Samenvatting Voeding Blok 2.4
Hart- en vaatziekten
Manual of Dietetic Practice: H. 7.14 Cardiovascular disease
De etiologie van hart- en vaatziekten (ook cardiovasculaire aandoeningen genoemd, afkorting = HVZ)
wordt door meerdere factoren bepaald en is sterk geassocieerd met risicofactoren zoals hypertensie,
dyslipidemie, roken, gebrek aan beweging en diabetes mellitus. HVZ hangen met elkaar samen: hun
oorzaak is te wijten aan atherosclerose (aderverkalking) en/of trombose (bloedstolsel). De incidentie
van HVZ is gerelateerd aan modificeerbare risicofactoren, zoals dyslipidemie en hypertensie. Deze
kunnen op hun beurt worden gekoppeld aan leefstijlfactoren, bijv. hoge inname van verzadigd vet,
roken en gebrek aan beweging.
Alle huidige richtlijnen zijn het erover eens dat bij de behandeling van mensen met een verhoogd
risico op HVZ er aandacht moet zijn voor de volgende leefstijlfactoren (in willekeurige volgorde):
stoppen met roken, voldoende beweging, bloeddrukmanagement, lipidenmanagement,
diabetesmanagement, gezonde voedingskeuzes, gewichtsbeheersing, het beperken van centrale
obesitas (buikobesitas) en beheer van vetten, bloeddruk en diabetes.
Het cardioprotectief dieet
Het cardioprotectief dieet bestaat uit voedingsadviezen ter bescherming tegen de belangrijkste HVZ.
Het komt voort uit het mediterraan dieet. De belangrijkste kenmerken van het dieet zijn (deze zijn
anders dan de kenmerken uit de Nederlandse richtlijnen):
• Verzadigd vet mag max. 10% van de totale dagelijkse inname omvatten. Het vervangen van
verzadigd vet door onverzadigd vet kan het risico op HVZ verminderen.
• Transvet mag max. 2% van de totale dagelijkse inname omvatten. Er is aangetoond dat
transvetten het LDL ‘slecht cholesterol’ verhogen terwijl ze het HDL ‘goed cholesterol’ verlagen.
• Er wordt aanbevolen max. 6 gram zout per dag te gebruiken = 2,4 gram natrium per dag.
• Oplosbare vezels verlagen het cholesterolgehalte door de absorptie in de darm te verstoren.
Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid = 15-20 gram.
• Koolhydraten 50-55% van de totale dagelijkse inname. Een lage glykemische index (GI) is gunstig
voor mensen met diabetes of het metabool syndroom.
• Soja-eiwit verlaagt het LDL en verhoogt het HDL. ADH = 15-25 gram.
• Er wordt aanbevolen om max. 300 milligram cholesterol per dag uit de voeding te halen.
De rol van alcohol in het cardioprotectief dieet blijft onduidelijk vanwege het ontbreken van
interventiestudies om de voordelen ervan vast te stellen. Er is echter duidelijk bewijs voor de gevaren
van overmatige inname. Epidemiologisch bewijs suggereert dat alcohol voor degenen met een
gemiddeld of hoog cardiovasculair risico beschermend werkt. De voordelen voor mensen met een laag
risico, bijv. jonge vrouwen, zijn twijfelachtig. Voor degenen met een verhoogd cardiovasculair risico
biedt een regelmatige inname van 1-2 glazen alcohol per dag waarschijnlijk maximale bescherming
zonder nadelige effecten op triglyceriden of bloeddruk.
Coronaire hartziekten
Coronaire hartziekte (CAD) is de meest voorkomende manifestatie van HVZ. Coronaire hartziekte kan
aanwezig zijn in de volgende vormen:
• Stabiele angina = pijn op de borst die niet zomaar opkomt maar zich voordoet bij inspanning.
• Acuut coronair syndroom = verzamelnaam voor een acuut myocardinfarct en instabiele angina.
• Plotselinge sterfte (met of zonder een geschiedenis van angina) door erfelijke cardiomyopathieën
(aandoeningen van de hartspier) of aritmieën (hartritmestoornissen).
• Hartfalen als gevolg van coronaire hartziekte waarvan cachexie een teken is van het eindstadium.
