Samenvatting taalonderwijs ontwerpen 5.1, 5.2 en 5.3
5.1 Het proces van begrijpend lezen
5.1.1 Strategieën voor begrijpend lezen
Er zijn een aantal strategieën voor begrijpend lezen:
1. Oriënterend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om na te gaan of een tekst bruikbaar is.
Je bekijkt titels, plaatjes, inhoudsopgave of de eerste regels van een alinea.
2. Zoekend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om een antwoord te vinden op een
specifieke vraag. Ook gebruik je deze strategie wanneer je een bepaalde tekst wilt
selecteren bij je leesdoel. Je bekijkt de tekst op bepaalde woorden of je bekijkt titels en
plaatjes.
3. Intensief lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om bepaalde informatie te onthouden. Je
leest de tekst zin voor zin en probeert de informatie die de tekst biedt te volgen. Je maakt
o.a. aantekeningen, markeert/onderstreept de tekst, stelt vragen of noteert steekwoorden in
de kantlijn.
4. Studerend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om bepaalde informatie uit een tekst te
halen om die later te kunnen reproduceren. Je gebruikt ook een aantal studietechnieken
zoals het samenvatten van hoofdzaken uit de tekst (*zie taalonderwijs ontwerpen blz 266).
*Die studietechnieken proberen hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden, proberen
een samenhang tussen de begrippen en relaties in de tekst aan te geven en ze geven een
schriftelijke en soms gevisualiseerde neerslag van de inhoud van de tekst.
Let op: kritisch lezen is geen leesstrategie.
5.1.2 Vaardigheden voor begrijpend lezen
Het decoderen van een tekst heet ook wel technisch lezen. Technisch lezen is een
voorwaarde voor begrijpend lezen.
De vaardigheden die een rol spelen bij het begrijpen van een tekst zijn:
1. Bepalen van het leesdoel
De lezer vraagt zich van te voren af met welke bedoeling hij de tekst gaat lezen:
- Informatie zoeken: gericht op namen en feiten.
- Je mening vormen: gericht op het vinden van standpunten, het onderscheid tussen
meningen en feiten en argumenten voor of tegen.
- Je ontspannen: gericht op de (spannings)opbouw van de tekst, identificatie met de
verhaalfiguren en de sfeertekening.
- Een handeling kunnen uitvoeren: gericht op het zoeken naar aanwijzingen voor je
gedrag of een heldere beschrijving van een werkwijze.
2. De betekenis van woord(groepen) bepalen
De lezer vraagt zich af wat een woord of uitdrukking betekent. Soms staat de betekenis in de
tekst (in de praktijk) maar je kan deze ook vinden in een woordenboek. Woorden krijgen in
een tekst hun betekenis. Bovendien is de betekenis van een woord niet voor iedereen
hetzelfde. Uit de context kun je opmaken wat de betekenis is. Ook bij figuurlijk taalgebruik
(uitdrukkingen en gezegdes) is de context belangrijk.
, 3. Relaties in de tekst leggen
Woorden en zinnen verwijzen naar elkaar. Doordat je al weet welke functies sommige
woorden en woordgroepen hebben, hoe de zin is opgebouwd en wat de onderlinge
verhoudingen zijn, kun je woorden of woordgroepen met elkaar in verband leggen en de
betekenis bepalen. Ook leg je relaties tussen de zinnen. Of een lezer dit goed beheerst, ligt
onder andere aan hoe zijn grammaticale (voor)kennis is en zijn vermogen om verbanden te
leggen en het kunnen combineren van gegevens. Woorden die ergens naar verwijzen zijn
voornaamwoorden of voegwoorden.
4. Relaties buiten de tekst leggen
Lezers moeten niet alleen verbanden tussen gegevens binnen de tekst kunnen leggen, maar
ook informatie erbuiten. Je moet de tekst kunnen lezen in de context waarin die bedoeld is.
Zonder kennis van de context, van zaken buiten de tekst, wordt de tekst onbegrijpelijk. Je
legt als lezer vaak al relaties met dingen die je zelf al weet. Het leggen van relaties buiten de
tekst gaat om bredere verbanden die je kunt leggen vanuit de tekst.
