,Inhoud
1. Inleiding .................................................................................................................................................... 7
1.1 Aanleiding........................................................................................................................................... 7
1.2 Doelstelling......................................................................................................................................... 8
1.3 Probleemstelling en deelvragen ........................................................................................................ 9
1.4 Wetenschappelijke relevantie.......................................................................................................... 10
1.5 Maatschappelijke- en beleidsrelevantie .......................................................................................... 11
2. Theoretisch kader................................................................................................................................... 12
2.1 Achtergrond van veiligheidsregio’s .................................................................................................. 12
2.2 Ongevallen, rampen en crises .......................................................................................................... 13
2.3 Zelfredzaamheid............................................................................................................................... 14
2.4 Strategieën voor het versterken van zelfredzaamheid .................................................................... 17
2.5 Conceptueel model .......................................................................................................................... 34
3. Methoden van onderzoek ...................................................................................................................... 36
3.1 Onderzoeksopzet ............................................................................................................................. 36
3.2 Onderzoeks- en waarnemingseenheden ......................................................................................... 36
3.3 Dataverzameling .............................................................................................................................. 37
3.4 Selectie van cases en respondenten ................................................................................................ 38
3.5 Onderzoektechniek en data-analyse................................................................................................ 40
3.6 Betrouwbaarheid, validiteit en generaliseerbaarheid ..................................................................... 43
3.7 Operationalisering............................................................................................................................ 45
4. Onderzoeksresultaten ............................................................................................................................ 46
4.1 Risicobewustzijn en risicoperceptie ................................................................................................. 46
4.2 Handelingsperspectieven ................................................................................................................. 50
4.3 Verantwoordelijkheid ...................................................................................................................... 53
4.4 Ondersteunende factoren................................................................................................................ 57
4.5 Rol van de professional .................................................................................................................... 68
4.6 Totaaloverzicht variabelen die van invloed zijn op zelfredzaamheid .............................................. 75
5. Analyse ................................................................................................................................................... 77
5.1 Risicobewustzijn en risicoperceptie nader beschouwd ................................................................... 77
5.2 Handelingsperspectieven nader beschouwd ................................................................................... 78
5.3 Verantwoordelijkheid ander beschouwd ......................................................................................... 80
5.4 Ondersteunende factoren nader beschouwd .................................................................................. 82
5.5 Rol van de professional nader beschouwd ...................................................................................... 85
5.6 Onderzoeksverwachtingen .............................................................................................................. 89
, 5.7 Conceptueel model .......................................................................................................................... 91
6. Conclusie, reflectie en aanbevelingen ................................................................................................... 92
6.1 Conclusie .......................................................................................................................................... 92
6.2 Reflectie ........................................................................................................................................... 96
6.3 Vervolgonderzoek ............................................................................................................................ 97
6.4 Aanbevelingen voor de praktijk ....................................................................................................... 98
Literatuur ................................................................................................................................................... 99
Bijlagen ..................................................................................................................................................... 104
Bijlage 1: Veiligheidsregio’s................................................................................................................. 105
Bijlage 2: Rampen en crises ................................................................................................................ 107
Bijlage 3: Onderzoeksverwachtingen.................................................................................................. 108
Bijlage 4: Onderzoeksgebieden........................................................................................................... 111
Bijlage 5: Interviewvragen .................................................................................................................. 114
Bijlage 6: Factsheet voor respondenten interviews ........................................................................... 116
Bijlage 7: Enquête ............................................................................................................................... 118
Bijlage 8: Operationalisering ............................................................................................................... 122
Bijlage 10: Proposities voor vervolgonderzoek................................................................................... 125
, Samenvatting
De centrale vraag in dit onderzoek is: “Op welke wijze kan zelfredzaamheid worden versterkt, zodat
burgers zelf ongevallen, rampen en crises voorkomen en zij zich hierop voorbereiden?” Zelfredzaamheid
bestaat uit alle handelingen die burgers nemen ter voorkoming van en voorbereiding op, tijdens en na
(zware) ongevallen, rampen en crises en om zichzelf of anderen te helpen en de gevolgen te beperken
(Ruitenberg en Helsloot, 2004; Veiligheidsregio IJsselland, 2024). Op zelfredzaamheid van burgers in het
voorbereiden en voorkomen, blijken uit de literatuur verschillende factoren van invloed. Bij het
onderzoeken van deze factoren in de praktijk, blijkt dat 14 factoren volledig of gedeeltelijk de theorie
bevestigen. Negen factoren zijn niet bevestigd maar wel aannemelijk. Drie factoren zijn niet bevestigd
door de praktijk. Daarnaast hebben professionals 15 aanvullingen gedaan wat zij nodig achten voor het
versterken van zelfredzaamheid. Deze factoren zijn onder te verdelen onder de hoofdstrategieën
versterken van risicobewustzijn en risicoperceptie, handelingsperspectieven, verantwoordelijkheid,
ondersteunende factoren en de rol van de professional. Om zelfredzaamheid te versterken, zodat
burgers zelf ongevallen, rampen en crises voorkomen en zich hierop voorbereiden, moet men rekening
houden met de volgende factoren:
Risicobewustzijn en risicoperceptie:
o Aansluiten bij bestaande (lokale) initiatieven
o Kennis van risico’s en de gevolgen en structuren