De pathogenese (wijze waarop een ziekteproces zich in het lichaam ontwikkelt) van coronaire
hartziekte is een complexe interactie van een aantal processen. Zowel atherosclerose als trombose
zijn fundamenteel voor de ontwikkeling van de ziekte en elk wordt beïnvloedt door het dieet.
1
, Een hoge inname van verzadigd vet verhoogt het LDL-cholesterol en verlaagt het HDL-cholesterol. Dit
kan leiden tot schade aan het endotheel en is de eerste stap in de ontwikkeling van atherosclerose en
kan daarnaast trombose veroorzaken. Ontsteking ligt ten grondslag aan atherosclerose en huidig
bewijs suggereert dat ontstekingsremmende voedingsbestanddelen (omega-3-vetzuren en
antioxidanten) een rol kunnen spelen bij het verminderen van letsel aan de kransslagaders.
Hartfalen
Hartfalen is een chronische aandoening en wordt veroorzaakt door een verminderd vermogen van het
hart om bloed door het lichaam te pompen. Coronaire hartziekte is de meest voorkomende oorzaak.
Het dieetmanagement bij hartfalen:
• Obesitas moet worden vermeden omdat het de hartbelasting verhoogt.
• De combinatie van verminderde voedingsinname en verhoogde eisen stelt de patiënt bloot aan
risico op ondervoeding. De energie-inname moet voldoende zijn om aan de voedingsbehoeften te
voldoen en verslechtering van de voedingsstatus te voorkomen. Gewichtstoename door verhoogde
vetopslag moet echter vermeden worden.
• Cachexie is een complexe aandoening die veel lichaamssystemen treft. Er is verlies van skelet- en
hartspier en vet- en botweefsel. Er zijn neurohormonale en immunologische veranderingen en
verminderd functioneren.
• Natrium- en waterretentie leiden tot uitbreiding van het extracellulair vloeistofvolume. De patiënt
haalt geen voordeel uit het beperken van de vochtinname als deze onbeperkte hoeveelheden zout
blijft gebruiken.
• Een overmatige hoeveelheid vocht moet worden vermeden omdat dit de positieve effecten van
diuretica opheft en hyponatriëmie induceert.
• Er moet aandacht worden besteed aan de inname van micronutriënten, aangezien het gebruik van
diuretica en andere geneesmiddelen kunnen leiden tot verliezen van kalium en in water oplosbare
vitamines. Alcohol mag alleen met mate worden geconsumeerd en volledig worden vermeden als
hartfalen is veroorzaakt door alcoholmisbruik.
Dyslipidemie
Dyslipidemie verwijst naar de aanwezigheid van hoge niveaus cholesterol, triglyceriden of
lipoproteïnen (de verbindingen waarin ze naar het bloed worden getransporteerd). Dyslipidemie wordt
geassocieerd met atherosclerose – het proces waardoor slagaders worden afgesloten, wat op zijn
beurt resulteert in of bijdraagt aan een aantal chronische aandoeningen, waaronder coronaire
hartziekten, beroerte en perifeer vaatlijden.
Cholesterol is een essentieel onderdeel van de structuur van alle celmembranen en een voorloper van
galzuren, steroïde hormonen en vitamine D. Overmatig cholesterol kan zich ophopen in de bloedvaten,
wat uiteindelijk een beperking of onderbreking in de bloedsomloop veroorzaakt: dit proces wordt
atherosclerose genoemd. Afhankelijk van waar de beperking van de bloedstroom optreedt, kan dit
leiden tot angina, hartaanval en beroerte. Daarnaast kan het bijdragen aan andere aandoeningen
zoals erectiestoornissen en de ziekte van Alzheimer. Verhoogd cholesterolgehalte is de grootste
risicofactor voor coronaire hartziekte en een belangrijke risicofactor voor HVZ.
Referentiewaarden in serum
Totaal cholesterol < 5,0
HDL > 1,0/> 1,2
LDL ≤ 2,5
Triglyceriden ≤ 2,0
Bloeddruk 120/80
Circulerende triglyceriden zijn voornamelijk aanwezig in VLDL dat wordt gemaakt in de lever
(endogene productie) en in chylomicronen die worden geproduceerd door de darm na de
spijsvertering (exogene productie).
