Week 7
Foucault/Panopticum: besef voortdurend geobserveerd te worden zelf disciplinering. Foucault is
niet normatief; hij is geen voorstander. Hij neemt het waar.
Reiman:
Informatie-panopticon; koppeling van gegevens
Vier gevaren: verlies extrinsieke vrijheid, verlies intrinsieke vrijheid, symbolische risico’s,
gevaar psychopolitieke metamorfose (ook voor democratie)
Posner:
Kosten-batenanalyse: privacy versus bestrijding terrorisme (veiligheid dienstbaar aan vrijheid,
beter klein beetje vrijheid offeren met oog op behoud grotere vrijheid)
Gaat niet zozeer om hoeveelheid informatie, maar om de vraag: in wiens handen? Daar
grenzen aan stellen.
Mogelijke argumenten eigen opvatting:
Observatie en surveillance leidt tot zelf-disciplinering (volgen conventies). Is gunstig voor
zover dat opgaat voor potentieel terroristen.
Is niet bewezen dat grootschalige en ongerichte observatie effectief is.
Vaak selectieve aandacht voor minderheidsgroepen (zoals moslims), waardoor deze groep
gemarginaliseerd is bevordert uitsluiting, agressie en terrorisme.
Grootschalig en ongericht onderscheppen en analyseren toegestaan, zij het uitsluitend onder
voorwaarden genoemd door Posner.
1. In Discipline, toezicht en straf brengt Foucault de opkomst van een nieuwe vorm van
‘disciplinerende macht’ in verband met het panopticon, het door Bentham ontworpen model van een
koepelgevangenis, waarin gevangenen vanuit een geblindeerde centrale toren worden geobserveerd.
a. Waarom is het voor de werking van de disciplinerende macht cruciaal dat de centrale
toren geblindeerd is en de gevangenen permanent zichtbaar zijn, zonder zelf ooit te zien?
De gevangenen zijn permanent zichtbaar, maar zien zelf niet. Ze zijn het object van
informatie, maar geen subject van communicatie. Ze zien de toren wel, maar kunnen niet zien
of ze daadwerkelijk geobserveerd worden: de macht is zichtbaar maar ondoorzichtig. Ze zijn
zich bewust van de mogelijkheid tot permanente observatie; weten dat ze ten alle tijden
gecontroleerd kunnen worden, maar weten niet wanneer dit wel of niet het geval is.
b. Waarom zijn fysieke dwang en geweld in het panopticon overbodig geworden?
De geblindeerde centrale toren en het feit dat gevangenen permanent zichtbaar zijn draagt bij
aan de werking van de disciplinerende macht: de gevangenen nemen spontaan de dwang van
de macht over en passen dit op zichzelf toe. Er is daardoor geen fysieke dwang en geweld
nodig; de bewustzijn over de permanente observatie maakt dat de gevangenen zich uit zichzelf
goed gedragen. Er ontstaat een vorm van zelfdisciplinering.
c. Geef een voorbeeld van een eigentijds panopticon.
Beveiligingscamera’s. Je ziet ze hangen, maar je weet niet of ze ook daadwerkelijk aan staan
of op dat moment bekeken worden door iemand. De camera’s fungeren als een geblindeerde
centrale toren: je weet dat je continu bekeken kán worden, maar kan niet zien of dat ook echt
gebeurt en door wie. Toch werkt het als vorm van ‘disciplinerende macht’: omdat je weet dat
je mogelijkerwijs bekeken kan worden, hou je je over het algemeen aan de wet.
, 1. De filosoof Jeffrey Reiman bespreekt in Driving to the Panopticon de risico’s die nieuwe
informatietechnologie met zich meebrengt voor onze privacy. In dit verband verwijst hij naar de
theorie van Foucault en spreekt hij van een ‘informatiepanopticon’.
a. Hoe definieert Reiman ‘privacy’? Licht deze definitie kort in eigen woorden toe.
