Jurisprudentie hoorcolleges Strafrecht 3 (2018-2019)
Hoorcollege 1a: inleiding tot strafvordering
Dronken broer
Dit arrest gaat over herziening. Dit is een buitengewoon rechtsmiddel dat kan worden
aangewend nadat een einduitspraak in kracht van gewijsde is gegaan. Dit rechtsmiddel is
vooral bedoeld om achteraf gebleken rechterlijk dwaling te herstellen. Herziening kan zowel
ten voordele (deze is in praktijk verreweg het belangrijkst), als ten nadele.
Dronken broer is een voorbeeld van herziening te voordele: rechtsverwerking mag de
veroordeelde die zich op een novum beroept niet worden tegengeworpen. In de zaak waren
twee broers met hun auto tegen een reclamebord aangereden en zijn doorgereden na dit
ongeval. De ene broer werd veroordeeld wegens dronken rijden. Nadat deze veroordeling
onherroepelijk was geworden, werd een herzieningsaanvraag ingediend met als novum dat de
andere broer, anders dan de verdachte aanvankelijk had verklaard, gereden had (deze broer
had geen rijbewijs, maar het was zogenaamd veiliger hem te laten rijden omdat hij nuchter
was). De herzieningsaanvraag slaagde, en beide broers gaan vrijuit. Want de andere broer had
destijds niet hoeven te blazen.
Ook al lijkt dit niet bevredigend, dat is het wel voor de materiële waarheid. Het misbruik van
recht in deze zaak (het moedwillig voordoen als een ander) is niet een zodanig zwaarwegende
factor om geen herziening toe te passen. NB: het kan zich dus lonen om zich voor te doen als
een ander. De zaak was hier eigenlijk al verjaard en kon het OM niet meer zo veel met de
echte dader.
Herziening ten nadele: zie art. 482a Sv. Nova (sub a) en falsa (sub b). Lid 3 geeft een
belangrijke beperking. Er moet een afweging worden gemaakt tussen de belangen van de
verdachte (ne bis in idem) en het vinden van de materiële waarheid.
Öztürk tegen Duitsland
Autonome begripsvoering. Het EHRM geeft een eigen, autonome uitleg aan de in het verdrag
voorkomende begrippen. Idee hierachter: het EVRM schept geen verplichtingen tussen staten,
maar stelt de bescherming van het individu tegen de staat voorop. Een interpretatie van het
verdrag die de staat welgevallig is, verdraagt zich al gauw slecht met object and purpose van
het verdrag. Het EHRM acht zich niet gebonden aan de begrippen en onderscheidingen die in
het nationale recht van de aangeklaagde staat worden gehanteerd.
Voorbeeld in Öztürk tegen Duitsland: criminal charge. Dit begrip komt voor in art. 6 EVRM
en hiervan is ook sprake als de overheid de burger een bestuurlijke boete op wil leggen, zodat
de burger recht heeft op een eerlijk proces. Dat de oplegging van een bestuurlijke boete
volgens het nationale recht geen strafrecht is, doet niet ter zake. Een staat kan niet onder zijn
verdragsverplichtingen uitkomen door de oplegging van boetes te voorzien van een ander
etiket (bestuursrecht). Kortom: de consequentie van dit arrest is dat de nationale wetgever niet
kan ontsnappen aan het EHRM door het vormgeven van regels. NB: in Nederland is een
voorbeeld de WAHV (Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften,
oftewel: Wet Mulder).
Kruslin en Huvig tegen Frankrijk
Clarity en rechtsbescherming. Dit heeft voor de toepassing en uitleg van art. 8 lid 2 EVRM
twee belangrijke consequenties:
1. De eisen die aan law worden gesteld hangen af van de ernst van de inbreuk op de
privacy. Hoe forser de inbreuk, hoe preciezer de regeling moet zijn.
, 2. De onderscheid met de necessity-toets vervaagt. (Let op: voor arrest is dit onderdeel
niet van belang. Uitleg: bij de vraag of de inbreuk noodzakelijk is in een
democratische samenleving, betrekt het EHRM de aanwezige waarborgen tegen
willekeur. De precisie van regelgeving vormt echter ook al een waarborg tegen
willekeur.)
