Verbintenissenrecht – de overeenkomst,
College 1
1. Definitie overeenkomst
Een overeenkomst wordt aangeduid als ‘een afspraak gemaakt door twee of meer personen
(partijen) die juridisch relevant zijn’.
Een overeenkomst is juridisch relevant omdat uit zo’n overeenkomst rechten en plichten
voortvloeien: verbintenissen. Een verbintenis houdt in dat de ene persoon tegenover de ander tot
handelen of nalaten verplicht is, terwijl die nader recht heeft op dit handelen of nalaten.
Obligatoire/verbintenisscheppende overeenkomst: overeenkomst die door twee partijen is gesloten
met het doel dat daaruit rechten en plichten voortvloeien.
Wederkerige overeenkomst: beide partijen verkrijgen een recht en nemen een plicht op zich op.
Bijvoorbeeld de koopovereenkomst: de koper heeft recht op levering van het brood en de plicht om
geld te betalen; De verkoopster heeft recht op het geld en de plicht om het brood te leveren.
Eenzijdige overeenkomst: de ene partij heeft een recht, de andere partij een plicht. Er is dus één
verbintenis. Bijvoorbeeld een schenking: de ene partij is verplicht de ringen te geven en de andere
partij heeft daar recht op.
2. Ontstaan overeenkomst
‘Een overeenkomst komt tot stand door een aanbod en de aanvaarding daarvan’ (Art. 6:217 BW).
Iemand kan dus iets verkopen door het kenbaar te maken (een prijskaartje) en iemand anders kan dit
aanbod (rechtshandeling) aanvaarden door bijvoorbeeld te zeggen dat diegene dat wil.
Bod intrekken: de aanbieder kan zijn bod intrekken als het bod nog niet aanvaard is en als de
aanbieder zijn bod niet onherroepelijk heeft gemaakt (als hij bijv. een termijn heeft gesteld voor
aanvaarding van het bod).
Uitnodiging tot het doen van een aanbod: er ontstaat géén overeenkomst als er een uitnodiging tot
het doen van een aanbod wordt gedaan. Dit is meer een uitnodiging tot onderhandeling,
bijvoorbeeld bij een huis waar wel een verkoopprijs staat aangegeven maar niet meer wordt bedoeld
als uitnodiging tot het doen van een aanbod.
Voor het tot stand komen van een overeenkomst is vereist dat de wilsverklaringen van beide
partijen met elkaar overeenstemmen. Vb. Als ik iets wil verkopen dan moet ik dat willen. Deze wil
moet ik verklaren (kenbaar maken). Als de wederpartij deze overeenkomst ook wil en dat tevens
verklaart, ontstaat een overeenkomst.
,3. Geen overeenkomst
Er kan een situatie voorkomen waarbij de ene partij zegt dat geen overeenkomst tot stand is
gekomen, hoewel de wederpartij dit in eerste instantie wel dacht. Er zijn hierbij twee categorieën.
3.1 Wilsdefect
Er is sprake van een wilsdefect als wordt gesteld dat ‘wat ik verklaard heb, wilde ik (eigenlijk) niet;
daarom kan er, hoewel jij, wederpartij, dat misschien dacht, ook geen overeenkomst ontstaan’.
Hierbij is er van de kant van een der partijen sprake van een discrepantie tussen wil en verklaring:
wat ik verklaard heb, wilde ik eigenlijk niet. Toch komt er wel een overeenkomst tot stand als de
wederpartij er in redelijkheid op mocht vertrouwen dat verklaring en wil van de andere partij wél
met elkaar in overeenstemming waren: wils- en vertrouwensleer.