“The condition in which other people are deprived of access to either some information about
you or some experience of you. Privacy is the condition in which others are deprived of access
to you.” Dus: privacy is de situatie waarin andere worden beroofd van hun toegang tot ofwel
informatie ofwel het ervaren van een ander. Dus niet het recht om te bepalen wie toegang tot
mij heeft, maar het recht dat anderen geen toegang tot mij hebben.
Hij koppelt het los van het toestemmingsvereiste. Het gaat er niet alleen om dat je er controle
over hebt of anderen toegang tot je hebben, maar dat anderen geen toegang tot je hebben.
b. Wat bedoelt Reiman met het begrip ‘informatiepanopticon’?
De situatie waarin de maatschappij steeds meer informatie over mensen verzamelt. Een
project als het IVHS is in deze situatie afgerond en wordt aangevuld met informatie uit andere
ontwikkelingen, zoals de grootschalige digitalisering, het bijhouden van creditcard-uitgaven,
informatie van banken, telefoongesprekken, medische rapporten, onderwijsachtergrond,
werkervaring, strafbladen, aanrakingen met justitie in het algemeen. En straks het afluisteren
van gesprekken door de FBI, het automatisch opnemen van onze gesprekken. Al deze zaken
samen vormen het informatiepanopticon.
De samenvoeging van verschillende datasets uit verschillende typen van informatievergaring,
en het combineren van de informatie, waardoor informatie wordt geaccumuleerd.
c. Licht elk van de risico’s voor onze privacy die Reiman onderscheidt, kort in eigen
woorden toe.
• The risk of extrinsic loss of freedom: dit gaat om de manieren waarop gebrek aan privacy er
toe leidt dat mensen kwetsbaar worden voor controle over hun gedrag door anderen. Het idee
dat anderen kunnen zien wat je doet, maakt dat je je keuzes laat beïnvloeden door anderen
(social pressure) en bepaalde dingen wel/niet doet omdat je bang bent voor de reactie van
anderen. Het gaat hier om indirecte beperking van de vrijheid.
Tekort privacy maakt mensen kwetsbaarder om gecontroleerd te worden door anderen.
Chantage, misbruik, etc.
• The risk of intrinsic loss of freedom: dit gaat om manieren waarop gebrek aan privacy er toe
leidt dat mensen (direct) keuzevrijheid verliezen. Als je weet dat alles wat je doet bekeken
wordt, ga je je automatisch anders gedragen. Dit ontneemt je de vrijheid om te handelen zoals
je eerst deed. Sommige handelingen veronderstellen privacy en als deze privacy weggenomen
is, zijn de handelingen niet meer te verrichten vrijheid wordt direct ontnomen.
Je mist vrijheid om bepaalde dingen te doen buiten de blik van anderen (gedragsoptie gaat
verloren).
• Symbolic risk: het informatiepanopticon neemt ons onze individuele soevereiniteit af. Niet
op de manier als dat gebeurt met slaven, maar op een symbolische manier; de overheid zendt
een beeld van ons uit, zonder dat wij de macht hebben om ons te onttrekken aan dit beeld. De
overheid geeft de boodschap af dat wij niet de soevereiniteit hebben hier iets aan te doen. Dit
is symbolisch omdat het eerder beledigend is dan direct schadelijk.
Door surveillance wordt het signaal afgegeven dat we niet aan onszelf toebehoren maar aan
anderen. Verschil mijn en dijn, ik en wij valt weg (in een sekte wordt elke handeling
dienstbaar gemaakt aan het collectief).
• The risk of psychopolitical metamorphosis: er is een correlatie tussen privacy en
volwassenheid. Kinderen hebben weinig privacy, en dit groeit met de jaren. Dit werkt ook
andersom: als volwassenen weinig privacy hebben, worden ze ook minder volwassen. Als
iedereen continu meekijkt met alles wat je doet, laat je je leiden door wat de buitenwereld
Foucault/Panopticum: besef voortdurend geobserveerd te worden zelf disciplinering. Foucault is
niet normatief; hij is geen voorstander. Hij neemt het waar.
