Nieuwe tijd
Samenvatting McKay
Inhoudsopgave
1350-1550 | Overgang ME -> NT, Renaissance, politee en staat.......................................................2
1450-1650 reformate en religieuze oorlogen........................................................................................4
Karel V, Filips II en de Opstand der Nederlanden...............................................................................8
Europese ontdeeeing en veroveringen.............................................................................................10
De Republiee: Twaalfarig Bestand – Rampjaar................................................................................10
Gouden Eeuw van de Republiee.......................................................................................................10
Crisis en opbouw 17e eeuw...............................................................................................................11
1589-1725............................................................................................................................................12
Absolutsme in Europa, Franerije, Spanje, Oostenrije en Pruisen.....................................................12
Europa:.........................................................................................................................................12
Franerije:.......................................................................................................................................12
Spanje:..........................................................................................................................................15
Oostenrije:....................................................................................................................................16
Pruisen:.........................................................................................................................................17
Consttutonalisme in Engeland........................................................................................................17
1540-1789............................................................................................................................................20
Wetenschappelijee revolute............................................................................................................20
Verlichtng [1650-1800]....................................................................................................................21
Verlicht absolutsme [1700-1800].....................................................................................................23
1650-1800............................................................................................................................................23
Politeee revolutes: Ameriea............................................................................................................25
Politeee revolutes: Franerije...........................................................................................................25
Patrioten, Bataafse Revolute [1795-1806]......................................................................................28
1800-1850............................................................................................................................................29
Koninerije der Nederlanden..............................................................................................................29
Revolutejaar 1848 en natonalisme.................................................................................................30
Industriële revolute.........................................................................................................................31
Ideologieën, oproer..........................................................................................................................34
Romantee........................................................................................................................................35
Ontstaan stedelijee samenleving......................................................................................................35
,1350-1550 | Overgang ME -> NT, Renaissance, politiek en staat
De overgang van Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd is in Italië al eerder aanwezig dan de
rest van Europa. Lopen eeuw voor door hun geschiedenis: eerdere interesse in de oudheid.
Situatie in Italië:
Door de kruistochten vanaf 1300 kwam er veel kennis mee terug uit de Arabische landen
naar Italië. Opkomst bloei Italiaanse stadstaten door opkomst handel Europa. Dit kwam ook
doordat er weinig feodaliteit was: makkelijkere ontplooiing burgerij.
[1389-1464]: Cosimo (de oude) de medici: (eerste van de Medici dynastie) deden alsof
het stadsbestuur republikeins was: achter de schermen was het een oligarchie. Was
mecenas (gunsten uitdelen) en humanist. In Florence. In Florence was de belangrijkste
handel wol.
Binnen zo’n Italiaanse stad was het hof het middelpunt van de stad: centrum van macht en
cultuurvorming. Signori: goverment by a one-man rule.
Handelskapitalisme komt op. Innovatie in Italiaanse schepen waardoor men makkelijke lange
afstand kan overbruggen met minder man. Genua en Venetië beheerste de handel op de
Middellandse Zee. Men ontwikkelde kredietbrieven.
Venetië is in 1422 de grootse stad. Een centra van een omvangrijk commercieel netwerk.
Gilde gaven veel opdrachten voor schilders. Patronage: financiële hulp voor
kunstenaars/schrijvers door stad/persoon. Kunst staat gelijk aan rijkdom en macht: die door
de handel groeide.
Machiavelli [1469-1527]: grondlegger moderne politieke wetenschap, los van theologie.
Schreef het boek de vorst. De voornaamste bezigheid van de vorst moest volgens hem het
bemachtigen, consolideren en in stand houden van zijn macht zijn. Hij maakte een
onderscheid tussen de heersers en het volk; tussen degenen die willen heersen en degenen
die niet beheerst willen worden.
1494: Balance of power: moderne diplomatie en ambassades in de steden. Stadstaten
beheersen omringend land. Mercantilistische politiek. In dit jaar begint Frankrijk zich ook te
bemoeien met Italië. Niet iedereen hierbij betrokken. Communes: vrije mannen met
inspraak. Popolo: normale mensen weinig tot geen inspraak hadden en hier boos om zijn.
