Samenvatting
Introductie in de Klinische Neuropsychologie
Bachelor psychologie
Faculteit Gedrags- en maatschappijwetenschappen
Rijksuniversiteit Groningen
Docent: dr. J.H.C. Heutink
Vakcode: PSBA2-24
Auteur: Guus Janssen
Samenvatting van het boek: Klinische neuropsychologie – Kessels et al.
ISBN: 9789024402830
©Guus Janssen
,Hoofdstuk 1 – Klinische Neuropsychologie: een historische schets ___________________11
1.1 – Inleiding _________________________________________________________________ 11
1.2 – De celtheorie _____________________________________________________________ 11
1.3 – Descartes: een ongedeelde geest ____________________________________________ 11
1.4 – Gall en het lokalisatievraagstuk ______________________________________________ 11
1.5 – De clinicoanatomische methode _____________________________________________ 11
1.7 – Luria: een glboaal model ___________________________________________________ 12
1.8 – Een eerste aanzet: de testbatterij ____________________________________________ 12
1.9 – De neuropsychologie als zelfstandige discipline _________________________________ 12
1.10 – Cognitieve neuropsychologie _______________________________________________ 13
1.10.1 – Modules ____________________________________________________________________ 13
1.10.2 – Neurale netwerken ____________________________________________________________ 13
1.10.3 – Neurobeeldvorming ___________________________________________________________ 13
Hoofdstuk 2 – De neuropsychologische praktijk __________________________________14
2.1 – Inleiding _________________________________________________________________ 14
2.2 – Het neuropsychologisch onderzoek ___________________________________________ 14
2.2.1 – Diagnostische cyclus ____________________________________________________________ 14
2.2.2. – Verwijzing en vraagstelling ______________________________________________________ 14
2.2.3 – Anamnese ____________________________________________________________________ 14
2.2.4 – Heteroanamnese ______________________________________________________________ 14
2.2.5 – Observatie____________________________________________________________________ 15
2.2.6 – Tests en vragenlijsten ___________________________________________________________ 15
2.2.7 – Interpretatie __________________________________________________________________ 16
2.2.8 – Rapportage ___________________________________________________________________ 16
2.3 – Betrouwbaarheid en validiteit _______________________________________________ 16
2.3.1 – Betrouwbaarheid ______________________________________________________________ 16
2.3.2 – Validiteit _____________________________________________________________________ 17
2.3.3 – Stoorfactoren _________________________________________________________________ 17
2.3.4 – Onderpresteren _______________________________________________________________ 17
2.4 – Neuropsychologische behandeling ___________________________________________ 18
2.5 – Werkveld ________________________________________________________________ 18
2.5.1 – Ziekenhuis ____________________________________________________________________ 18
2.5.2 – Revalidatiecentrum ____________________________________________________________ 18
2.5.3 – Geestelijke gezondheidszorg (ggz) _________________________________________________ 18
2.5.4 – Verzorgings- of verpleeghuis of begeleide woonvorm _________________________________ 18
Hoofdstuk 3 – Neuropsychologie: de wetenschappelijke aanpak ____________________19
3.2 – Vraagstellingen ___________________________________________________________ 19
3.2.1 – Klinisch neuropsychologische vraagstellingen ________________________________________ 19
3.2.2 – Fundamentele vraagstellingen ____________________________________________________ 20
3.3 – Onderzoeksopzet _________________________________________________________ 20
3.3.1 – Subtractie ____________________________________________________________________ 20
3.3.2 – Enkelvoudige en dubbele dissociatie _______________________________________________ 20
3.4 – Single-case studie _________________________________________________________ 21
3.4.1 – Vooronderstellingen ____________________________________________________________ 21
3.4.2 – Designs ______________________________________________________________________ 21
©Guus Janssen
, 3.5 – Beloopstudies ____________________________________________________________ 21
3.5.1 – Longitudinale versus crosssectionale studies_________________________________________ 21
3.5.2 – Behandelstudies _______________________________________________________________ 22
Hoofdstuk 4 – Beeldvorming van de hersenen ___________________________________25
4.1 – Ontwikkeling van het beeldvormend onderzoek door de tijd ______________________ 25
4.1.1 – CT-scan ______________________________________________________________________ 25
4.1.2 – SPECT- en PET-technieken _______________________________________________________ 25
4.1.3 – MRI _________________________________________________________________________ 25