Reiman:
Informatie-panopticon; koppeling van gegevens
Vier gevaren: verlies extrinsieke vrijheid, verlies intrinsieke vrijheid, symbolische risico’s,
gevaar psychopolitieke metamorfose (ook voor democratie)
Posner:
Kosten-batenanalyse: privacy versus bestrijding terrorisme (veiligheid dienstbaar aan vrijheid,
beter klein beetje vrijheid offeren met oog op behoud grotere vrijheid)
Gaat niet zozeer om hoeveelheid informatie, maar om de vraag: in wiens handen? Daar
grenzen aan stellen.
Mogelijke argumenten eigen opvatting:
Observatie en surveillance leidt tot zelf-disciplinering (volgen conventies). Is gunstig voor
zover dat opgaat voor potentieel terroristen.
Is niet bewezen dat grootschalige en ongerichte observatie effectief is.
Vaak selectieve aandacht voor minderheidsgroepen (zoals moslims), waardoor deze groep
gemarginaliseerd is bevordert uitsluiting, agressie en terrorisme.
Grootschalig en ongericht onderscheppen en analyseren toegestaan, zij het uitsluitend onder
voorwaarden genoemd door Posner.
1. In Discipline, toezicht en straf brengt Foucault de opkomst van een nieuwe vorm van
‘disciplinerende macht’ in verband met het panopticon, het door Bentham ontworpen model van een
koepelgevangenis, waarin gevangenen vanuit een geblindeerde centrale toren worden geobserveerd.
a. Waarom is het voor de werking van de disciplinerende macht cruciaal dat de centrale
toren geblindeerd is en de gevangenen permanent zichtbaar zijn, zonder zelf ooit te zien?
De gevangenen zijn permanent zichtbaar, maar zien zelf niet. Ze zijn het object van
informatie, maar geen subject van communicatie. Ze zien de toren wel, maar kunnen niet zien
of ze daadwerkelijk geobserveerd worden: de macht is zichtbaar maar ondoorzichtig. Ze zijn
zich bewust van de mogelijkheid tot permanente observatie; weten dat ze ten alle tijden
gecontroleerd kunnen worden, maar weten niet wanneer dit wel of niet het geval is.
b. Waarom zijn fysieke dwang en geweld in het panopticon overbodig geworden?
De geblindeerde centrale toren en het feit dat gevangenen permanent zichtbaar zijn draagt bij
aan de werking van de disciplinerende macht: de gevangenen nemen spontaan de dwang van
de macht over en passen dit op zichzelf toe. Er is daardoor geen fysieke dwang en geweld
nodig; de bewustzijn over de permanente observatie maakt dat de gevangenen zich uit zichzelf
goed gedragen. Er ontstaat een vorm van zelfdisciplinering.
c. Geef een voorbeeld van een eigentijds panopticon.
Beveiligingscamera’s. Je ziet ze hangen, maar je weet niet of ze ook daadwerkelijk aan staan
of op dat moment bekeken worden door iemand. De camera’s fungeren als een geblindeerde
centrale toren: je weet dat je continu bekeken kán worden, maar kan niet zien of dat ook echt
gebeurt en door wie. Toch werkt het als vorm van ‘disciplinerende macht’: omdat je weet dat
je mogelijkerwijs bekeken kan worden, hou je je over het algemeen aan de wet.
, 1. De filosoof Jeffrey Reiman bespreekt in Driving to the Panopticon de risico’s die nieuwe
informatietechnologie met zich meebrengt voor onze privacy. In dit verband verwijst hij naar de
theorie van Foucault en spreekt hij van een ‘informatiepanopticon’.
a. Hoe definieert Reiman ‘privacy’? Licht deze definitie kort in eigen woorden toe.