2
Hart- en vaatziekten
Manual of Dietetic Practice: H. 7.14 Cardiovascular disease
De etiologie van hart- en vaatziekten (ook cardiovasculaire aandoeningen genoemd, afkorting = HVZ)
wordt door meerdere factoren bepaald en is sterk geassocieerd met risicofactoren zoals hypertensie,
dyslipidemie, roken, gebrek aan beweging en diabetes mellitus. HVZ hangen met elkaar samen: hun
oorzaak is te wijten aan atherosclerose (aderverkalking) en/of trombose (bloedstolsel). De incidentie
van HVZ is gerelateerd aan modificeerbare risicofactoren, zoals dyslipidemie en hypertensie. Deze
kunnen op hun beurt worden gekoppeld aan leefstijlfactoren, bijv. hoge inname van verzadigd vet,
roken en gebrek aan beweging.
Alle huidige richtlijnen zijn het erover eens dat bij de behandeling van mensen met een verhoogd
risico op HVZ er aandacht moet zijn voor de volgende leefstijlfactoren (in willekeurige volgorde):
stoppen met roken, voldoende beweging, bloeddrukmanagement, lipidenmanagement,
diabetesmanagement, gezonde voedingskeuzes, gewichtsbeheersing, het beperken van centrale
obesitas (buikobesitas) en beheer van vetten, bloeddruk en diabetes.
Het cardioprotectief dieet
Het cardioprotectief dieet bestaat uit voedingsadviezen ter bescherming tegen de belangrijkste HVZ.
Het komt voort uit het mediterraan dieet. De belangrijkste kenmerken van het dieet zijn (deze zijn
anders dan de kenmerken uit de Nederlandse richtlijnen):
• Verzadigd vet mag max. 10% van de totale dagelijkse inname omvatten. Het vervangen van
verzadigd vet door onverzadigd vet kan het risico op HVZ verminderen.
• Transvet mag max. 2% van de totale dagelijkse inname omvatten. Er is aangetoond dat
transvetten het LDL ‘slecht cholesterol’ verhogen terwijl ze het HDL ‘goed cholesterol’ verlagen.
• Er wordt aanbevolen max. 6 gram zout per dag te gebruiken = 2,4 gram natrium per dag.
• Oplosbare vezels verlagen het cholesterolgehalte door de absorptie in de darm te verstoren.
Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid = 15-20 gram.
• Koolhydraten 50-55% van de totale dagelijkse inname. Een lage glykemische index (GI) is gunstig
voor mensen met diabetes of het metabool syndroom.
• Soja-eiwit verlaagt het LDL en verhoogt het HDL. ADH = 15-25 gram.
• Er wordt aanbevolen om max. 300 milligram cholesterol per dag uit de voeding te halen.
De rol van alcohol in het cardioprotectief dieet blijft onduidelijk vanwege het ontbreken van
interventiestudies om de voordelen ervan vast te stellen. Er is echter duidelijk bewijs voor de gevaren
van overmatige inname. Epidemiologisch bewijs suggereert dat alcohol voor degenen met een
gemiddeld of hoog cardiovasculair risico beschermend werkt. De voordelen voor mensen met een laag
risico, bijv. jonge vrouwen, zijn twijfelachtig. Voor degenen met een verhoogd cardiovasculair risico
biedt een regelmatige inname van 1-2 glazen alcohol per dag waarschijnlijk maximale bescherming
zonder nadelige effecten op triglyceriden of bloeddruk.
Coronaire hartziekten
Coronaire hartziekte (CAD) is de meest voorkomende manifestatie van HVZ. Coronaire hartziekte kan
aanwezig zijn in de volgende vormen:
• Stabiele angina = pijn op de borst die niet zomaar opkomt maar zich voordoet bij inspanning.
• Acuut coronair syndroom = verzamelnaam voor een acuut myocardinfarct en instabiele angina.
• Plotselinge sterfte (met of zonder een geschiedenis van angina) door erfelijke cardiomyopathieën
(aandoeningen van de hartspier) of aritmieën (hartritmestoornissen).
• Hartfalen als gevolg van coronaire hartziekte waarvan cachexie een teken is van het eindstadium.
