HOOFDSTUK 6
Geur, smaak, pijn,
gehoor en
psychofysica
,HOOFDSTUK Overzicht
Overzicht van sensorische processen
psychofysica
Geur
Smaak
Pijn
gehoor
Kritisch denken over geur, smaak, pijn, gehoor en psychofysica
Reflecties en verbindingen
Belangrijke voorwaarden
Meer te weten komen
LEERUITKOMSTEN
Na het bestuderen van dit hoofdstuk zou je in staat moeten zijn om:
• Onderscheid sensatie van perceptie en vat samen hoe onze sensorische
systemen functioneren.
• Leg sensorische drempels uit en hoe deze reageren op stimuli.
• Vat samen hoe het reukvermogen werkt.
• Vat samen hoe het gevoel van smaak werkt.
• Beschrijf het gevoel van aanraking en hoe we pijn waarnemen.
• Leg uit hoe we geluiden horen.
,Hoe zou je mentale leven eruitzien als je geen zintuigen had? Wat als je vanaf
je geboorte de wereld om je heen niet kon zien, horen, aanraken, proeven,
ruiken of op een andere manier voelen? Je zou nergens op kunnen reageren
omdat reactie sensorische input vereist. Je zou niets kunnen leren, omdat
leren begint met zintuiglijke input. Zou je kunnen denken? Waar kun je aan
denken zonder kennis die is opgedaan met de zintuigen? Filosofen hebben
vanaf Aristoteles over deze vragen nagedacht en hebben meestal
geconcludeerd dat er zonder gevoel geen geestelijk leven zou zijn. Het is geen
wonder dat het bestuderen van de zintuigen altijd een fundamenteel
onderdeel is geweest van de psychologie.
Zintuiglijke systemen zijn bij alle dieren geëvolueerd om hun gedrag te sturen.
Om te overleven en zich voort te planten, moeten dieren reageren op objecten
en gebeurtenissen in de wereld waarin ze leven. Ze moeten zich bijvoorbeeld
verplaatsen naar voedsel en vrienden en weg van roofdieren en afgronden.
Zintuiglijke systemen evolueerden niet om een volledig, objectief overzicht te
geven van de fysieke eigenschappen van de wereld. Ze zijn eerder geëvolueerd
om de specifieke soorten informatie te bieden die het dier nodig heeft om te
overleven en te reproduceren. Het begrijpen van de sensorische systemen van
een dier is het begrijpen van zijn manier van leven. De ogen van kikkers
bevatten bijvoorbeeld 'bugdetectoren', neuronen die alleen reageren op
kleine, bewegende donkere vlekken en die tongbewegingen in de richting van
de vlek veroorzaken; ze bevatten ook kleurdetectoren die de tint van een
vijver onderscheiden van die van gras en lelieblaadjes (Muntz, 1964). Veel
soorten trekvogels hebben een magnetisch gevoel, georiënteerd op het
magnetische veld van de aarde, waardoor ze in de juiste richting kunnen
vliegen, zelfs op bewolkte nachten wanneer visuele signalen niet beschikbaar
zijn (Hughes, 1999). Vleermuizen, die 's nachts vliegen, hebben kleine, bijna
nutteloze ogen maar enorme oren. Ze geven ultrasone pieptonen (buiten het
bereik van het menselijk gehoor) en horen de echo's, die ze gebruiken om
zowel barrières als prooien te detecteren terwijl ze in volledige duisternis
navigeren (Griffin, 1986).
Dit hoofdstuk en het volgende gaan over sensatie en perceptie. Sensatie
verwijst naar de basisprocessen waarmee zintuigen en het zenuwstelsel
reageren op stimuli in de omgeving en naar de elementaire psychologische
, ervaringen die het gevolg zijn van die processen (bijvoorbeeld onze ervaring
met de bitterheid van een smaak, luidheid van een geluid of roodheid van een
gezicht). Perceptie verwijst daarentegen naar de complexere ordening van
sensorische informatie in de hersenen en naar de betekenisvolle interpretaties
die eruit worden gehaald (bijvoorbeeld: "Dit is sterke koffie", "Mijn wekker
rinkelt", of "Dat object is een appel" “). De studie van perceptie is dus nauwer
verbonden met de studie van de hersenen, het denken en het geheugen dan de
studie van sensatie. Het onderscheid is echter vaag, want tijdens de eerste
stappen van het opnemen van stimulusinformatie, beginnen we het al te
organiseren op manieren die nuttig zijn voor het extraheren van betekenis.