5. De structuur van de tekst herkennen
Een tekst is vaak chronologisch opgebouwd. Als je dat weet, kun je de tekst beter volgen. Je
weet namelijk wat de verhouding is tussen de tekstdelen en je kunt er relaties tussen leggen.
Kinderen moeten een aantal deelvaardigheden beheersen:
- Ze moeten inzien dat de tekst is opgebouwd uit verschillende tekstdelen.
- Ze moeten vaststellen wat de onderlinge relatie is tussen die tekstdelen.
- Ze moeten veelvoorkomende vaste structuren herkennen.
- Ze moeten weten dat bepaalde tekstsoorten altijd dezelfde opbouw hebben.
6. De tekstsoort herkennen
Elke tekstsoort heeft zijn eigen vaste kenmerken. Die uiterlijke kenmerken van de tekst en de
functie in de leessituatie helpen je de tekstsoort te herkennen. Kennis van tekstsoorten
hebben voordelen voor het begrijpend lezen:
- Je kunt beter een tekst beoordelen
- Je kunt de structuur van een tekst sneller doorzien
- Je kunt gerichter naar informatie zoeken
- Je kunt beter je leesstrategie bepalen
(Dit lijkt erg op het herkennen van de structuur)
7. Het thema van de tekst bepalen
Kennis van het thema van de tekst helpt je bij het zoeken naar geschikte teksten en tijdens
het lezen bij het bepalen van wat de hoofd- en bijzaken zijn (wat is wel en niet belangrijk?).
Het thema van een tekst is op drie manieren vast te stellen:
- Een zin (wat zijn de kernwoorden?)
- Een alinea (wat is de belangrijkste zin?)
- De totale tekst (wat is het onderwerp waarover in de tekst uitspraken worden
gedaan?)
Hoe langer een tekst is en hoe meer informatie hij bevat, hoe moeilijker het is om het
centrale thema vast te stellen. De lezer moet logisch denken maar ook de inhoud van de
tekst begrijpen.
5.1 Het proces van begrijpend lezen
5.1.1 Strategieën voor begrijpend lezen
Er zijn een aantal strategieën voor begrijpend lezen:
1. Oriënterend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om na te gaan of een tekst bruikbaar is.
Je bekijkt titels, plaatjes, inhoudsopgave of de eerste regels van een alinea.
2. Zoekend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om een antwoord te vinden op een
specifieke vraag. Ook gebruik je deze strategie wanneer je een bepaalde tekst wilt
selecteren bij je leesdoel. Je bekijkt de tekst op bepaalde woorden of je bekijkt titels en
plaatjes.
3. Intensief lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om bepaalde informatie te onthouden. Je
leest de tekst zin voor zin en probeert de informatie die de tekst biedt te volgen. Je maakt
o.a. aantekeningen, markeert/onderstreept de tekst, stelt vragen of noteert steekwoorden in
de kantlijn.
4. Studerend lezen
Deze strategie pas je toe als je de doelstelling hebt om bepaalde informatie uit een tekst te
halen om die later te kunnen reproduceren. Je gebruikt ook een aantal studietechnieken
zoals het samenvatten van hoofdzaken uit de tekst (*zie taalonderwijs ontwerpen blz 266).
*Die studietechnieken proberen hoofd- en bijzaken van elkaar te onderscheiden, proberen
een samenhang tussen de begrippen en relaties in de tekst aan te geven en ze geven een
schriftelijke en soms gevisualiseerde neerslag van de inhoud van de tekst.
Let op: kritisch lezen is geen leesstrategie.
5.1.2 Vaardigheden voor begrijpend lezen
Het decoderen van een tekst heet ook wel technisch lezen. Technisch lezen is een
voorwaarde voor begrijpend lezen.
De vaardigheden die een rol spelen bij het begrijpen van een tekst zijn:
1. Bepalen van het leesdoel
De lezer vraagt zich van te voren af met welke bedoeling hij de tekst gaat lezen:
- Informatie zoeken: gericht op namen en feiten.