4.1.4 – MEG en EROS _________________________________________________________________ 25
4.2 – Structurele beeldvorming___________________________________________________ 25
4.2.1 – CT-scan ______________________________________________________________________ 25
4.2.2 – MRI-Scan _____________________________________________________________________ 25
4.3 – Structurele beeldverwerking ________________________________________________ 26
4.3.1 – Volumetrie en VBM ____________________________________________________________ 26
4.3.2 – Cortical thickness ______________________________________________________________ 26
4.3.3 – DTI __________________________________________________________________________ 26
4.3.4 – MRS _________________________________________________________________________ 27
4.4 – Functionele beeldvorming __________________________________________________ 27
4.5 – Het meten van elektrische signalen ___________________________________________ 27
4.5.1 – Elektro-encefalografie (eeg) ______________________________________________________ 27
4.5.2 – Magneto-encefalografie (meg)____________________________________________________ 28
4.6 – Het meten van hemodynamische signalen _____________________________________ 28
4.6.1 – fMRI ________________________________________________________________________ 28
Hoofdstuk 5 – Herstel en behandeling _________________________________________29
5.2 – Herstel en plasticiteit ______________________________________________________ 29
5.2.1 – Herstelniveaus na hersenletsel ___________________________________________________ 29
5.2.2 – Vormen van plasticiteit__________________________________________________________ 30
5.2.3 – Het stimuleren van plasticiteit na hersenletsel _______________________________________ 30
5.3 – Leren en leerbaarheid______________________________________________________ 30
5.3.1 – Wat is leren? __________________________________________________________________ 30
5.3.2 – Niveaus van leerbaarheid: het ICIDH-model _________________________________________ 31
5.4 – Neuropsychologische revalidatie _____________________________________________ 32
5.4.1 – Twee modellen ________________________________________________________________ 32
5.4.2 – Trainings- en behandelvormen____________________________________________________ 32
Hoofdstuk 6 – Visuele waarneming ____________________________________________34
6.2 – Fysiologische basis van objectwaarneming _____________________________________ 34
6.2.1 – Van het oog naar de hersenen ____________________________________________________ 34
6.2.2 – Visuele cortex: de wat- en waar-routes _____________________________________________ 34
6.2.3 – Visuele cortex: specialisatie in basale visuele kenmerken _______________________________ 35
6.3 – Een functioneel model voor visuele waarneming ________________________________ 35
6.4 – Stoornissen in de visuele waarneming ________________________________________ 36
6.4.1 – Visueel-velddefecten en lagere orde visuele stoornissen _______________________________ 37
6.4.2 – Hogere orde visuele stoornissen __________________________________________________ 38
6.5 – Een klasse apart: prosopagnosie _____________________________________________ 39
6.6 – Overige visuele stoornissen _________________________________________________ 40
6.6.1 – Blindsight ____________________________________________________________________ 40
©Guus Janssen
, 6.6.2 – Visuele hallucinaties en illusies ___________________________________________________ 40
Hoofdstuk 7 – Ruimtelijke cognitie ____________________________________________41
7.1 – Ruimtelijke cognitie: van perceptie tot actie ___________________________________ 41
7.1.1 – Ruimtelijke perceptie ___________________________________________________________ 41
7.1.2 – Ruimtelijke aandacht ___________________________________________________________ 41
7.1.3 – Ruimtelijke representaties _______________________________________________________ 41
7.1.4 – Ruimtelijk geheugen ____________________________________________________________ 42
7.2 – Stoornissen in de ruimtelijke cognitie _________________________________________ 43
7.2.1 – Ruimtelijke perceptie ___________________________________________________________ 43
7.2.2 – Ruimtelijke aandacht ___________________________________________________________ 44
7.2.3 – Ruimtelijk geheugen ____________________________________________________________ 45
7.2.4 – Stoornissen in de ruimtelijke praxis ________________________________________________ 46
7.3 – Ruimtelijke cognitie: een globaal model _______________________________________ 47
Hoofdstuk 8 – Geheugen ____________________________________________________48
8.1 – De taxonomie van het geheugen _____________________________________________ 48
8.1.1 – Werkgeheugen ________________________________________________________________ 49
8.1.2 – Het declaratief langetermijngeheugen _____________________________________________ 49
8.1.3 – Het niet-declaratief langetermijngeheugen __________________________________________ 50
