Inleiding tot de psychologie: deel 2
GEHEUGEN EN AANDACHT
1. Verschillende soorten geheugen
Sensorisch geheugen
● Zowel sensorische input die we bewust opmerken als diegene die we niet
bewust opmerken komt in het sensorisch geheugen terecht voor maximaal
enkele seconden
● De stimuli worden in hun originele vorm bewaard in dit geheugen
● Onbewuste mentale processen beslissen of de informatie naar het
kortetermijngeheugen moet worden gebracht of niet en dus bewust gemaakt
moet worden of niet door er aandacht aan te besteden
● Grote capaciteit
● Verschillende systemen voor elk zintuig:
- Auditief = echoic memory (10 seconden)
- Visueel = iconic memory
Het kortetermijngeheugen / werkgeheugen
● Info blijft maar even beschikbaar in dit geheugen, tenzij het voortdurend wordt
herhaald door eraan te denken
● Enkel bewuste gedachten actief
● Heel kleine capaciteit: er kunnen maar 5 tot 9 items tegelijkertijd in zitten
● Bestaat uit verschillende componenten die op elkaar inspelen:
- Een fonologische loop: zorgt ervoor dat verbale info wordt vastgehouden
door het steeds te herhalen:
o Short-term memory span: het aantal uitspreekbare items dat een
persoon kan onthouden
➢ Afhankelijk van hoe snel iemand de items kan uitspreken:
hoe meer lettergrepen, hoe minder gemakkelijk te onthouden
➢ Vergroot naargelang hoe ouder we worden, verkleint weer als
we oud zijn
o In dagelijks leven: woorden stil tegen onszelf zeggen, ideeën
samenbrengen in de vorm van woorden wanneer we herinneringen
ophalen, plannen maken,…
- Een visueel-spatiale schetsblok: zorgt ervoor dat visuele en spatiale info
wordt vastgehouden
- Een “central executive”: zorgt ervoor dat de geheugenactiviteit wordt
gecoördineerd en nieuwe info in het werkgeheugen wordt gebracht van het
sensorische geheugen en van het LTG
Het langetermijngeheugen
● Informatie kan vanuit het kortetermijngeheugen worden gecodeerd om hier
terecht te komen
1
, ● We zijn ons niet bewust van de dingen die in dit geheugen zitten, behalve
wanneer ze worden opgehaald en in het kortetermijngeheugen terecht komen
● Passief
Bewijzen voor de verschillende soorten geheugen:
● Henry Molaison (HM): hippocampus en corticale en subcorticale structuren die
nauw verbonden waren aan de hippocampus werden verwijderd met gevolg:
hij kon alles van voor de operatie zich nog herinneren, hij kon ook nog lezen,
problemen oplossen,… maar vanaf het moment dat zijn aandacht wegviel van
wat hij aan het doen was, wist hij niet meer wat hij gedaan had en onthield hij
hier niets van
= temporal-lobe amnesia
activiteit in de hippocampus is essentieel om bepaalde types lange
termijnherinneringen te vormen
2. Het informatieverwerkingsmodel van onze cognitie
Uitgangspunten:
● We hebben maar een beperkte hoeveelheid mentale energie, opslagplaats en
tijd om te besteden aan informatieverwerking
● Informatie gaat van geheugen naar geheugen
Model:
● Sensorische input sensorisch geheugen bij aandacht besteden aan de
stimulus gaat de info naar het kortetermijngeheugen kan opgeslagen
worden in het langetermijngeheugen indien nodig terug naar
kortetermijngeheugen
● Info blijft enkel in kortetermijngeheugen als we dit blijven herhalen/als we
hierop blijven focussen
Controleprocessen die ervoor zorgen dat informatie van één geheugen naar een
ander geheugen kan verplaatsen:
● Aandacht : zorgt ervoor dat info van sensorisch geheugen naar
kortetermijngeheugen kan gaan, want niet alle info past in het KTG
● Encoding: zorgt ervoor dat info van KTG naar LTG gaat
● Retrieval: zorgt ervoor dat info van LTG naar KTG gaat