Dit hoofdstuk begint met een kort overzicht van basisprocessen die betrokken
zijn bij sensatie. Vervolgens bespreken we psychofysica, een benadering voor
het vinden en beschrijven van betrouwbare relaties tussen fysieke stimuli en
hun zintuiglijke ervaringen. Het hoofdstuk gaat verder met paragrafen over
geur, smaak, pijn en gehoor. Het volgende hoofdstuk gaat uitsluitend over
visie, dat verreweg de meest grondig bestudeerde van de zintuigen is.
Overzicht van Sensorische Processen
FOCUS 1
Hoe kan het sensatieproces worden beschreven als een keten van drie
verschillende soorten gebeurtenissen?
In het algemeen kan het sensatieproces als volgt worden weergegeven:
Lichamelijke prikkel → fysiologische reactie → zintuiglijke ervaring
Dit diagram omvat drie klassen van gebeurtenissen, die elk volledig
verschillen van de andere: (1) De fysieke stimulus is de materie of energie van
de fysieke wereld die de zintuigen raakt; (2) de fysiologische reactie is het
patroon van chemische en elektrische activiteit die optreedt in zintuigen,
zenuwen en de hersenen als gevolg van de stimulus; en (3) de zintuiglijke
ervaring is de subjectieve, psychologische sensatie of perceptie (bijvoorbeeld
de smaak, het geluid of het gezichtsvermogen) die wordt ervaren door het
individu wiens zintuigen zijn gestimuleerd. Bij het drinken van een kopje
koffie komen we moleculen cafeïne op onze tong tegen (fysieke prikkel) en
ervaren we een bittere smaak (zintuiglijke ervaring). De bitterheid is geen
Geur, smaak, pijn,
gehoor en
psychofysica
,HOOFDSTUK Overzicht
Overzicht van sensorische processen
psychofysica
Geur
Smaak
Pijn
gehoor
Kritisch denken over geur, smaak, pijn, gehoor en psychofysica
Reflecties en verbindingen
Belangrijke voorwaarden
Meer te weten komen
LEERUITKOMSTEN
Na het bestuderen van dit hoofdstuk zou je in staat moeten zijn om:
• Onderscheid sensatie van perceptie en vat samen hoe onze sensorische
systemen functioneren.
• Leg sensorische drempels uit en hoe deze reageren op stimuli.
• Vat samen hoe het reukvermogen werkt.
• Vat samen hoe het gevoel van smaak werkt.
• Beschrijf het gevoel van aanraking en hoe we pijn waarnemen.
• Leg uit hoe we geluiden horen.
,Hoe zou je mentale leven eruitzien als je geen zintuigen had? Wat als je vanaf
je geboorte de wereld om je heen niet kon zien, horen, aanraken, proeven,
ruiken of op een andere manier voelen? Je zou nergens op kunnen reageren
omdat reactie sensorische input vereist. Je zou niets kunnen leren, omdat
leren begint met zintuiglijke input. Zou je kunnen denken? Waar kun je aan
denken zonder kennis die is opgedaan met de zintuigen? Filosofen hebben
vanaf Aristoteles over deze vragen nagedacht en hebben meestal
geconcludeerd dat er zonder gevoel geen geestelijk leven zou zijn. Het is geen
wonder dat het bestuderen van de zintuigen altijd een fundamenteel
onderdeel is geweest van de psychologie.
Zintuiglijke systemen zijn bij alle dieren geëvolueerd om hun gedrag te sturen.
Om te overleven en zich voort te planten, moeten dieren reageren op objecten
en gebeurtenissen in de wereld waarin ze leven. Ze moeten zich bijvoorbeeld
verplaatsen naar voedsel en vrienden en weg van roofdieren en afgronden.
