Hoofdstuk 6 Geletterdheid: schrijven
6.1 Achtergronden
- Maatschappelijk en sociaal belang van schrijven (6.1.1)
- De rol van de school (6.1.2)
6.1.1 Het belang van schrijven
Functionele geletterdheid
Het kunnen schrijven. Communicatie verloopt in toenemende mate digitaal en dus schriftelijk, bv.
Invullen van aanvraagformulieren, klachtenmail en posten van berichten op sociale media.
Schriftelijke communicatie van groot belang om te kunnen functioneren in de samenleving.
Analfabeten voelen zich gehandicapt.
Spreken en schrijven
Overeenkomsten schrijven en spreken
- Beide gebruik je in een communicatieve situatie (iemand iets duidelijk maken of te overtuigen).
- Bij beide is sprake van een zender (spreker, schrijver) en een ontvanger (luisteraar,
gespreksdeelnemer, lezer).
- Bij beide gebruik je woorden om zinnen mee te maken.
Verschillen schrijven en spreken
- Spreken: meestal sprake van een directe communicatieve situatie.
o De spreker ziet wat het effect is van zijn woorden op luisteraar.
o De spreker wordt daarbij beïnvloed door de lichaamstaal van de ontvanger.
o De ontvanger luistert niet alleen naar de boodschap, maar ook naar de intonatie van de
zender.
o Luisteraar kan onmiddellijk reageren op de boodschap van de spreker.
o De rollen van spreken en luisteraar kunnen voortdurend wisselen.
Schrijven: schrijver is meestal niet in de directe nabijheid van de ontvanger (lezer).
- Schrijver heeft de tijd om goed na te denken over wat hij precies wil zeggen en kan zijn boodschap
overwegen, aanpassen of verwijderen. Echter kan geschreven taal harder overkomen dan
gesproken taal.
- Mondeling taalgebruik is doorgaans slordiger, minder gevarieerd en de zinnen sluiten niet altijd
even mooi op elkaar aan. Dit wordt gecompenseerd door lichaamstaal en intonatie. Schrijver kan
langer nadenken over het formuleren van de boodschap, maar heeft niet de
compensatiemogelijkheden lichaamstaal en intonatie.
Schrijven in sociale media
Schrijven in sociale media heeft grote vlucht genomen, deze vorm staat vrij dicht bij spreken:
- Zinnen erg kort en vaak onvolledig.
- Teksten vaak kort en grammatica ondergeschikt aan boodschap. Vooropstaat dat de lezer snel
begrijp wat je wilt uitdrukken.
Functies van schriftelijk taalgebruik
Drie functies van schriftelijk taalgebruik
1. Communicerende functie: schriftelijke taal als middel om met elkaar te communiceren. Dmv
brieven, folders, appjes, mails etc. wil schrijver iets duidelijk maken, overhalen, indruk maken etc.
1
,2. Conceptualiserende functie: schrijver probeert zijn gedachten (over het concept) te vatten in taal.
Het is een hele kunst om zowel abstracte als concrete zaken zodanig onder woorden te brengen
dat de lezer precies begrijpt wat je bedoelt.
Het mooie van schrijven is dat je uitdrukking kunt geven aan allerlei bestaande zaken om je heen,
maar ook nieuwe inzichten kunt beschrijven, waarheden en onwaarheden op papier kunt zetten
en uitdrukking kunt geven aan creatieve vondsten. Met de komst van nieuwe media (bv bloggen),
nieuwe gebruiksartikelen (bv segway) en nieuwe technische ontwikkelingen ontstaan ook nieuwe
woorden (bv stekkerauto).
3. Expressieve functie: schrijver kan iets persoonlijks uitdrukken, zoals gevoelens, overtuigingen en
emoties.