8.2 – Geheugenstoornissen ______________________________________________________ 51
8.2.1 – Geheugenklachten _____________________________________________________________ 51
8.2.2 – Amnesie en het amnestisch syndroom _____________________________________________ 51
8.2.3 – Oorzaken van geheugenstoornissen _______________________________________________ 51
8.2.4 – Psychogene amnesie ___________________________________________________________ 52
8.3 – Geheugen en het brein _____________________________________________________ 52
8.3.1 – Werkgeheugen ________________________________________________________________ 52
8.3.2 – Episodisch geheugen ___________________________________________________________ 52
8.3.3 – Niet declaratief LTG ____________________________________________________________ 52
Hoofdstuk 9 – Taal _________________________________________________________53
9.2 – Taal, spraak, communicatie _________________________________________________ 53
9.3 – Taal als cognitie___________________________________________________________ 53
9.3.1 - Het mentale lexicon ____________________________________________________________ 53
9.3.2 – Het begrijpen van een gesproken taal ______________________________________________ 54
9.3.3 – Het produceren van taal _________________________________________________________ 54
9.4 – Stoornissen ______________________________________________________________ 54
9.4.1 – Afasie _______________________________________________________________________ 54
9.4.2 – Stoornissen in de taalproductie ___________________________________________________ 55
9.4.3 – Stoornissen in het taalbegrip _____________________________________________________ 56
9.4.4 – Classificatie van afasieën ________________________________________________________ 56
9.5 – Spraakstoornissen_________________________________________________________ 58
9.6 – Lees- en schrijfstoornissen __________________________________________________ 58
9.7 – Neurocognitie van taal _____________________________________________________ 59
Hoofdstuk 10 – Aandacht en executieve functies _________________________________60
10.2 – Selectiviteit van aandacht _________________________________________________ 60
10.2.1 – Gerichte aandacht ____________________________________________________________ 60
10.2.2 – Verdeelde aandacht ___________________________________________________________ 60
10.2.3 – Gecontroleerd en automatische informatieverwerking _______________________________ 61
©Guus Janssen
Introductie in de Klinische Neuropsychologie
Bachelor psychologie
Faculteit Gedrags- en maatschappijwetenschappen
Rijksuniversiteit Groningen
Docent: dr. J.H.C. Heutink
Vakcode: PSBA2-24
Auteur: Guus Janssen
Samenvatting van het boek: Klinische neuropsychologie – Kessels et al.
ISBN: 9789024402830
©Guus Janssen
,Hoofdstuk 1 – Klinische Neuropsychologie: een historische schets ___________________11
1.1 – Inleiding _________________________________________________________________ 11
1.2 – De celtheorie _____________________________________________________________ 11
1.3 – Descartes: een ongedeelde geest ____________________________________________ 11
1.4 – Gall en het lokalisatievraagstuk ______________________________________________ 11
1.5 – De clinicoanatomische methode _____________________________________________ 11
1.7 – Luria: een glboaal model ___________________________________________________ 12
1.8 – Een eerste aanzet: de testbatterij ____________________________________________ 12
1.9 – De neuropsychologie als zelfstandige discipline _________________________________ 12
1.10 – Cognitieve neuropsychologie _______________________________________________ 13
1.10.1 – Modules ____________________________________________________________________ 13
1.10.2 – Neurale netwerken ____________________________________________________________ 13
1.10.3 – Neurobeeldvorming ___________________________________________________________ 13
Hoofdstuk 2 – De neuropsychologische praktijk __________________________________14
2.1 – Inleiding _________________________________________________________________ 14
2.2 – Het neuropsychologisch onderzoek ___________________________________________ 14
2.2.1 – Diagnostische cyclus ____________________________________________________________ 14
2.2.2. – Verwijzing en vraagstelling ______________________________________________________ 14
2.2.3 – Anamnese ____________________________________________________________________ 14
2.2.4 – Heteroanamnese ______________________________________________________________ 14
2.2.5 – Observatie____________________________________________________________________ 15
2.2.6 – Tests en vragenlijsten ___________________________________________________________ 15
2.2.7 – Interpretatie __________________________________________________________________ 16
2.2.8 – Rapportage ___________________________________________________________________ 16
2.3 – Betrouwbaarheid en validiteit _______________________________________________ 16