In het arrest ging het om de bevoegdheid van de Franse onderzoeksrechter om de telefoon af
te luisteren (dit is een inbreuk op een grondrecht/inmenging in het privéleven van de
verdachte). Die bevoegdheid stond niet met zo veel woorden in de wet, maar het was vaste
rechtspraak dat die ingelezen kon worden in de wettelijke taak van de onderzoeksrechter om
de zaak tot klaarheid te brengen. Het EHRM was het hier niet mee eens: het afluisteren van
iemands telefoon vormt ‘a serious interference with private life’ en daarom gebaseerd moet
zijn op een ‘law’ die ‘particularly precise’ is. Er zijn ‘clear, detailed rules’ nodig. Zo moet
bijvoorbeeld gespecificeerd worden welke personen door het afluisteren konden worden
getroffen, welke strafbare feiten aanleiding kunnen geven tot afluisteren, de duur van het
afluisteren en procedureregels m.b.t. het opmaken van tapverslagen en het bewaren en
vernietigen van bandopnames.
Hoorcollege 1b: voorbereidend onderzoek
Salduz en Nederland (excl. conclusie)
Rechtsbijstand m.b.t. het politieverhoor. Het EHRM oordeelde eerder in Salduz tegen Turkije
dat een verdachte in beginsel recht heeft op ‘access to a lawyer’ als hij door de politie wordt
verhoord. De aangehouden verdachte heeft in ieder geval recht op consultatiebijstand. De
vraag was of hieronder ook bijstand tijdens het verhoor was begrepen.
De HR leidt uit het arrest af dat een door de politie aangehouden verdachte aan art. 6 EVRM
een aanspraak op rechtsbijstand kan ontlenen die inhoudt dat hem de gelegenheid wordt
geboden om voorafgaand aan het verhoor door de politie aangaande zijn betrokkenheid bij
een strafbaar feit een advocaat te raadplegen. Dit brengt mee dat de verdachte vóór de
aanvang van het eerste verhoor dient te worden gewezen op zijn recht op raadpleging van
een advocaat. Alleen als hij uitdrukkelijk of stilzwijgend, maar in ieder geval ondubbelzinnig
afstand heeft gedaan van dat recht, mag aan het verhoor worden begonnen. Als hem niet
binnen redelijke grenzen de gelegenheid is geboden om voorafgaand aan het eerste verhoor
een advocaat te raadplegen, levert dat in beginsel een vormverzuim op als bedoeld in art. 359a
Sv. De rechter dient bij de beoordeling of aan zo een vormverzuim een rechtsgevolg dient te
worden verbonden, rekening te houden met de factoren uit art. 359a lid 2 Sv. De HR trekt de
conclusie dat, als de verdachte niet eerst met een raadsman heeft kunnen overleggen, de door
hem vervolgens afgelegde verklaringen in beginsel steeds van het bewijs dienen te worden
uitgesloten.
Saunders v. the UK
Ondanks dat het nemo tenetur-beginsel niet uitdrukkelijk verwoord is in het EVRM, heeft het
beginsel wel erkenning gevonden in de rechtspraal van het EHRM. ‘The right to silence and
the right not to incriminate oneself’ liggen ‘at the heart of the notion of a fair procedure under
art. 6’. Dus: het nemo tenetur-beginsel wordt ingelezen in art. 6 lid 1 EVRM. Het heeft ook
een nauwe samenhang met de onschuldpresumptie. Dat de verdachte mag zwijgen,
onderstreept dat het de overheid is die de schuld van de verdachte moet bewijzen. Waarborg
hierbij tegen willekeurige bestraffing is het verbod om de verdachte tot spreken te dwingen.
Afgeperste verklaringen zijn immers onbetrouwbaar.