[1494-1559] Italiaanse oorlogen.
Karel VIII valt Italië binnen. Italiaanse leger loopt achter op Frans leger: condottieri:
aanvoerders van legers van huurlingen (condotta), ingehuurd door stadstaten. Vaak liepen
ze midden in een gevecht over naar degene die hen beter betaalde: onbetrouwbaar leger.
[1525] Slag bij Pavia: Frans I (Frankrijk, samen met Venetië) wordt gevangengenomen door
Karel V. Uiteindelijk vrijgelaten onder voorwaarde dat hij niet meer terugkomt. Keerpunt in
manier van oorlog voeren: moderner.
Dit is ongeveer het einde van de renaissance. Officieel bij de plundering van Rome in 1527.
Middeleeuwen Renaissance
Momento Mori Carpe Diem
Collectivisme Individualisme (mens centraal)
, Theocentrisch Heliocentrisch
Aarde plat (Arabieren wel rond) Vergroting wereld
Anonieme kunstenaars Bewust van tijd
In de middeleeuwen weinig kennis van buiten: Europese wereld. Rond 1400 was er veel
chaos, pas daarna kon de Renaissance bloeien:
- Uitbraak pest
- Herstel ellende 100-jarige oorlog.
Renaissance vond zich echter alleen plaats in de toplaag.
[1453] Val van Constantinopel: belangrijk voor opkomst ontdekkingsreizen en renaissance.
Rome wordt de enige hoofdstad van het Christendom. Door de val komen Griekse en
Romeinse schriften vrij en verspreiden deze zich d.m.v. handel naar Europa. De
handelsroute (zijde) via het Byzantijnse Rijk valt echter dicht/hoge tol. Europeanen gaan
opzoek naar andere handelsroutes om Azië te bereiken.
Opkomst Humanisme: houding meer seculier. Concept: virtù (de kwaliteit om het mogelijk
maken de wereld te vormen naar eigen wil) & ratio (eigen verstand). Rede, ethiek en
rechtvaardiging. Geen anonieme godvrezende massa. Stelt de mens centraal en gaat uit van
de waarde van de mens.
Giorgio Vasari: eerste die het woord Renaissance gebruikte, wedergeboorte.
Francesco Petrarch [1304-1374]: onderzocht veel naar de oudheid en gaf de
Middeleeuwen de naam the Dark Ages. Introduceerde het idee om Latijns (cultuur en taal) te
studeren. Hieruit volgde het Humanisme.
Leonardo da Vinci: l’homo universalis.
Handel verschillende plekken op de wereld tot 1400:
China (i.e. Azië) officieel centrum v.d. wereld. Beheerste de zeeën. Was geen behoefte aan
handel Europa: ze hadden het meeste al. India en China waren befaamd vanwege hun
handel in zijde en specerijen: in de EU echter niet toegestaan: pronken rijkdommen. Beide
kanten dus geen behoefte.
Afro-Euraziatische handel: Caïro belangrijkste stapelmarkt. Veel handel met Venetië. Sahara
is ook een handelsroute geworden. Opkomst handel vuurwapens en slaven (zowel Midden-
Oosten als Azië).
Ontstaan rivaliteit Ottomaanse Turken (soennieten) en Safawidische Perzen (Sjiieten). Dit
had gevolgen voor de Westelijke handelsroutes: er werd veel tol geëist en het werd door de
oorlog gevaarlijk om doorheen te gaan. Met het einde van het Romeinse Rijk (1453) valt de
handelsroute helemaal ineen.
Italianen (Venetië) gaan op zoek naar andere handelsroutes. Handel verschuift zich van het
oosten van de middellandse zee naar het westen: Atlantische sprong. Gebruiken dit ook om
handel te gaan drijven met Noordwest-EU. Portugal en Spanje willen ontdekken wat er in de
zuidelijke richting nog te ontdekken valt; handelsroute om zelf aan specerijen te komen.