“The condition in which other people are deprived of access to either some information about
you or some experience of you. Privacy is the condition in which others are deprived of access
to you.” Dus: privacy is de situatie waarin andere worden beroofd van hun toegang tot ofwel
informatie ofwel het ervaren van een ander. Dus niet het recht om te bepalen wie toegang tot
mij heeft, maar het recht dat anderen geen toegang tot mij hebben.
Hij koppelt het los van het toestemmingsvereiste. Het gaat er niet alleen om dat je er controle
over hebt of anderen toegang tot je hebben, maar dat anderen geen toegang tot je hebben.
b. Wat bedoelt Reiman met het begrip ‘informatiepanopticon’?
De situatie waarin de maatschappij steeds meer informatie over mensen verzamelt. Een
project als het IVHS is in deze situatie afgerond en wordt aangevuld met informatie uit andere
ontwikkelingen, zoals de grootschalige digitalisering, het bijhouden van creditcard-uitgaven,
informatie van banken, telefoongesprekken, medische rapporten, onderwijsachtergrond,
werkervaring, strafbladen, aanrakingen met justitie in het algemeen. En straks het afluisteren
van gesprekken door de FBI, het automatisch opnemen van onze gesprekken. Al deze zaken
samen vormen het informatiepanopticon.
De samenvoeging van verschillende datasets uit verschillende typen van informatievergaring,
en het combineren van de informatie, waardoor informatie wordt geaccumuleerd.
c. Licht elk van de risico’s voor onze privacy die Reiman onderscheidt, kort in eigen
woorden toe.
• The risk of extrinsic loss of freedom: dit gaat om de manieren waarop gebrek aan privacy er
toe leidt dat mensen kwetsbaar worden voor controle over hun gedrag door anderen. Het idee
dat anderen kunnen zien wat je doet, maakt dat je je keuzes laat beïnvloeden door anderen
(social pressure) en bepaalde dingen wel/niet doet omdat je bang bent voor de reactie van
anderen. Het gaat hier om indirecte beperking van de vrijheid.
Tekort privacy maakt mensen kwetsbaarder om gecontroleerd te worden door anderen.
Chantage, misbruik, etc.
• The risk of intrinsic loss of freedom: dit gaat om manieren waarop gebrek aan privacy er toe
leidt dat mensen (direct) keuzevrijheid verliezen. Als je weet dat alles wat je doet bekeken
wordt, ga je je automatisch anders gedragen. Dit ontneemt je de vrijheid om te handelen zoals
je eerst deed. Sommige handelingen veronderstellen privacy en als deze privacy weggenomen
is, zijn de handelingen niet meer te verrichten vrijheid wordt direct ontnomen.
Je mist vrijheid om bepaalde dingen te doen buiten de blik van anderen (gedragsoptie gaat
verloren).
• Symbolic risk: het informatiepanopticon neemt ons onze individuele soevereiniteit af. Niet
op de manier als dat gebeurt met slaven, maar op een symbolische manier; de overheid zendt
een beeld van ons uit, zonder dat wij de macht hebben om ons te onttrekken aan dit beeld. De
overheid geeft de boodschap af dat wij niet de soevereiniteit hebben hier iets aan te doen. Dit
is symbolisch omdat het eerder beledigend is dan direct schadelijk.
Door surveillance wordt het signaal afgegeven dat we niet aan onszelf toebehoren maar aan
anderen. Verschil mijn en dijn, ik en wij valt weg (in een sekte wordt elke handeling
dienstbaar gemaakt aan het collectief).
• The risk of psychopolitical metamorphosis: er is een correlatie tussen privacy en
volwassenheid. Kinderen hebben weinig privacy, en dit groeit met de jaren. Dit werkt ook
andersom: als volwassenen weinig privacy hebben, worden ze ook minder volwassen. Als
iedereen continu meekijkt met alles wat je doet, laat je je leiden door wat de buitenwereld