Communicatiemodel schrijven
Betekenisaspecten van schrijven
- Zakelijk aspect: de informatie die de schrijver wil overbrengen aan de lezer. Hij heeft voor zijn
boodschap bepaalde woorden gekozen, deze gecombineerd tot zinnen, die in een bepaald
tekststructuur gezet (bv inleiding, kern, afsluiting) en in een bepaalde vorm (brief, folder, tweet).
- Expressief aspect: de lezer kan uit de boodschap opmaken hoe de schrijver zich verhoudt tot het
onderwerp of tot degene aan wie hij de boodschap schrijft.
- Relationeel aspect: het schrijven is vaak bedoeld voor een specifieke lezer met wie de schrijver
rekening wil houden (het publieksgericht schrijven). Wil hij de lezer formeel of informeel
benaderen? Welke woorden kan hij wel/niet gebruiken? Wat weet de lezer van het onderwerp,
kun je vaktermen/jargon gebruiken? Tot slot toon afstemmen op publiek, om te proberen dat
publiek bereid is mee te gaan met schrijver.
- Appellerend aspect: de bedoeling die de schrijver heeft met zijn boodschap (schrijfdoelen van de
zender. Hij kan de ontvanger:
o Informatie verstrekken/instrueren (informatief schrijfdoel).
o Proberen te overtuigen (persuasief schrijfdoel).
o Overhalen iets te doen (directief schrijfdoel).
o Laten genieten van mooie taal, mooie inzichten of creatieve gedachten (diverterend
schrijfdoel).
Het kan voor komen dat de schrijver geen schrijfdoel voor de ontvanger (lezer) heeft maar het
schrijfdoel bij zichzelf zoekt:
- Conceptualiserend schrijfdoel: dmv schrijven structuur aanbrengen in zijn gedachten of greep
krijgen op de werkelijkheid.
- Reflectief schrijfdoel: op papier nadenken over dingen die belangrijk voor hem zijn of een lijstje
voor zichzelf maken om dingen niet te vergeten.
In het communicatieschema staat feedback tussen haakjes, omdat de ontvanger niet in de
onmiddellijke nabijheid van de zender is en dus geen directe feedback kan geven.
Taalkundige aspecten
2
, Elke geschreven tekst bevat een aantal vaste tekstkenmerken: de inhoud (een bepaald
onderwerp/thema), specifieke vorm, met bijbehorend taalgebruik, met een bepaalde bedoeling.
De componenten van de kennis over taal kunnen voor schrijven als volgt worden uitgewerkt
- Fonologisch component: lijkt niet of nauwelijks aan de orde te komen, maar dat is niet helemaal
waar. Bij schrijven komt het vaak voor dat je in gedachten formuleert wat je wilt opschrijven. Je
spreekt de woorden dus in gedachten uit.
- Lexicale en semantische component: schrijver is voortdurend bezig zijn gedachten in woorden tot
uitdrukking te brengen. Zijn woordenschat moet toereikend zijn, om juiste woorden te vinden.
Ook moet hij ervan verzekerd zijn dat de betekenis die hij aan woorden en zinnen geeft ook zo
overkomt bij de lezer.
- Syntactische component: woorden combineren tot goedlopende zinnen. Een van de moeilijkste
onderdelen bij het schrijven. Dit vraagt oefening om de goede balans tussen hoofd- en bijzinnen
te vinden, correct gebruik van tegenwoordige en verleden tijd en afwisseling aan te brengen in
zinsdelen.
- Orthografische component: correct toepassen van het spellingssysteem. Ook verbuigen,
vervoegen, afleiden en samenstellen (onderdelen van de morfologische component) vallen
hieronder. Letten op juiste spelling is in praktijk lastig, omdat de focus in eerste instantie ligt bij de
inhoud van zijn boodschap en veel minder bij de correcte speling ervan.