Koningen bevorderen deze expedities.
Motieven voor ontdekken:
- Vanuit renaissance perspectief is er belangstelling voor de wereld: nieuwsgierigheid.
- Er komt een toenemende vraag in Europa naar Oosterse luxeproducten door groeiende
welvaart.
- Religieuze ijver: men zoekt naar Christen broeders en bekeren van ‘heidenen’.
- Eerzucht: opkomst individualisme van renaissance zorgt ervoor dat men zichzelf wil gaan
onderscheiden en vastzetten van hun roem.
- Winstbejag en goudzucht.
, Wereld wordt groter. Gemiddeld mens gaat van ‘de aarde is plat’ naar ‘de aarde is rond’. Er
worde nieuwe technieken uitgevonden: kompas, verbeterde schepen, kaarten.
Hendrik de Zeevaarder [1394-1460]: veroverde Ceuta in 1415 en verzorgde expedities
langs de westkust van Afrika. Portugezen zijn hier het eerste mee begonnen. Vind dat
mensen wel goed opgeleid moeten worden voor deze reizen en richt zeevaart college op.
Vader van Portugese ontdekkingsreizigers.
Bartolomeu Diaz [ca. 1450-1500]: eerste die Kaap Goede Hoop omzeilde.
Christoffel Columbus [1451-1506]: ontdekker Amerika 1492. I.e. Cristobal Colón gaat in
opdracht van Spaanse koningshuis opzoek naar westelijke route naar India en vind land van
vóór de zondeval: paradijs. Komt werkelijk in Amerika aan. Houdt na vier reizen vol dat hij in
India was.
Vasco Da Gama [1469-1499]: eerste die aankomt bij kust India.
Ferdinand Magellan [1480-1512]: eerste die tocht om de wereld maakte.
1450-1650 reformatie en religieuze oorlogen
De christelijke kerk in begin 16e eeuw:
Men deed alles voor de kerk bijvoorbeeld: Bedevaarten en in het testament geld nalaten aan
de kerk. Deze verbondenheid van mensen met de kerk zorgde er ook voor dat mensen de
problemen van de kerk gingen zien. Dit kwam vooral door het pauselijk conflict met Frederik
II, het Babylonisch gevangenschap en het groot schisma. Men vond dat de kerk te veel
macht had gekregen en dat de doctrines van de kerk niet kloppen. Enkele mensen
probeerde dit eerder aan de aandacht te brengen wat voor klein succes zorgde.
Vanaf 16e eeuw:
Antiklerikalisme: stroming tegen de macht van de geestelijken
De kerk was:
- Administratief immoreel: veel dronken priesters die alleen gokten en zich met hele
andere dingen bezighielden
- Administratief onwetend: veel geestelijken konden geen Latijns en zeiden maar wat ze
dachten dat in Latijnse teksten stond.
- Administratief pluralisme: te veel kerkkantoren
Martin Luther (1483-1546): Staat bekent omdat hij de grondlegger is van de Reformatie. Hij
had zich als jongvolwassenen aangesloten bij de Augustijner monniken (monniken die voor
de zorg van armen zijn). Hij vond dat God in het geschrift zat en niet in de kerk. Tevens was
hij tegen de aflatenhandel.
1517: 95 stelling van Luther gepresenteerd (op de kerk gespijkerd is een mythe aangezien
het volk toen geen Latijns kon dus het geen zin zou hebben gehad om het op te hangen).
1519: Luther moet voor een kerk verschijnen om zijn excuses aan te bieden. Dit weigert hij.
Gevolg: alle Luther werken moesten verband worden en mochten niet meer worden gelezen.
1521: Luther moet verschijnen voor de Rijksdag in Worms en weigert hier nog steeds zijn
excuses aan te bieden. Luther wordt bijna geëxcommuniceerd.
Protestante ideeën
Ulrich Zwingli (1484-1531): groot fan van Erasmus
1519: Zwingli zou niet meer stukken voorlezen die de kerk aan hem had voorgedragen maar
alleen stukken uit het testament van Erasmus.