Bescherming tegen gedwongen self-incrimination gaat niet verder dan het zwijgrecht: bewijs
dat onder dwang of drukuitoefening is verkregen en dat afhankelijk bestaat van de wil van de
Hoorcollege 1a: inleiding tot strafvordering
Dronken broer
Dit arrest gaat over herziening. Dit is een buitengewoon rechtsmiddel dat kan worden
aangewend nadat een einduitspraak in kracht van gewijsde is gegaan. Dit rechtsmiddel is
vooral bedoeld om achteraf gebleken rechterlijk dwaling te herstellen. Herziening kan zowel
ten voordele (deze is in praktijk verreweg het belangrijkst), als ten nadele.
Dronken broer is een voorbeeld van herziening te voordele: rechtsverwerking mag de
veroordeelde die zich op een novum beroept niet worden tegengeworpen. In de zaak waren
twee broers met hun auto tegen een reclamebord aangereden en zijn doorgereden na dit
ongeval. De ene broer werd veroordeeld wegens dronken rijden. Nadat deze veroordeling
onherroepelijk was geworden, werd een herzieningsaanvraag ingediend met als novum dat de
andere broer, anders dan de verdachte aanvankelijk had verklaard, gereden had (deze broer
had geen rijbewijs, maar het was zogenaamd veiliger hem te laten rijden omdat hij nuchter
was). De herzieningsaanvraag slaagde, en beide broers gaan vrijuit. Want de andere broer had
destijds niet hoeven te blazen.
Ook al lijkt dit niet bevredigend, dat is het wel voor de materiële waarheid. Het misbruik van
recht in deze zaak (het moedwillig voordoen als een ander) is niet een zodanig zwaarwegende
factor om geen herziening toe te passen. NB: het kan zich dus lonen om zich voor te doen als
een ander. De zaak was hier eigenlijk al verjaard en kon het OM niet meer zo veel met de
echte dader.
Herziening ten nadele: zie art. 482a Sv. Nova (sub a) en falsa (sub b). Lid 3 geeft een
belangrijke beperking. Er moet een afweging worden gemaakt tussen de belangen van de
verdachte (ne bis in idem) en het vinden van de materiële waarheid.
Öztürk tegen Duitsland
Autonome begripsvoering. Het EHRM geeft een eigen, autonome uitleg aan de in het verdrag
voorkomende begrippen. Idee hierachter: het EVRM schept geen verplichtingen tussen staten,
maar stelt de bescherming van het individu tegen de staat voorop. Een interpretatie van het
verdrag die de staat welgevallig is, verdraagt zich al gauw slecht met object and purpose van
het verdrag. Het EHRM acht zich niet gebonden aan de begrippen en onderscheidingen die in
het nationale recht van de aangeklaagde staat worden gehanteerd.
Voorbeeld in Öztürk tegen Duitsland: criminal charge. Dit begrip komt voor in art. 6 EVRM
en hiervan is ook sprake als de overheid de burger een bestuurlijke boete op wil leggen, zodat
de burger recht heeft op een eerlijk proces. Dat de oplegging van een bestuurlijke boete
volgens het nationale recht geen strafrecht is, doet niet ter zake. Een staat kan niet onder zijn
verdragsverplichtingen uitkomen door de oplegging van boetes te voorzien van een ander
etiket (bestuursrecht). Kortom: de consequentie van dit arrest is dat de nationale wetgever niet
kan ontsnappen aan het EHRM door het vormgeven van regels. NB: in Nederland is een
voorbeeld de WAHV (Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften,
oftewel: Wet Mulder).
Kruslin en Huvig tegen Frankrijk
Clarity en rechtsbescherming. Dit heeft voor de toepassing en uitleg van art. 8 lid 2 EVRM
twee belangrijke consequenties:
1. De eisen die aan law worden gesteld hangen af van de ernst van de inbreuk op de
privacy. Hoe forser de inbreuk, hoe preciezer de regeling moet zijn.
, 2. De onderscheid met de necessity-toets vervaagt. (Let op: voor arrest is dit onderdeel
niet van belang. Uitleg: bij de vraag of de inbreuk noodzakelijk is in een
democratische samenleving, betrekt het EHRM de aanwezige waarborgen tegen
willekeur. De precisie van regelgeving vormt echter ook al een waarborg tegen
willekeur.)