- Tekstuele component: Vraagt veel denk- en oefenwerk van de schrijver. De tekst moet een kop
en een staart hebben, logische redeneringen en juiste tekstverbanden om de juiste cognitieve
relaties uit te drukken. Schrijver kan hiervoor voegwoorden, verwijswoorden en signaalwaarden
gebruiken. Op deze manier kan bij een chronologisch tekstverband aanbrengen (… en toen …),
vergelijkingen maken (… enerzijds, … anderzijds) en voorwaarden beschrijven (… als, … dan). Ook
de keuze van juist teksttype en de daaraan gestelde eisen.
- Pragmatische component: communicatieve effectiviteit. Het gaat bijv. om zaken als de
nieuwswaarde, structuur, duidelijkheid en aantrekkelijkheid van zijn tekst voor het publiek dat de
schrijver oog ogen staat. Moet hij de lezer bij de hand nemen of juist prikkelen door informatie
weg te laten? Met welke schrijfstijl bereikt hij maximaal effect/ Welke schrijfstijl is gepast?
Veel van bovenstaande componenten blijven impliciet als schrijver bezig is met zijn tekst. Goede
schrijvers zullen zich hier wel bewust van zijn en bij het nalezen hun tekst op deze componenten
controleren.
6.1.2 De rol van de school
De term ‘schrijven’ wordt in het onderwijs voor verschillende vaardigheden gebruikt:
- Motorische vaardigheid: handschriftontwikkeling.
- Vaardigheid om te stellen: het op papier zetten van gedachten, gevoelens en bedoelingen.
Rekening houden met het publiek en de vorm waarin geschreven wordt.
- Vaardigheid om foutloos te spellen: zie hoofdstuk 7.
In dit boek wordt onder schrijven verstaan: de vaardigheid om te stellen.
Bij andere vakken dan taal is het schrijven een middel om de theorie te verwerken.
De schooltaal is complexer dan alledaagse taal, zowel voor leerkracht als leerling. Er wordt gevraagd
om op papier logische verbanden te leggen, redeneringen op te schrijven, conclusies te trekken,
abstracte zaken systematisch te beschrijven, definities te geven etc.
Een gecompliceerd proces
3
6.1 Achtergronden
- Maatschappelijk en sociaal belang van schrijven (6.1.1)
- De rol van de school (6.1.2)
6.1.1 Het belang van schrijven
Functionele geletterdheid
Het kunnen schrijven. Communicatie verloopt in toenemende mate digitaal en dus schriftelijk, bv.
Invullen van aanvraagformulieren, klachtenmail en posten van berichten op sociale media.
Schriftelijke communicatie van groot belang om te kunnen functioneren in de samenleving.
Analfabeten voelen zich gehandicapt.
Spreken en schrijven
Overeenkomsten schrijven en spreken
- Beide gebruik je in een communicatieve situatie (iemand iets duidelijk maken of te overtuigen).
- Bij beide is sprake van een zender (spreker, schrijver) en een ontvanger (luisteraar,
gespreksdeelnemer, lezer).
- Bij beide gebruik je woorden om zinnen mee te maken.
Verschillen schrijven en spreken
- Spreken: meestal sprake van een directe communicatieve situatie.
o De spreker ziet wat het effect is van zijn woorden op luisteraar.
o De spreker wordt daarbij beïnvloed door de lichaamstaal van de ontvanger.
o De ontvanger luistert niet alleen naar de boodschap, maar ook naar de intonatie van de
zender.
o Luisteraar kan onmiddellijk reageren op de boodschap van de spreker.
o De rollen van spreken en luisteraar kunnen voortdurend wisselen.
Schrijven: schrijver is meestal niet in de directe nabijheid van de ontvanger (lezer).
- Schrijver heeft de tijd om goed na te denken over wat hij precies wil zeggen en kan zijn boodschap
overwegen, aanpassen of verwijderen. Echter kan geschreven taal harder overkomen dan
gesproken taal.
