociale invloed staat centraal (bv. Groepsdruk)
- Hoe functioneren individuen in groepen?
- Zijn er culturele verschillen?
Cultuur: een complete mix van taal, opvattingen, gewoonten, waarden en tradities die wordt
ontwikkeld door een groep mensen en die wordt gedeeld met anderen in diezelfde omgeving.
Crosscultureel psycholoog: een psycholoog die werkt in dit specialisme is geïnteresseerd in de
manieren waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende culturen.
Holisme: visie die totaliteit belangrijker vind dan de som der delen.
, Het veranderende beeld van de psychologie
Het wetenschappelijke veld van de psychologie is voortdurend in beweging. De laatste tientallen
jaren zijn de biologische, cognitieve en ontwikkelingsperspectieven steeds dominanter geworden. Er
zijn nu verbanden tussen de perspectieven.