In het arrest ging het om de bevoegdheid van de Franse onderzoeksrechter om de telefoon af
te luisteren (dit is een inbreuk op een grondrecht/inmenging in het privéleven van de
verdachte). Die bevoegdheid stond niet met zo veel woorden in de wet, maar het was vaste
rechtspraak dat die ingelezen kon worden in de wettelijke taak van de onderzoeksrechter om
de zaak tot klaarheid te brengen. Het EHRM was het hier niet mee eens: het afluisteren van
iemands telefoon vormt ‘a serious interference with private life’ en daarom gebaseerd moet
zijn op een ‘law’ die ‘particularly precise’ is. Er zijn ‘clear, detailed rules’ nodig. Zo moet
bijvoorbeeld gespecificeerd worden welke personen door het afluisteren konden worden
getroffen, welke strafbare feiten aanleiding kunnen geven tot afluisteren, de duur van het
afluisteren en procedureregels m.b.t. het opmaken van tapverslagen en het bewaren en
vernietigen van bandopnames.
Hoorcollege 1b: voorbereidend onderzoek
Salduz en Nederland (excl. conclusie)
Rechtsbijstand m.b.t. het politieverhoor. Het EHRM oordeelde eerder in Salduz tegen Turkije
dat een verdachte in beginsel recht heeft op ‘access to a lawyer’ als hij door de politie wordt
verhoord. De aangehouden verdachte heeft in ieder geval recht op consultatiebijstand. De
vraag was of hieronder ook bijstand tijdens het verhoor was begrepen.
De HR leidt uit het arrest af dat een door de politie aangehouden verdachte aan art. 6 EVRM
een aanspraak op rechtsbijstand kan ontlenen die inhoudt dat hem de gelegenheid wordt
geboden om voorafgaand aan het verhoor door de politie aangaande zijn betrokkenheid bij
een strafbaar feit een advocaat te raadplegen. Dit brengt mee dat de verdachte vóór de
aanvang van het eerste verhoor dient te worden gewezen op zijn recht op raadpleging van
een advocaat. Alleen als hij uitdrukkelijk of stilzwijgend, maar in ieder geval ondubbelzinnig
afstand heeft gedaan van dat recht, mag aan het verhoor worden begonnen. Als hem niet
binnen redelijke grenzen de gelegenheid is geboden om voorafgaand aan het eerste verhoor
een advocaat te raadplegen, levert dat in beginsel een vormverzuim op als bedoeld in art. 359a
Sv. De rechter dient bij de beoordeling of aan zo een vormverzuim een rechtsgevolg dient te
worden verbonden, rekening te houden met de factoren uit art. 359a lid 2 Sv. De HR trekt de
conclusie dat, als de verdachte niet eerst met een raadsman heeft kunnen overleggen, de door
hem vervolgens afgelegde verklaringen in beginsel steeds van het bewijs dienen te worden
uitgesloten.
Saunders v. the UK
Ondanks dat het nemo tenetur-beginsel niet uitdrukkelijk verwoord is in het EVRM, heeft het
beginsel wel erkenning gevonden in de rechtspraal van het EHRM. ‘The right to silence and
the right not to incriminate oneself’ liggen ‘at the heart of the notion of a fair procedure under
art. 6’. Dus: het nemo tenetur-beginsel wordt ingelezen in art. 6 lid 1 EVRM. Het heeft ook
een nauwe samenhang met de onschuldpresumptie. Dat de verdachte mag zwijgen,
onderstreept dat het de overheid is die de schuld van de verdachte moet bewijzen. Waarborg
hierbij tegen willekeurige bestraffing is het verbod om de verdachte tot spreken te dwingen.
Afgeperste verklaringen zijn immers onbetrouwbaar.
Bescherming tegen gedwongen self-incrimination gaat niet verder dan het zwijgrecht: bewijs
dat onder dwang of drukuitoefening is verkregen en dat afhankelijk bestaat van de wil van de