Samenvatting McKay
Inhoudsopgave
1350-1550 | Overgang ME -> NT, Renaissance, politee en staat.......................................................2
1450-1650 reformate en religieuze oorlogen........................................................................................4
Karel V, Filips II en de Opstand der Nederlanden...............................................................................8
Europese ontdeeeing en veroveringen.............................................................................................10
De Republiee: Twaalfarig Bestand – Rampjaar................................................................................10
Gouden Eeuw van de Republiee.......................................................................................................10
Crisis en opbouw 17e eeuw...............................................................................................................11
1589-1725............................................................................................................................................12
Absolutsme in Europa, Franerije, Spanje, Oostenrije en Pruisen.....................................................12
Europa:.........................................................................................................................................12
Franerije:.......................................................................................................................................12
Spanje:..........................................................................................................................................15
Oostenrije:....................................................................................................................................16
Pruisen:.........................................................................................................................................17
Consttutonalisme in Engeland........................................................................................................17
1540-1789............................................................................................................................................20
Wetenschappelijee revolute............................................................................................................20
Verlichtng [1650-1800]....................................................................................................................21
Verlicht absolutsme [1700-1800].....................................................................................................23
1650-1800............................................................................................................................................23
Politeee revolutes: Ameriea............................................................................................................25
Politeee revolutes: Franerije...........................................................................................................25
Patrioten, Bataafse Revolute [1795-1806]......................................................................................28
1800-1850............................................................................................................................................29
Koninerije der Nederlanden..............................................................................................................29
Revolutejaar 1848 en natonalisme.................................................................................................30
Industriële revolute.........................................................................................................................31
Ideologieën, oproer..........................................................................................................................34
Romantee........................................................................................................................................35
Ontstaan stedelijee samenleving......................................................................................................35
,1350-1550 | Overgang ME -> NT, Renaissance, politiek en staat
De overgang van Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd is in Italië al eerder aanwezig dan de
rest van Europa. Lopen eeuw voor door hun geschiedenis: eerdere interesse in de oudheid.
Situatie in Italië:
Door de kruistochten vanaf 1300 kwam er veel kennis mee terug uit de Arabische landen
naar Italië. Opkomst bloei Italiaanse stadstaten door opkomst handel Europa. Dit kwam ook
doordat er weinig feodaliteit was: makkelijkere ontplooiing burgerij.
[1389-1464]: Cosimo (de oude) de medici: (eerste van de Medici dynastie) deden alsof
het stadsbestuur republikeins was: achter de schermen was het een oligarchie. Was
mecenas (gunsten uitdelen) en humanist. In Florence. In Florence was de belangrijkste
handel wol.
Binnen zo’n Italiaanse stad was het hof het middelpunt van de stad: centrum van macht en
cultuurvorming. Signori: goverment by a one-man rule.
Handelskapitalisme komt op. Innovatie in Italiaanse schepen waardoor men makkelijke lange
afstand kan overbruggen met minder man. Genua en Venetië beheerste de handel op de
Middellandse Zee. Men ontwikkelde kredietbrieven.
Venetië is in 1422 de grootse stad. Een centra van een omvangrijk commercieel netwerk.
Gilde gaven veel opdrachten voor schilders. Patronage: financiële hulp voor
kunstenaars/schrijvers door stad/persoon. Kunst staat gelijk aan rijkdom en macht: die door
de handel groeide.
Machiavelli [1469-1527]: grondlegger moderne politieke wetenschap, los van theologie.
Schreef het boek de vorst. De voornaamste bezigheid van de vorst moest volgens hem het
bemachtigen, consolideren en in stand houden van zijn macht zijn. Hij maakte een
onderscheid tussen de heersers en het volk; tussen degenen die willen heersen en degenen
die niet beheerst willen worden.
1494: Balance of power: moderne diplomatie en ambassades in de steden. Stadstaten
beheersen omringend land. Mercantilistische politiek. In dit jaar begint Frankrijk zich ook te
bemoeien met Italië. Niet iedereen hierbij betrokken. Communes: vrije mannen met
inspraak. Popolo: normale mensen weinig tot geen inspraak hadden en hier boos om zijn.