Zintuiglijke systemen evolueerden niet om een volledig, objectief overzicht te
geven van de fysieke eigenschappen van de wereld. Ze zijn eerder geëvolueerd
om de specifieke soorten informatie te bieden die het dier nodig heeft om te
overleven en te reproduceren. Het begrijpen van de sensorische systemen van
een dier is het begrijpen van zijn manier van leven. De ogen van kikkers
bevatten bijvoorbeeld 'bugdetectoren', neuronen die alleen reageren op
kleine, bewegende donkere vlekken en die tongbewegingen in de richting van
de vlek veroorzaken; ze bevatten ook kleurdetectoren die de tint van een
vijver onderscheiden van die van gras en lelieblaadjes (Muntz, 1964). Veel
soorten trekvogels hebben een magnetisch gevoel, georiënteerd op het
magnetische veld van de aarde, waardoor ze in de juiste richting kunnen
vliegen, zelfs op bewolkte nachten wanneer visuele signalen niet beschikbaar
zijn (Hughes, 1999). Vleermuizen, die 's nachts vliegen, hebben kleine, bijna
nutteloze ogen maar enorme oren. Ze geven ultrasone pieptonen (buiten het
bereik van het menselijk gehoor) en horen de echo's, die ze gebruiken om
zowel barrières als prooien te detecteren terwijl ze in volledige duisternis
navigeren (Griffin, 1986).
Dit hoofdstuk en het volgende gaan over sensatie en perceptie. Sensatie
verwijst naar de basisprocessen waarmee zintuigen en het zenuwstelsel
reageren op stimuli in de omgeving en naar de elementaire psychologische
, ervaringen die het gevolg zijn van die processen (bijvoorbeeld onze ervaring
met de bitterheid van een smaak, luidheid van een geluid of roodheid van een
gezicht). Perceptie verwijst daarentegen naar de complexere ordening van
sensorische informatie in de hersenen en naar de betekenisvolle interpretaties
die eruit worden gehaald (bijvoorbeeld: "Dit is sterke koffie", "Mijn wekker
rinkelt", of "Dat object is een appel" “). De studie van perceptie is dus nauwer
verbonden met de studie van de hersenen, het denken en het geheugen dan de
studie van sensatie. Het onderscheid is echter vaag, want tijdens de eerste
stappen van het opnemen van stimulusinformatie, beginnen we het al te
organiseren op manieren die nuttig zijn voor het extraheren van betekenis.
Dit hoofdstuk begint met een kort overzicht van basisprocessen die betrokken
zijn bij sensatie. Vervolgens bespreken we psychofysica, een benadering voor
het vinden en beschrijven van betrouwbare relaties tussen fysieke stimuli en
hun zintuiglijke ervaringen. Het hoofdstuk gaat verder met paragrafen over
geur, smaak, pijn en gehoor. Het volgende hoofdstuk gaat uitsluitend over
visie, dat verreweg de meest grondig bestudeerde van de zintuigen is.
Overzicht van Sensorische Processen
FOCUS 1
Hoe kan het sensatieproces worden beschreven als een keten van drie
verschillende soorten gebeurtenissen?
In het algemeen kan het sensatieproces als volgt worden weergegeven:
Lichamelijke prikkel → fysiologische reactie → zintuiglijke ervaring
Dit diagram omvat drie klassen van gebeurtenissen, die elk volledig
verschillen van de andere: (1) De fysieke stimulus is de materie of energie van
de fysieke wereld die de zintuigen raakt; (2) de fysiologische reactie is het
patroon van chemische en elektrische activiteit die optreedt in zintuigen,
zenuwen en de hersenen als gevolg van de stimulus; en (3) de zintuiglijke
ervaring is de subjectieve, psychologische sensatie of perceptie (bijvoorbeeld
de smaak, het geluid of het gezichtsvermogen) die wordt ervaren door het
individu wiens zintuigen zijn gestimuleerd. Bij het drinken van een kopje
koffie komen we moleculen cafeïne op onze tong tegen (fysieke prikkel) en
ervaren we een bittere smaak (zintuiglijke ervaring). De bitterheid is geen