- Mondeling taalgebruik is doorgaans slordiger, minder gevarieerd en de zinnen sluiten niet altijd
even mooi op elkaar aan. Dit wordt gecompenseerd door lichaamstaal en intonatie. Schrijver kan
langer nadenken over het formuleren van de boodschap, maar heeft niet de
compensatiemogelijkheden lichaamstaal en intonatie.
Schrijven in sociale media
Schrijven in sociale media heeft grote vlucht genomen, deze vorm staat vrij dicht bij spreken:
- Zinnen erg kort en vaak onvolledig.
- Teksten vaak kort en grammatica ondergeschikt aan boodschap. Vooropstaat dat de lezer snel
begrijp wat je wilt uitdrukken.
Functies van schriftelijk taalgebruik
Drie functies van schriftelijk taalgebruik
1. Communicerende functie: schriftelijke taal als middel om met elkaar te communiceren. Dmv
brieven, folders, appjes, mails etc. wil schrijver iets duidelijk maken, overhalen, indruk maken etc.
1
,2. Conceptualiserende functie: schrijver probeert zijn gedachten (over het concept) te vatten in taal.
Het is een hele kunst om zowel abstracte als concrete zaken zodanig onder woorden te brengen
dat de lezer precies begrijpt wat je bedoelt.
Het mooie van schrijven is dat je uitdrukking kunt geven aan allerlei bestaande zaken om je heen,
maar ook nieuwe inzichten kunt beschrijven, waarheden en onwaarheden op papier kunt zetten
en uitdrukking kunt geven aan creatieve vondsten. Met de komst van nieuwe media (bv bloggen),
nieuwe gebruiksartikelen (bv segway) en nieuwe technische ontwikkelingen ontstaan ook nieuwe
woorden (bv stekkerauto).
3. Expressieve functie: schrijver kan iets persoonlijks uitdrukken, zoals gevoelens, overtuigingen en
emoties.
Communicatiemodel schrijven
Betekenisaspecten van schrijven
- Zakelijk aspect: de informatie die de schrijver wil overbrengen aan de lezer. Hij heeft voor zijn
boodschap bepaalde woorden gekozen, deze gecombineerd tot zinnen, die in een bepaald
tekststructuur gezet (bv inleiding, kern, afsluiting) en in een bepaalde vorm (brief, folder, tweet).
- Expressief aspect: de lezer kan uit de boodschap opmaken hoe de schrijver zich verhoudt tot het
onderwerp of tot degene aan wie hij de boodschap schrijft.
- Relationeel aspect: het schrijven is vaak bedoeld voor een specifieke lezer met wie de schrijver
rekening wil houden (het publieksgericht schrijven). Wil hij de lezer formeel of informeel
benaderen? Welke woorden kan hij wel/niet gebruiken? Wat weet de lezer van het onderwerp,
kun je vaktermen/jargon gebruiken? Tot slot toon afstemmen op publiek, om te proberen dat
publiek bereid is mee te gaan met schrijver.
- Appellerend aspect: de bedoeling die de schrijver heeft met zijn boodschap (schrijfdoelen van de
zender. Hij kan de ontvanger:
o Informatie verstrekken/instrueren (informatief schrijfdoel).
o Proberen te overtuigen (persuasief schrijfdoel).
o Overhalen iets te doen (directief schrijfdoel).
o Laten genieten van mooie taal, mooie inzichten of creatieve gedachten (diverterend
schrijfdoel).
Het kan voor komen dat de schrijver geen schrijfdoel voor de ontvanger (lezer) heeft maar het
schrijfdoel bij zichzelf zoekt:
- Conceptualiserend schrijfdoel: dmv schrijven structuur aanbrengen in zijn gedachten of greep
krijgen op de werkelijkheid.
- Reflectief schrijfdoel: op papier nadenken over dingen die belangrijk voor hem zijn of een lijstje
voor zichzelf maken om dingen niet te vergeten.
In het communicatieschema staat feedback tussen haakjes, omdat de ontvanger niet in de
onmiddellijke nabijheid van de zender is en dus geen directe feedback kan geven.