[1494-1559] Italiaanse oorlogen.
Karel VIII valt Italië binnen. Italiaanse leger loopt achter op Frans leger: condottieri:
aanvoerders van legers van huurlingen (condotta), ingehuurd door stadstaten. Vaak liepen
ze midden in een gevecht over naar degene die hen beter betaalde: onbetrouwbaar leger.
[1525] Slag bij Pavia: Frans I (Frankrijk, samen met Venetië) wordt gevangengenomen door
Karel V. Uiteindelijk vrijgelaten onder voorwaarde dat hij niet meer terugkomt. Keerpunt in
manier van oorlog voeren: moderner.
Dit is ongeveer het einde van de renaissance. Officieel bij de plundering van Rome in 1527.
Middeleeuwen Renaissance
Momento Mori Carpe Diem
Collectivisme Individualisme (mens centraal)
, Theocentrisch Heliocentrisch
Aarde plat (Arabieren wel rond) Vergroting wereld
Anonieme kunstenaars Bewust van tijd
In de middeleeuwen weinig kennis van buiten: Europese wereld. Rond 1400 was er veel
chaos, pas daarna kon de Renaissance bloeien:
- Uitbraak pest
- Herstel ellende 100-jarige oorlog.
Renaissance vond zich echter alleen plaats in de toplaag.
[1453] Val van Constantinopel: belangrijk voor opkomst ontdekkingsreizen en renaissance.
Rome wordt de enige hoofdstad van het Christendom. Door de val komen Griekse en
Romeinse schriften vrij en verspreiden deze zich d.m.v. handel naar Europa. De
handelsroute (zijde) via het Byzantijnse Rijk valt echter dicht/hoge tol. Europeanen gaan
opzoek naar andere handelsroutes om Azië te bereiken.
Opkomst Humanisme: houding meer seculier. Concept: virtù (de kwaliteit om het mogelijk
maken de wereld te vormen naar eigen wil) & ratio (eigen verstand). Rede, ethiek en
rechtvaardiging. Geen anonieme godvrezende massa. Stelt de mens centraal en gaat uit van
de waarde van de mens.
Giorgio Vasari: eerste die het woord Renaissance gebruikte, wedergeboorte.
Francesco Petrarch [1304-1374]: onderzocht veel naar de oudheid en gaf de
Middeleeuwen de naam the Dark Ages. Introduceerde het idee om Latijns (cultuur en taal) te
studeren. Hieruit volgde het Humanisme.
Leonardo da Vinci: l’homo universalis.
Handel verschillende plekken op de wereld tot 1400:
China (i.e. Azië) officieel centrum v.d. wereld. Beheerste de zeeën. Was geen behoefte aan
handel Europa: ze hadden het meeste al. India en China waren befaamd vanwege hun
handel in zijde en specerijen: in de EU echter niet toegestaan: pronken rijkdommen. Beide
kanten dus geen behoefte.
Afro-Euraziatische handel: Caïro belangrijkste stapelmarkt. Veel handel met Venetië. Sahara
is ook een handelsroute geworden. Opkomst handel vuurwapens en slaven (zowel Midden-
Oosten als Azië).
Ontstaan rivaliteit Ottomaanse Turken (soennieten) en Safawidische Perzen (Sjiieten). Dit
had gevolgen voor de Westelijke handelsroutes: er werd veel tol geëist en het werd door de
oorlog gevaarlijk om doorheen te gaan. Met het einde van het Romeinse Rijk (1453) valt de
handelsroute helemaal ineen.
Italianen (Venetië) gaan op zoek naar andere handelsroutes. Handel verschuift zich van het
oosten van de middellandse zee naar het westen: Atlantische sprong. Gebruiken dit ook om
handel te gaan drijven met Noordwest-EU. Portugal en Spanje willen ontdekken wat er in de
zuidelijke richting nog te ontdekken valt; handelsroute om zelf aan specerijen te komen.