Er is een speciale regeling voor een persoon die zijn wil tijdens een geestelijke stoornis heeft
verklaard. Hun wil was destijds wél overeenkomstig hun wil (de dronken boer die op een markt een
ezel voor €2,50 verkocht en dat toen ook echt wilde), maar toch wordt aangenomen dat die
verklaring niet overeenkomstig de wil is geweest indien:
- de stoornis een redelijke waardering van de bij de handeling betrokken belangen belette, of
- indien de verklaring onder invloed van die stoornis is gedaan: hierbij wordt aangenomen dat
dit is gebeurd indien de rechtshandeling voor de geestelijk gestoorde nadelig was.
3.2 Wilsgebrek
Er is sprake van een wilsgebrek als wordt gesteld dat ‘wat ik verklaarde wel strookte met de wil,
maar dat de wil op gebrekkige wijze tot stand is gekomen’. Er zijn vier categorieën wilsgebreken:
1. Dwaling
Er is sprake van dwaling als iemand een overeenkomst heeft gesloten terwijl hij, als hij van de
werkelijke situatie op de hoogte was geweest, die overeenkomst zeker niet had gesloten. De
betreffende persoon moet hebben gedwaald over de zelfstandigheid van de zaak.
Extra voorwaarden dwaling:
De dwaling is te wijten aan een inlichting van de wederpartij. Hierbij is er wel een
onderzoeksplicht waarbij je zelf ook redelijkerwijs moet nagaan of de informatie
klopt.
De wederpartij had de dwalende behoren in te lichten, maar heeft dit niet gedaan.
De wederpartij ging van dezelfde onjuiste veronderstelling uit als de dwalende.
Geen dwaling:
De dwaling betreft een uitsluitend toekomstige omstandigheid
De aard van de overeenkomst, de in het verkeer geldende opvattingen of de
omstandigheden van het geval brengen mee dat de dwaling voor rekening van de
dwalende behoort te blijven.
2. Bedrog
Er is sprake van bedrog als iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde
rechtshandeling beweegt door opzettelijk onjuiste mededelingen te doen of door daarvan
juist opzettelijk af te zien. Hierbij krijg je altijd de geleden schade vergoed.
, 3. Bedreiging
Er is sprake van bedreiging als iemand met ongewone pressiemiddelen een ander beweegt
tot het aangaan van een rechtshandeling.
4. Misbruik van omstandigheden
Er is sprake van misbruik van omstandigheden als iemand behendig gebruikmaakt van een
bijzondere situatie waarin een ander verkeert, bijvoorbeeld een abnormale geesttoestand als
gevolg van het overlijden van een familielid.
Als iemand kan aantonen dat er sprake is van een wilsgebrek, betekent dit niet automatisch dat er
geen overeenkomst is. De overeenkomst is namelijk vernietigbaar: de overeenkomst blijft in stand
tot het moment waarop de betrokkene zich op het wilsgebrek beroept. Vanaf dat moment bestaat
de overeenkomst niet meer en worden de verbintenissen ongedaan gemaakt.
3.3 Overeenkomst in strijd met de wet, goede zeden of openbare
orde
Een overeenkomst die in strijd is met de goede zeden of openbare orde is nietig: de overeenkomst
wordt geacht nooit te hebben bestaan, bijvoorbeeld een overeenkomst met een huurmoordenaar
om een concurrent te doden.
Een overeenkomst die in strijd is met de wet is op het eerste gezicht ook nietig, tenzij deze wettelijke
bepaling uitsluitend strekt ter bescherming van één partij; Dan is de overeenkomst vernietigbaar: de
overeenkomst houdt stand tot het moment waarop de beschermde partij de vernietiging uitroept,
bijvoorbeeld een consument die nog iets koopt in de winkel een paar minuten na sluitingstijd.
3.4 Handelingsonbekwaam
In beginsel is iedere natuurlijke persoon (ieder mens) handelingsbekwaam: de mogelijkheid om
onaantastbare rechtshandelingen te verrichten.
Rechtsfeiten kun je onderverdelen in rechtshandelingen; feitelijke handelingen en blote rechtsfeiten.
Feitelijke handeling: (on)rechtmatige daad, de wil staat hierbij niet centraal.