- Je mening vormen: gericht op het vinden van standpunten, het onderscheid tussen
meningen en feiten en argumenten voor of tegen.
- Je ontspannen: gericht op de (spannings)opbouw van de tekst, identificatie met de
verhaalfiguren en de sfeertekening.
- Een handeling kunnen uitvoeren: gericht op het zoeken naar aanwijzingen voor je
gedrag of een heldere beschrijving van een werkwijze.
2. De betekenis van woord(groepen) bepalen
De lezer vraagt zich af wat een woord of uitdrukking betekent. Soms staat de betekenis in de
tekst (in de praktijk) maar je kan deze ook vinden in een woordenboek. Woorden krijgen in
een tekst hun betekenis. Bovendien is de betekenis van een woord niet voor iedereen
hetzelfde. Uit de context kun je opmaken wat de betekenis is. Ook bij figuurlijk taalgebruik
(uitdrukkingen en gezegdes) is de context belangrijk.
, 3. Relaties in de tekst leggen
Woorden en zinnen verwijzen naar elkaar. Doordat je al weet welke functies sommige
woorden en woordgroepen hebben, hoe de zin is opgebouwd en wat de onderlinge
verhoudingen zijn, kun je woorden of woordgroepen met elkaar in verband leggen en de
betekenis bepalen. Ook leg je relaties tussen de zinnen. Of een lezer dit goed beheerst, ligt
onder andere aan hoe zijn grammaticale (voor)kennis is en zijn vermogen om verbanden te
leggen en het kunnen combineren van gegevens. Woorden die ergens naar verwijzen zijn
voornaamwoorden of voegwoorden.
4. Relaties buiten de tekst leggen
Lezers moeten niet alleen verbanden tussen gegevens binnen de tekst kunnen leggen, maar
ook informatie erbuiten. Je moet de tekst kunnen lezen in de context waarin die bedoeld is.
Zonder kennis van de context, van zaken buiten de tekst, wordt de tekst onbegrijpelijk. Je
legt als lezer vaak al relaties met dingen die je zelf al weet. Het leggen van relaties buiten de
tekst gaat om bredere verbanden die je kunt leggen vanuit de tekst.
5. De structuur van de tekst herkennen
Een tekst is vaak chronologisch opgebouwd. Als je dat weet, kun je de tekst beter volgen. Je
weet namelijk wat de verhouding is tussen de tekstdelen en je kunt er relaties tussen leggen.
Kinderen moeten een aantal deelvaardigheden beheersen:
- Ze moeten inzien dat de tekst is opgebouwd uit verschillende tekstdelen.
- Ze moeten vaststellen wat de onderlinge relatie is tussen die tekstdelen.
- Ze moeten veelvoorkomende vaste structuren herkennen.
- Ze moeten weten dat bepaalde tekstsoorten altijd dezelfde opbouw hebben.
6. De tekstsoort herkennen
Elke tekstsoort heeft zijn eigen vaste kenmerken. Die uiterlijke kenmerken van de tekst en de
functie in de leessituatie helpen je de tekstsoort te herkennen. Kennis van tekstsoorten
hebben voordelen voor het begrijpend lezen:
- Je kunt beter een tekst beoordelen
- Je kunt de structuur van een tekst sneller doorzien
- Je kunt gerichter naar informatie zoeken
- Je kunt beter je leesstrategie bepalen
(Dit lijkt erg op het herkennen van de structuur)
7. Het thema van de tekst bepalen
Kennis van het thema van de tekst helpt je bij het zoeken naar geschikte teksten en tijdens
het lezen bij het bepalen van wat de hoofd- en bijzaken zijn (wat is wel en niet belangrijk?).
Het thema van een tekst is op drie manieren vast te stellen:
- Een zin (wat zijn de kernwoorden?)
- Een alinea (wat is de belangrijkste zin?)
- De totale tekst (wat is het onderwerp waarover in de tekst uitspraken worden
gedaan?)
Hoe langer een tekst is en hoe meer informatie hij bevat, hoe moeilijker het is om het
centrale thema vast te stellen. De lezer moet logisch denken maar ook de inhoud van de
tekst begrijpen.