Koningen bevorderen deze expedities.
Motieven voor ontdekken:
- Vanuit renaissance perspectief is er belangstelling voor de wereld: nieuwsgierigheid.
- Er komt een toenemende vraag in Europa naar Oosterse luxeproducten door groeiende
welvaart.
- Religieuze ijver: men zoekt naar Christen broeders en bekeren van ‘heidenen’.
- Eerzucht: opkomst individualisme van renaissance zorgt ervoor dat men zichzelf wil gaan
onderscheiden en vastzetten van hun roem.
- Winstbejag en goudzucht.
, Wereld wordt groter. Gemiddeld mens gaat van ‘de aarde is plat’ naar ‘de aarde is rond’. Er
worde nieuwe technieken uitgevonden: kompas, verbeterde schepen, kaarten.
Hendrik de Zeevaarder [1394-1460]: veroverde Ceuta in 1415 en verzorgde expedities
langs de westkust van Afrika. Portugezen zijn hier het eerste mee begonnen. Vind dat
mensen wel goed opgeleid moeten worden voor deze reizen en richt zeevaart college op.
Vader van Portugese ontdekkingsreizigers.
Bartolomeu Diaz [ca. 1450-1500]: eerste die Kaap Goede Hoop omzeilde.
Christoffel Columbus [1451-1506]: ontdekker Amerika 1492. I.e. Cristobal Colón gaat in
opdracht van Spaanse koningshuis opzoek naar westelijke route naar India en vind land van
vóór de zondeval: paradijs. Komt werkelijk in Amerika aan. Houdt na vier reizen vol dat hij in
India was.
Vasco Da Gama [1469-1499]: eerste die aankomt bij kust India.
Ferdinand Magellan [1480-1512]: eerste die tocht om de wereld maakte.
1450-1650 reformatie en religieuze oorlogen
De christelijke kerk in begin 16e eeuw:
Men deed alles voor de kerk bijvoorbeeld: Bedevaarten en in het testament geld nalaten aan
de kerk. Deze verbondenheid van mensen met de kerk zorgde er ook voor dat mensen de
problemen van de kerk gingen zien. Dit kwam vooral door het pauselijk conflict met Frederik
II, het Babylonisch gevangenschap en het groot schisma. Men vond dat de kerk te veel
macht had gekregen en dat de doctrines van de kerk niet kloppen. Enkele mensen
probeerde dit eerder aan de aandacht te brengen wat voor klein succes zorgde.
Vanaf 16e eeuw:
Antiklerikalisme: stroming tegen de macht van de geestelijken
De kerk was:
- Administratief immoreel: veel dronken priesters die alleen gokten en zich met hele
andere dingen bezighielden
- Administratief onwetend: veel geestelijken konden geen Latijns en zeiden maar wat ze
dachten dat in Latijnse teksten stond.
- Administratief pluralisme: te veel kerkkantoren
Martin Luther (1483-1546): Staat bekent omdat hij de grondlegger is van de Reformatie. Hij
had zich als jongvolwassenen aangesloten bij de Augustijner monniken (monniken die voor
de zorg van armen zijn). Hij vond dat God in het geschrift zat en niet in de kerk. Tevens was
hij tegen de aflatenhandel.
1517: 95 stelling van Luther gepresenteerd (op de kerk gespijkerd is een mythe aangezien
het volk toen geen Latijns kon dus het geen zin zou hebben gehad om het op te hangen).
1519: Luther moet voor een kerk verschijnen om zijn excuses aan te bieden. Dit weigert hij.
Gevolg: alle Luther werken moesten verband worden en mochten niet meer worden gelezen.
1521: Luther moet verschijnen voor de Rijksdag in Worms en weigert hier nog steeds zijn
excuses aan te bieden. Luther wordt bijna geëxcommuniceerd.
Protestante ideeën
Ulrich Zwingli (1484-1531): groot fan van Erasmus
1519: Zwingli zou niet meer stukken voorlezen die de kerk aan hem had voorgedragen maar
alleen stukken uit het testament van Erasmus.