Cognitieve processen kunnen geplaatst worden op een continuüm van inspannend
tot automatisch:
● Automatisch:
- Zonder intentie en zonder hiervan bewust te zijn
- Interfereert niet met het uitvoeren van andere processen
2
, - Verbetert niet met oefening
- Niet beïnvloed door individuele verschillen in intelligentie, motivatie en
educatie
- Weinig glucose voor nodig
● Inspannend:
- Bewuste aandacht nodig
- Interfereert met het uitvoeren van andere processen
- Verbetert met oefening
- Beïnvloed door individuele verschillen
- Veel glucose nodig
3. Aandacht
● = poort tot bewustzijn:
- pre-attentieve verwerking: analyse om te beslissen of de info belangrijk is
of niet aan de hand van vergelijking met informatie die al in KTG of LTG zit
- indien belangrijke info naar KTG
● Komt voort uit natuurlijke selectie:
- Focussen op één taak en niet afgeleid worden door andere dingen
- Aandacht wisselen wanneer er signalen binnenkomen die gevaar
weergeven of belangrijker zijn dan de taak die men aan het doen is
● Voorbeelden van selectieve aandacht:
- Cocktailparty fenomeen: naar iemand kunnen luisteren in luid lawaai door
te focussen op zijn/haar stem en de andere geluiden te negeren ----
Opmerking: er moet wel een verschil zijn tussen de verschillende geluiden:
in toonhoogten en/of lokalisatie
- Selectief kijken:
o Gemakkelijker dan selectief luisteren, want we kunnen gewoon naar
ergens anders kijken
o We kunnen ook info wegfilteren zonder naar ergens anders te kijken
vb. aap die opduikt tijdens spel basketbal (= inattentional blindness)
● We kunnen onze aandacht ook wisselen naar andere, belangrijke stimuli (vb.
eigen naam):
- Soms komt signaal pas een paar seconden later dan wanneer de stimulus
effectief wordt waargenomen door het echoïsch geheugen
- Bij het iconisch geheugen moet dit plaatsvinden binnen een derde van een
seconde
● Aandacht kan verbeterd worden door:
- Videospelletjes spelen
- Geheugen trainen
- !! Niet door multitasken
3
, ● Stroop interference effect: kleuren opnoemen van woorden die een andere
kleur weergeven (vb. rood in het groen) is heel moeilijk omdat we toch gaan
lezen
4. Priming
● = de activatie van informatie die is opgeslagen in het LTG door sensorische
input
● Deze activatie gebeurt onbewust, vaak zelfs door een onbewuste waarneming
van de stimulus, maar beïnvloedt het bewustzijn
Vb. konijn zit verstopt in boom daarna denkt persoon aan konijntjes
wanneer ze een dier moeten opnoemen
● Zorgt er ook voor dat we herinneringen kunnen ophalen uit ons
langetermijngeheugen op de momenten dat die herinneringen het meest
zinvol zijn
5. Hersenactiviteit bij informatieverwerking
Normale hersenactiviteit:
● Onbewust waargenomen stimuli activeren dezelfde sensorische en
perceptuele gebieden in de hersenen
pre-attentieve analyse gebeurt door dezelfde mechanismen als bij de
analyse van bewust waargenomen stimuli
● Aandacht versterkt de activatie van de sensorische en perceptuele gebieden
● Neurale mechanismen en de voorste delen van de cortex zijn verantwoordelijk
voor de controle van aandacht
Hersenactiviteit bij beschadiging:
● Kan ervoor zorgen dat slechts de helft van het visuele veld wordt
waargenomen (= spatial neglect)
6. Executieve functies
= informatieverwerkende mechanismen die belangrijk zijn voor plannen, het
reguleren van gedrag en emoties en het uitvoeren van complexe cognitieve taken
3 componenten:
● Werkgeheugen of updaten : monitoren, snel toevoegen en verwijderen van
delen die in het werkgeheugen zitten
● Switching: flexibel switchen tussen verschillende taken en mindsets