2.3.1 – Betrouwbaarheid ______________________________________________________________ 16
2.3.2 – Validiteit _____________________________________________________________________ 17
2.3.3 – Stoorfactoren _________________________________________________________________ 17
2.3.4 – Onderpresteren _______________________________________________________________ 17
2.4 – Neuropsychologische behandeling ___________________________________________ 18
2.5 – Werkveld ________________________________________________________________ 18
2.5.1 – Ziekenhuis ____________________________________________________________________ 18
2.5.2 – Revalidatiecentrum ____________________________________________________________ 18
2.5.3 – Geestelijke gezondheidszorg (ggz) _________________________________________________ 18
2.5.4 – Verzorgings- of verpleeghuis of begeleide woonvorm _________________________________ 18
Hoofdstuk 3 – Neuropsychologie: de wetenschappelijke aanpak ____________________19
3.2 – Vraagstellingen ___________________________________________________________ 19
3.2.1 – Klinisch neuropsychologische vraagstellingen ________________________________________ 19
3.2.2 – Fundamentele vraagstellingen ____________________________________________________ 20
3.3 – Onderzoeksopzet _________________________________________________________ 20
3.3.1 – Subtractie ____________________________________________________________________ 20
3.3.2 – Enkelvoudige en dubbele dissociatie _______________________________________________ 20
3.4 – Single-case studie _________________________________________________________ 21
3.4.1 – Vooronderstellingen ____________________________________________________________ 21
3.4.2 – Designs ______________________________________________________________________ 21
©Guus Janssen
, 3.5 – Beloopstudies ____________________________________________________________ 21
3.5.1 – Longitudinale versus crosssectionale studies_________________________________________ 21
3.5.2 – Behandelstudies _______________________________________________________________ 22
Hoofdstuk 4 – Beeldvorming van de hersenen ___________________________________25
4.1 – Ontwikkeling van het beeldvormend onderzoek door de tijd ______________________ 25
4.1.1 – CT-scan ______________________________________________________________________ 25
4.1.2 – SPECT- en PET-technieken _______________________________________________________ 25
4.1.3 – MRI _________________________________________________________________________ 25
4.1.4 – MEG en EROS _________________________________________________________________ 25
4.2 – Structurele beeldvorming___________________________________________________ 25
4.2.1 – CT-scan ______________________________________________________________________ 25
4.2.2 – MRI-Scan _____________________________________________________________________ 25
4.3 – Structurele beeldverwerking ________________________________________________ 26
4.3.1 – Volumetrie en VBM ____________________________________________________________ 26
4.3.2 – Cortical thickness ______________________________________________________________ 26
4.3.3 – DTI __________________________________________________________________________ 26
4.3.4 – MRS _________________________________________________________________________ 27
4.4 – Functionele beeldvorming __________________________________________________ 27
4.5 – Het meten van elektrische signalen ___________________________________________ 27
4.5.1 – Elektro-encefalografie (eeg) ______________________________________________________ 27
4.5.2 – Magneto-encefalografie (meg)____________________________________________________ 28
4.6 – Het meten van hemodynamische signalen _____________________________________ 28
4.6.1 – fMRI ________________________________________________________________________ 28
Hoofdstuk 5 – Herstel en behandeling _________________________________________29
5.2 – Herstel en plasticiteit ______________________________________________________ 29
5.2.1 – Herstelniveaus na hersenletsel ___________________________________________________ 29
5.2.2 – Vormen van plasticiteit__________________________________________________________ 30
5.2.3 – Het stimuleren van plasticiteit na hersenletsel _______________________________________ 30
5.3 – Leren en leerbaarheid______________________________________________________ 30
5.3.1 – Wat is leren? __________________________________________________________________ 30
5.3.2 – Niveaus van leerbaarheid: het ICIDH-model _________________________________________ 31
5.4 – Neuropsychologische revalidatie _____________________________________________ 32
5.4.1 – Twee modellen ________________________________________________________________ 32
5.4.2 – Trainings- en behandelvormen____________________________________________________ 32
Hoofdstuk 6 – Visuele waarneming ____________________________________________34
6.2 – Fysiologische basis van objectwaarneming _____________________________________ 34