Blote rechtsfeiten: overlijden, geboorte, AOW-leeftijd enz. geen invloed
Rechtshandeling: een rechtsfeit met een gewild rechtsgevolg. De wil staat hierbij dus
centraal, bijvoorbeeld een overeenkomst. Rechtshandelingen kun je onderverdelen in een
meerzijdige en eenzijdige handelingen:
Rechtshandeling
/ \
eenzijdig meerzijdig
/ / \
Testament Eenzijdige wederkerige
ovk ovk
Handelingsbekwaamheid heeft dus alleen betrekking op rechtshandelingen, specifiek op
overeenkomsten. Er zijn twee categorieën handelingsonbekwame mensen:
Mensen die onder curatele zijn gesteld. Deze mensen hebben dan een geestelijke stoornis of
een drank- of drugsprobleem. De rechter stelt zo’n persoon in curatele en wijst een curator
aan: een persoon die over de belangen van de onder curatele gestelde waakt.
Rechtshandelingen die de onder curatele gestelde aangaat, zijn vernietigbaar.
, Mensen die minderjarig zijn (onder de 18 jaar). Een minderjarige is handelingsonbekwaam
wanneer hij zonder toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger handelt en de wet
niet anders bepaalt. Er wordt verondersteld toestemming te zijn verleend wanneer het een
rechtshandeling betreft ten aanzien waarvan in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is
dat minderjarigen van zijn leeftijd deze zelfstandig verrichten, bijvoorbeeld het zelfstandig
kopen van een dvd.
Een rechtshandeling is onaantastbaar als de wettelijke vertegenwoordiger zich kan beroepen
dat a) hij geen toestemming heeft gegeven en b) de rechtshandeling niet gebruikelijk is voor
de minderjarige in het maatschappelijk verkeer. De overeenkomst is dan vernietigbaar voor
de wettelijke vertegenwoordiger.
College 1
1. Definitie overeenkomst
Een overeenkomst wordt aangeduid als ‘een afspraak gemaakt door twee of meer personen
(partijen) die juridisch relevant zijn’.
Een overeenkomst is juridisch relevant omdat uit zo’n overeenkomst rechten en plichten
voortvloeien: verbintenissen. Een verbintenis houdt in dat de ene persoon tegenover de ander tot
handelen of nalaten verplicht is, terwijl die nader recht heeft op dit handelen of nalaten.
Obligatoire/verbintenisscheppende overeenkomst: overeenkomst die door twee partijen is gesloten
met het doel dat daaruit rechten en plichten voortvloeien.
Wederkerige overeenkomst: beide partijen verkrijgen een recht en nemen een plicht op zich op.
Bijvoorbeeld de koopovereenkomst: de koper heeft recht op levering van het brood en de plicht om
geld te betalen; De verkoopster heeft recht op het geld en de plicht om het brood te leveren.
Eenzijdige overeenkomst: de ene partij heeft een recht, de andere partij een plicht. Er is dus één
verbintenis. Bijvoorbeeld een schenking: de ene partij is verplicht de ringen te geven en de andere
partij heeft daar recht op.
2. Ontstaan overeenkomst
‘Een overeenkomst komt tot stand door een aanbod en de aanvaarding daarvan’ (Art. 6:217 BW).
Iemand kan dus iets verkopen door het kenbaar te maken (een prijskaartje) en iemand anders kan dit
aanbod (rechtshandeling) aanvaarden door bijvoorbeeld te zeggen dat diegene dat wil.
Bod intrekken: de aanbieder kan zijn bod intrekken als het bod nog niet aanvaard is en als de
aanbieder zijn bod niet onherroepelijk heeft gemaakt (als hij bijv. een termijn heeft gesteld voor
aanvaarding van het bod).