4
GEHEUGEN EN AANDACHT
1. Verschillende soorten geheugen
Sensorisch geheugen
● Zowel sensorische input die we bewust opmerken als diegene die we niet
bewust opmerken komt in het sensorisch geheugen terecht voor maximaal
enkele seconden
● De stimuli worden in hun originele vorm bewaard in dit geheugen
● Onbewuste mentale processen beslissen of de informatie naar het
kortetermijngeheugen moet worden gebracht of niet en dus bewust gemaakt
moet worden of niet door er aandacht aan te besteden
● Grote capaciteit
● Verschillende systemen voor elk zintuig:
- Auditief = echoic memory (10 seconden)
- Visueel = iconic memory
Het kortetermijngeheugen / werkgeheugen
● Info blijft maar even beschikbaar in dit geheugen, tenzij het voortdurend wordt
herhaald door eraan te denken
● Enkel bewuste gedachten actief
● Heel kleine capaciteit: er kunnen maar 5 tot 9 items tegelijkertijd in zitten
● Bestaat uit verschillende componenten die op elkaar inspelen:
- Een fonologische loop: zorgt ervoor dat verbale info wordt vastgehouden
door het steeds te herhalen:
o Short-term memory span: het aantal uitspreekbare items dat een
persoon kan onthouden
➢ Afhankelijk van hoe snel iemand de items kan uitspreken:
hoe meer lettergrepen, hoe minder gemakkelijk te onthouden
➢ Vergroot naargelang hoe ouder we worden, verkleint weer als
we oud zijn
o In dagelijks leven: woorden stil tegen onszelf zeggen, ideeën
samenbrengen in de vorm van woorden wanneer we herinneringen
ophalen, plannen maken,…
- Een visueel-spatiale schetsblok: zorgt ervoor dat visuele en spatiale info
wordt vastgehouden
- Een “central executive”: zorgt ervoor dat de geheugenactiviteit wordt
gecoördineerd en nieuwe info in het werkgeheugen wordt gebracht van het
sensorische geheugen en van het LTG
Het langetermijngeheugen
● Informatie kan vanuit het kortetermijngeheugen worden gecodeerd om hier
terecht te komen
1
, ● We zijn ons niet bewust van de dingen die in dit geheugen zitten, behalve
wanneer ze worden opgehaald en in het kortetermijngeheugen terecht komen
● Passief
Bewijzen voor de verschillende soorten geheugen:
● Henry Molaison (HM): hippocampus en corticale en subcorticale structuren die
nauw verbonden waren aan de hippocampus werden verwijderd met gevolg:
hij kon alles van voor de operatie zich nog herinneren, hij kon ook nog lezen,
problemen oplossen,… maar vanaf het moment dat zijn aandacht wegviel van
wat hij aan het doen was, wist hij niet meer wat hij gedaan had en onthield hij
hier niets van
= temporal-lobe amnesia
activiteit in de hippocampus is essentieel om bepaalde types lange
termijnherinneringen te vormen
2. Het informatieverwerkingsmodel van onze cognitie
Uitgangspunten:
● We hebben maar een beperkte hoeveelheid mentale energie, opslagplaats en
tijd om te besteden aan informatieverwerking
● Informatie gaat van geheugen naar geheugen
Model:
● Sensorische input sensorisch geheugen bij aandacht besteden aan de
stimulus gaat de info naar het kortetermijngeheugen kan opgeslagen
worden in het langetermijngeheugen indien nodig terug naar
kortetermijngeheugen
● Info blijft enkel in kortetermijngeheugen als we dit blijven herhalen/als we
hierop blijven focussen
Controleprocessen die ervoor zorgen dat informatie van één geheugen naar een
ander geheugen kan verplaatsen:
● Aandacht : zorgt ervoor dat info van sensorisch geheugen naar
kortetermijngeheugen kan gaan, want niet alle info past in het KTG
● Encoding: zorgt ervoor dat info van KTG naar LTG gaat
● Retrieval: zorgt ervoor dat info van LTG naar KTG gaat