6.2.1 – Van het oog naar de hersenen ____________________________________________________ 34
6.2.2 – Visuele cortex: de wat- en waar-routes _____________________________________________ 34
6.2.3 – Visuele cortex: specialisatie in basale visuele kenmerken _______________________________ 35
6.3 – Een functioneel model voor visuele waarneming ________________________________ 35
6.4 – Stoornissen in de visuele waarneming ________________________________________ 36
6.4.1 – Visueel-velddefecten en lagere orde visuele stoornissen _______________________________ 37
6.4.2 – Hogere orde visuele stoornissen __________________________________________________ 38
6.5 – Een klasse apart: prosopagnosie _____________________________________________ 39
6.6 – Overige visuele stoornissen _________________________________________________ 40
6.6.1 – Blindsight ____________________________________________________________________ 40
©Guus Janssen
, 6.6.2 – Visuele hallucinaties en illusies ___________________________________________________ 40
Hoofdstuk 7 – Ruimtelijke cognitie ____________________________________________41
7.1 – Ruimtelijke cognitie: van perceptie tot actie ___________________________________ 41
7.1.1 – Ruimtelijke perceptie ___________________________________________________________ 41
7.1.2 – Ruimtelijke aandacht ___________________________________________________________ 41
7.1.3 – Ruimtelijke representaties _______________________________________________________ 41
7.1.4 – Ruimtelijk geheugen ____________________________________________________________ 42
7.2 – Stoornissen in de ruimtelijke cognitie _________________________________________ 43
7.2.1 – Ruimtelijke perceptie ___________________________________________________________ 43
7.2.2 – Ruimtelijke aandacht ___________________________________________________________ 44
7.2.3 – Ruimtelijk geheugen ____________________________________________________________ 45
7.2.4 – Stoornissen in de ruimtelijke praxis ________________________________________________ 46
7.3 – Ruimtelijke cognitie: een globaal model _______________________________________ 47
Hoofdstuk 8 – Geheugen ____________________________________________________48
8.1 – De taxonomie van het geheugen _____________________________________________ 48
8.1.1 – Werkgeheugen ________________________________________________________________ 49
8.1.2 – Het declaratief langetermijngeheugen _____________________________________________ 49
8.1.3 – Het niet-declaratief langetermijngeheugen __________________________________________ 50
8.2 – Geheugenstoornissen ______________________________________________________ 51
8.2.1 – Geheugenklachten _____________________________________________________________ 51
8.2.2 – Amnesie en het amnestisch syndroom _____________________________________________ 51
8.2.3 – Oorzaken van geheugenstoornissen _______________________________________________ 51
8.2.4 – Psychogene amnesie ___________________________________________________________ 52
8.3 – Geheugen en het brein _____________________________________________________ 52
8.3.1 – Werkgeheugen ________________________________________________________________ 52
8.3.2 – Episodisch geheugen ___________________________________________________________ 52
8.3.3 – Niet declaratief LTG ____________________________________________________________ 52
Hoofdstuk 9 – Taal _________________________________________________________53
9.2 – Taal, spraak, communicatie _________________________________________________ 53
9.3 – Taal als cognitie___________________________________________________________ 53
9.3.1 - Het mentale lexicon ____________________________________________________________ 53
9.3.2 – Het begrijpen van een gesproken taal ______________________________________________ 54
9.3.3 – Het produceren van taal _________________________________________________________ 54
9.4 – Stoornissen ______________________________________________________________ 54
9.4.1 – Afasie _______________________________________________________________________ 54
9.4.2 – Stoornissen in de taalproductie ___________________________________________________ 55
9.4.3 – Stoornissen in het taalbegrip _____________________________________________________ 56
9.4.4 – Classificatie van afasieën ________________________________________________________ 56
9.5 – Spraakstoornissen_________________________________________________________ 58
9.6 – Lees- en schrijfstoornissen __________________________________________________ 58
9.7 – Neurocognitie van taal _____________________________________________________ 59
Hoofdstuk 10 – Aandacht en executieve functies _________________________________60
10.2 – Selectiviteit van aandacht _________________________________________________ 60
10.2.1 – Gerichte aandacht ____________________________________________________________ 60
10.2.2 – Verdeelde aandacht ___________________________________________________________ 60
10.2.3 – Gecontroleerd en automatische informatieverwerking _______________________________ 61
©Guus Janssen