De pathogenese (wijze waarop een ziekteproces zich in het lichaam ontwikkelt) van coronaire
hartziekte is een complexe interactie van een aantal processen. Zowel atherosclerose als trombose
zijn fundamenteel voor de ontwikkeling van de ziekte en elk wordt beïnvloedt door het dieet.
1
, Een hoge inname van verzadigd vet verhoogt het LDL-cholesterol en verlaagt het HDL-cholesterol. Dit
kan leiden tot schade aan het endotheel en is de eerste stap in de ontwikkeling van atherosclerose en
kan daarnaast trombose veroorzaken. Ontsteking ligt ten grondslag aan atherosclerose en huidig
bewijs suggereert dat ontstekingsremmende voedingsbestanddelen (omega-3-vetzuren en
antioxidanten) een rol kunnen spelen bij het verminderen van letsel aan de kransslagaders.
Hartfalen
Hartfalen is een chronische aandoening en wordt veroorzaakt door een verminderd vermogen van het
hart om bloed door het lichaam te pompen. Coronaire hartziekte is de meest voorkomende oorzaak.
Het dieetmanagement bij hartfalen:
• Obesitas moet worden vermeden omdat het de hartbelasting verhoogt.
• De combinatie van verminderde voedingsinname en verhoogde eisen stelt de patiënt bloot aan
risico op ondervoeding. De energie-inname moet voldoende zijn om aan de voedingsbehoeften te
voldoen en verslechtering van de voedingsstatus te voorkomen. Gewichtstoename door verhoogde
vetopslag moet echter vermeden worden.
• Cachexie is een complexe aandoening die veel lichaamssystemen treft. Er is verlies van skelet- en
hartspier en vet- en botweefsel. Er zijn neurohormonale en immunologische veranderingen en
verminderd functioneren.
• Natrium- en waterretentie leiden tot uitbreiding van het extracellulair vloeistofvolume. De patiënt
haalt geen voordeel uit het beperken van de vochtinname als deze onbeperkte hoeveelheden zout
blijft gebruiken.
• Een overmatige hoeveelheid vocht moet worden vermeden omdat dit de positieve effecten van
diuretica opheft en hyponatriëmie induceert.
• Er moet aandacht worden besteed aan de inname van micronutriënten, aangezien het gebruik van
diuretica en andere geneesmiddelen kunnen leiden tot verliezen van kalium en in water oplosbare
vitamines. Alcohol mag alleen met mate worden geconsumeerd en volledig worden vermeden als
hartfalen is veroorzaakt door alcoholmisbruik.
Dyslipidemie
Dyslipidemie verwijst naar de aanwezigheid van hoge niveaus cholesterol, triglyceriden of
lipoproteïnen (de verbindingen waarin ze naar het bloed worden getransporteerd). Dyslipidemie wordt
geassocieerd met atherosclerose – het proces waardoor slagaders worden afgesloten, wat op zijn
beurt resulteert in of bijdraagt aan een aantal chronische aandoeningen, waaronder coronaire
hartziekten, beroerte en perifeer vaatlijden.
Cholesterol is een essentieel onderdeel van de structuur van alle celmembranen en een voorloper van
galzuren, steroïde hormonen en vitamine D. Overmatig cholesterol kan zich ophopen in de bloedvaten,
wat uiteindelijk een beperking of onderbreking in de bloedsomloop veroorzaakt: dit proces wordt
atherosclerose genoemd. Afhankelijk van waar de beperking van de bloedstroom optreedt, kan dit
leiden tot angina, hartaanval en beroerte. Daarnaast kan het bijdragen aan andere aandoeningen
zoals erectiestoornissen en de ziekte van Alzheimer. Verhoogd cholesterolgehalte is de grootste
risicofactor voor coronaire hartziekte en een belangrijke risicofactor voor HVZ.
Referentiewaarden in serum
Totaal cholesterol < 5,0
HDL > 1,0/> 1,2
LDL ≤ 2,5
Triglyceriden ≤ 2,0
Bloeddruk 120/80
Circulerende triglyceriden zijn voornamelijk aanwezig in VLDL dat wordt gemaakt in de lever
(endogene productie) en in chylomicronen die worden geproduceerd door de darm na de
spijsvertering (exogene productie).
2