Cognitieve processen kunnen geplaatst worden op een continuüm van inspannend
tot automatisch:
● Automatisch:
- Zonder intentie en zonder hiervan bewust te zijn
- Interfereert niet met het uitvoeren van andere processen
2
, - Verbetert niet met oefening
- Niet beïnvloed door individuele verschillen in intelligentie, motivatie en
educatie
- Weinig glucose voor nodig
● Inspannend:
- Bewuste aandacht nodig
- Interfereert met het uitvoeren van andere processen
- Verbetert met oefening
- Beïnvloed door individuele verschillen
- Veel glucose nodig
3. Aandacht
● = poort tot bewustzijn:
- pre-attentieve verwerking: analyse om te beslissen of de info belangrijk is
of niet aan de hand van vergelijking met informatie die al in KTG of LTG zit
- indien belangrijke info naar KTG
● Komt voort uit natuurlijke selectie:
- Focussen op één taak en niet afgeleid worden door andere dingen
- Aandacht wisselen wanneer er signalen binnenkomen die gevaar
weergeven of belangrijker zijn dan de taak die men aan het doen is
● Voorbeelden van selectieve aandacht:
- Cocktailparty fenomeen: naar iemand kunnen luisteren in luid lawaai door
te focussen op zijn/haar stem en de andere geluiden te negeren ----
Opmerking: er moet wel een verschil zijn tussen de verschillende geluiden:
in toonhoogten en/of lokalisatie
- Selectief kijken:
o Gemakkelijker dan selectief luisteren, want we kunnen gewoon naar
ergens anders kijken
o We kunnen ook info wegfilteren zonder naar ergens anders te kijken
vb. aap die opduikt tijdens spel basketbal (= inattentional blindness)
● We kunnen onze aandacht ook wisselen naar andere, belangrijke stimuli (vb.
eigen naam):
- Soms komt signaal pas een paar seconden later dan wanneer de stimulus
effectief wordt waargenomen door het echoïsch geheugen
- Bij het iconisch geheugen moet dit plaatsvinden binnen een derde van een
seconde
● Aandacht kan verbeterd worden door:
- Videospelletjes spelen
- Geheugen trainen
- !! Niet door multitasken
3
, ● Stroop interference effect: kleuren opnoemen van woorden die een andere
kleur weergeven (vb. rood in het groen) is heel moeilijk omdat we toch gaan
lezen
4. Priming
● = de activatie van informatie die is opgeslagen in het LTG door sensorische
input
● Deze activatie gebeurt onbewust, vaak zelfs door een onbewuste waarneming
van de stimulus, maar beïnvloedt het bewustzijn
Vb. konijn zit verstopt in boom daarna denkt persoon aan konijntjes
wanneer ze een dier moeten opnoemen
● Zorgt er ook voor dat we herinneringen kunnen ophalen uit ons
langetermijngeheugen op de momenten dat die herinneringen het meest
zinvol zijn
5. Hersenactiviteit bij informatieverwerking
Normale hersenactiviteit:
● Onbewust waargenomen stimuli activeren dezelfde sensorische en
perceptuele gebieden in de hersenen
pre-attentieve analyse gebeurt door dezelfde mechanismen als bij de
analyse van bewust waargenomen stimuli
● Aandacht versterkt de activatie van de sensorische en perceptuele gebieden
● Neurale mechanismen en de voorste delen van de cortex zijn verantwoordelijk
voor de controle van aandacht
Hersenactiviteit bij beschadiging:
● Kan ervoor zorgen dat slechts de helft van het visuele veld wordt
waargenomen (= spatial neglect)
6. Executieve functies
= informatieverwerkende mechanismen die belangrijk zijn voor plannen, het
reguleren van gedrag en emoties en het uitvoeren van complexe cognitieve taken
3 componenten:
● Werkgeheugen of updaten : monitoren, snel toevoegen en verwijderen van
delen die in het werkgeheugen zitten
● Switching: flexibel switchen tussen verschillende taken en mindsets
4