Uitnodiging tot het doen van een aanbod: er ontstaat géén overeenkomst als er een uitnodiging tot
het doen van een aanbod wordt gedaan. Dit is meer een uitnodiging tot onderhandeling,
bijvoorbeeld bij een huis waar wel een verkoopprijs staat aangegeven maar niet meer wordt bedoeld
als uitnodiging tot het doen van een aanbod.
Voor het tot stand komen van een overeenkomst is vereist dat de wilsverklaringen van beide
partijen met elkaar overeenstemmen. Vb. Als ik iets wil verkopen dan moet ik dat willen. Deze wil
moet ik verklaren (kenbaar maken). Als de wederpartij deze overeenkomst ook wil en dat tevens
verklaart, ontstaat een overeenkomst.
,3. Geen overeenkomst
Er kan een situatie voorkomen waarbij de ene partij zegt dat geen overeenkomst tot stand is
gekomen, hoewel de wederpartij dit in eerste instantie wel dacht. Er zijn hierbij twee categorieën.
3.1 Wilsdefect
Er is sprake van een wilsdefect als wordt gesteld dat ‘wat ik verklaard heb, wilde ik (eigenlijk) niet;
daarom kan er, hoewel jij, wederpartij, dat misschien dacht, ook geen overeenkomst ontstaan’.
Hierbij is er van de kant van een der partijen sprake van een discrepantie tussen wil en verklaring:
wat ik verklaard heb, wilde ik eigenlijk niet. Toch komt er wel een overeenkomst tot stand als de
wederpartij er in redelijkheid op mocht vertrouwen dat verklaring en wil van de andere partij wél
met elkaar in overeenstemming waren: wils- en vertrouwensleer.
Er is een speciale regeling voor een persoon die zijn wil tijdens een geestelijke stoornis heeft
verklaard. Hun wil was destijds wél overeenkomstig hun wil (de dronken boer die op een markt een
ezel voor €2,50 verkocht en dat toen ook echt wilde), maar toch wordt aangenomen dat die
verklaring niet overeenkomstig de wil is geweest indien:
- de stoornis een redelijke waardering van de bij de handeling betrokken belangen belette, of
- indien de verklaring onder invloed van die stoornis is gedaan: hierbij wordt aangenomen dat
dit is gebeurd indien de rechtshandeling voor de geestelijk gestoorde nadelig was.
3.2 Wilsgebrek
Er is sprake van een wilsgebrek als wordt gesteld dat ‘wat ik verklaarde wel strookte met de wil,
maar dat de wil op gebrekkige wijze tot stand is gekomen’. Er zijn vier categorieën wilsgebreken:
1. Dwaling
Er is sprake van dwaling als iemand een overeenkomst heeft gesloten terwijl hij, als hij van de
werkelijke situatie op de hoogte was geweest, die overeenkomst zeker niet had gesloten. De
betreffende persoon moet hebben gedwaald over de zelfstandigheid van de zaak.
Extra voorwaarden dwaling:
De dwaling is te wijten aan een inlichting van de wederpartij. Hierbij is er wel een
onderzoeksplicht waarbij je zelf ook redelijkerwijs moet nagaan of de informatie
klopt.
De wederpartij had de dwalende behoren in te lichten, maar heeft dit niet gedaan.
De wederpartij ging van dezelfde onjuiste veronderstelling uit als de dwalende.
Geen dwaling:
De dwaling betreft een uitsluitend toekomstige omstandigheid
De aard van de overeenkomst, de in het verkeer geldende opvattingen of de
omstandigheden van het geval brengen mee dat de dwaling voor rekening van de
dwalende behoort te blijven.
2. Bedrog
Er is sprake van bedrog als iemand een ander tot het verrichten van een bepaalde
rechtshandeling beweegt door opzettelijk onjuiste mededelingen te doen of door daarvan
juist opzettelijk af te zien. Hierbij krijg je altijd de geleden schade vergoed.
, 3. Bedreiging
Er is sprake van bedreiging als iemand met ongewone pressiemiddelen een ander beweegt
tot het aangaan van een rechtshandeling.