Taalkundige aspecten
2
, Elke geschreven tekst bevat een aantal vaste tekstkenmerken: de inhoud (een bepaald
onderwerp/thema), specifieke vorm, met bijbehorend taalgebruik, met een bepaalde bedoeling.
De componenten van de kennis over taal kunnen voor schrijven als volgt worden uitgewerkt
- Fonologisch component: lijkt niet of nauwelijks aan de orde te komen, maar dat is niet helemaal
waar. Bij schrijven komt het vaak voor dat je in gedachten formuleert wat je wilt opschrijven. Je
spreekt de woorden dus in gedachten uit.
- Lexicale en semantische component: schrijver is voortdurend bezig zijn gedachten in woorden tot
uitdrukking te brengen. Zijn woordenschat moet toereikend zijn, om juiste woorden te vinden.
Ook moet hij ervan verzekerd zijn dat de betekenis die hij aan woorden en zinnen geeft ook zo
overkomt bij de lezer.
- Syntactische component: woorden combineren tot goedlopende zinnen. Een van de moeilijkste
onderdelen bij het schrijven. Dit vraagt oefening om de goede balans tussen hoofd- en bijzinnen
te vinden, correct gebruik van tegenwoordige en verleden tijd en afwisseling aan te brengen in
zinsdelen.
- Orthografische component: correct toepassen van het spellingssysteem. Ook verbuigen,
vervoegen, afleiden en samenstellen (onderdelen van de morfologische component) vallen
hieronder. Letten op juiste spelling is in praktijk lastig, omdat de focus in eerste instantie ligt bij de
inhoud van zijn boodschap en veel minder bij de correcte speling ervan.
- Tekstuele component: Vraagt veel denk- en oefenwerk van de schrijver. De tekst moet een kop
en een staart hebben, logische redeneringen en juiste tekstverbanden om de juiste cognitieve
relaties uit te drukken. Schrijver kan hiervoor voegwoorden, verwijswoorden en signaalwaarden
gebruiken. Op deze manier kan bij een chronologisch tekstverband aanbrengen (… en toen …),
vergelijkingen maken (… enerzijds, … anderzijds) en voorwaarden beschrijven (… als, … dan). Ook
de keuze van juist teksttype en de daaraan gestelde eisen.
- Pragmatische component: communicatieve effectiviteit. Het gaat bijv. om zaken als de
nieuwswaarde, structuur, duidelijkheid en aantrekkelijkheid van zijn tekst voor het publiek dat de
schrijver oog ogen staat. Moet hij de lezer bij de hand nemen of juist prikkelen door informatie
weg te laten? Met welke schrijfstijl bereikt hij maximaal effect/ Welke schrijfstijl is gepast?
Veel van bovenstaande componenten blijven impliciet als schrijver bezig is met zijn tekst. Goede
schrijvers zullen zich hier wel bewust van zijn en bij het nalezen hun tekst op deze componenten
controleren.
6.1.2 De rol van de school
De term ‘schrijven’ wordt in het onderwijs voor verschillende vaardigheden gebruikt:
- Motorische vaardigheid: handschriftontwikkeling.
- Vaardigheid om te stellen: het op papier zetten van gedachten, gevoelens en bedoelingen.
Rekening houden met het publiek en de vorm waarin geschreven wordt.
- Vaardigheid om foutloos te spellen: zie hoofdstuk 7.
In dit boek wordt onder schrijven verstaan: de vaardigheid om te stellen.
Bij andere vakken dan taal is het schrijven een middel om de theorie te verwerken.
De schooltaal is complexer dan alledaagse taal, zowel voor leerkracht als leerling. Er wordt gevraagd
om op papier logische verbanden te leggen, redeneringen op te schrijven, conclusies te trekken,
abstracte zaken systematisch te beschrijven, definities te geven etc.
Een gecompliceerd proces
3