4. Misbruik van omstandigheden
Er is sprake van misbruik van omstandigheden als iemand behendig gebruikmaakt van een
bijzondere situatie waarin een ander verkeert, bijvoorbeeld een abnormale geesttoestand als
gevolg van het overlijden van een familielid.
Als iemand kan aantonen dat er sprake is van een wilsgebrek, betekent dit niet automatisch dat er
geen overeenkomst is. De overeenkomst is namelijk vernietigbaar: de overeenkomst blijft in stand
tot het moment waarop de betrokkene zich op het wilsgebrek beroept. Vanaf dat moment bestaat
de overeenkomst niet meer en worden de verbintenissen ongedaan gemaakt.
3.3 Overeenkomst in strijd met de wet, goede zeden of openbare
orde
Een overeenkomst die in strijd is met de goede zeden of openbare orde is nietig: de overeenkomst
wordt geacht nooit te hebben bestaan, bijvoorbeeld een overeenkomst met een huurmoordenaar
om een concurrent te doden.
Een overeenkomst die in strijd is met de wet is op het eerste gezicht ook nietig, tenzij deze wettelijke
bepaling uitsluitend strekt ter bescherming van één partij; Dan is de overeenkomst vernietigbaar: de
overeenkomst houdt stand tot het moment waarop de beschermde partij de vernietiging uitroept,
bijvoorbeeld een consument die nog iets koopt in de winkel een paar minuten na sluitingstijd.
3.4 Handelingsonbekwaam
In beginsel is iedere natuurlijke persoon (ieder mens) handelingsbekwaam: de mogelijkheid om
onaantastbare rechtshandelingen te verrichten.
Rechtsfeiten kun je onderverdelen in rechtshandelingen; feitelijke handelingen en blote rechtsfeiten.
Feitelijke handeling: (on)rechtmatige daad, de wil staat hierbij niet centraal.
Blote rechtsfeiten: overlijden, geboorte, AOW-leeftijd enz. geen invloed
Rechtshandeling: een rechtsfeit met een gewild rechtsgevolg. De wil staat hierbij dus
centraal, bijvoorbeeld een overeenkomst. Rechtshandelingen kun je onderverdelen in een
meerzijdige en eenzijdige handelingen:
Rechtshandeling
/ \
eenzijdig meerzijdig
/ / \
Testament Eenzijdige wederkerige
ovk ovk
Handelingsbekwaamheid heeft dus alleen betrekking op rechtshandelingen, specifiek op
overeenkomsten. Er zijn twee categorieën handelingsonbekwame mensen:
Mensen die onder curatele zijn gesteld. Deze mensen hebben dan een geestelijke stoornis of
een drank- of drugsprobleem. De rechter stelt zo’n persoon in curatele en wijst een curator
aan: een persoon die over de belangen van de onder curatele gestelde waakt.
Rechtshandelingen die de onder curatele gestelde aangaat, zijn vernietigbaar.
, Mensen die minderjarig zijn (onder de 18 jaar). Een minderjarige is handelingsonbekwaam
wanneer hij zonder toestemming van zijn wettelijke vertegenwoordiger handelt en de wet
niet anders bepaalt. Er wordt verondersteld toestemming te zijn verleend wanneer het een
rechtshandeling betreft ten aanzien waarvan in het maatschappelijk verkeer gebruikelijk is
dat minderjarigen van zijn leeftijd deze zelfstandig verrichten, bijvoorbeeld het zelfstandig
kopen van een dvd.
Een rechtshandeling is onaantastbaar als de wettelijke vertegenwoordiger zich kan beroepen
dat a) hij geen toestemming heeft gegeven en b) de rechtshandeling niet gebruikelijk is voor
de minderjarige in het maatschappelijk verkeer. De overeenkomst is dan vernietigbaar voor
de wettelijke vertegenwoordiger.