o Kleinschaligheid middels een lokale inzet
Handelingsperspectieven:
o Persoonlijke benadering
o Kennis van
o Open, helder en duidelijk communiceren en
o maatregelen/handelingsperspectieven
o Vermogen en overtuiging om te kunnen informeren
o Aanwezigheid (fysiek), beschikbaarheid en handelen bereikbaarheid van de
overheid
o Beschikken over middelen en vaardigheden
o Accuraat en alert reageren op burgers
1. Inleiding .................................................................................................................................................... 7
1.1 Aanleiding........................................................................................................................................... 7
1.2 Doelstelling......................................................................................................................................... 8
1.3 Probleemstelling en deelvragen ........................................................................................................ 9
1.4 Wetenschappelijke relevantie.......................................................................................................... 10
1.5 Maatschappelijke- en beleidsrelevantie .......................................................................................... 11
2. Theoretisch kader................................................................................................................................... 12
2.1 Achtergrond van veiligheidsregio’s .................................................................................................. 12
2.2 Ongevallen, rampen en crises .......................................................................................................... 13
2.3 Zelfredzaamheid............................................................................................................................... 14
2.4 Strategieën voor het versterken van zelfredzaamheid .................................................................... 17
2.5 Conceptueel model .......................................................................................................................... 34
3. Methoden van onderzoek ...................................................................................................................... 36
3.1 Onderzoeksopzet ............................................................................................................................. 36
3.2 Onderzoeks- en waarnemingseenheden ......................................................................................... 36
3.3 Dataverzameling .............................................................................................................................. 37
3.4 Selectie van cases en respondenten ................................................................................................ 38
3.5 Onderzoektechniek en data-analyse................................................................................................ 40
3.6 Betrouwbaarheid, validiteit en generaliseerbaarheid ..................................................................... 43
3.7 Operationalisering............................................................................................................................ 45
4. Onderzoeksresultaten ............................................................................................................................ 46
4.1 Risicobewustzijn en risicoperceptie ................................................................................................. 46
4.2 Handelingsperspectieven ................................................................................................................. 50
4.3 Verantwoordelijkheid ...................................................................................................................... 53
4.4 Ondersteunende factoren................................................................................................................ 57
4.5 Rol van de professional .................................................................................................................... 68
4.6 Totaaloverzicht variabelen die van invloed zijn op zelfredzaamheid .............................................. 75
5. Analyse ................................................................................................................................................... 77
5.1 Risicobewustzijn en risicoperceptie nader beschouwd ................................................................... 77
5.2 Handelingsperspectieven nader beschouwd ................................................................................... 78
5.3 Verantwoordelijkheid ander beschouwd ......................................................................................... 80
5.4 Ondersteunende factoren nader beschouwd .................................................................................. 82
5.5 Rol van de professional nader beschouwd ...................................................................................... 85
5.6 Onderzoeksverwachtingen .............................................................................................................. 89
, 5.7 Conceptueel model .......................................................................................................................... 91
6. Conclusie, reflectie en aanbevelingen ................................................................................................... 92
6.1 Conclusie .......................................................................................................................................... 92
6.2 Reflectie ........................................................................................................................................... 96
6.3 Vervolgonderzoek ............................................................................................................................ 97
6.4 Aanbevelingen voor de praktijk ....................................................................................................... 98
Literatuur ................................................................................................................................................... 99
Bijlagen ..................................................................................................................................................... 104
Bijlage 1: Veiligheidsregio’s................................................................................................................. 105
Bijlage 2: Rampen en crises ................................................................................................................ 107
Bijlage 3: Onderzoeksverwachtingen.................................................................................................. 108
Bijlage 4: Onderzoeksgebieden........................................................................................................... 111
Bijlage 5: Interviewvragen .................................................................................................................. 114
Bijlage 6: Factsheet voor respondenten interviews ........................................................................... 116
Bijlage 7: Enquête ............................................................................................................................... 118
Bijlage 8: Operationalisering ............................................................................................................... 122
Bijlage 10: Proposities voor vervolgonderzoek................................................................................... 125
, Samenvatting
De centrale vraag in dit onderzoek is: “Op welke wijze kan zelfredzaamheid worden versterkt, zodat
burgers zelf ongevallen, rampen en crises voorkomen en zij zich hierop voorbereiden?” Zelfredzaamheid
bestaat uit alle handelingen die burgers nemen ter voorkoming van en voorbereiding op, tijdens en na
(zware) ongevallen, rampen en crises en om zichzelf of anderen te helpen en de gevolgen te beperken
(Ruitenberg en Helsloot, 2004; Veiligheidsregio IJsselland, 2024). Op zelfredzaamheid van burgers in het
voorbereiden en voorkomen, blijken uit de literatuur verschillende factoren van invloed. Bij het
onderzoeken van deze factoren in de praktijk, blijkt dat 14 factoren volledig of gedeeltelijk de theorie
bevestigen. Negen factoren zijn niet bevestigd maar wel aannemelijk. Drie factoren zijn niet bevestigd
door de praktijk. Daarnaast hebben professionals 15 aanvullingen gedaan wat zij nodig achten voor het
versterken van zelfredzaamheid. Deze factoren zijn onder te verdelen onder de hoofdstrategieën
versterken van risicobewustzijn en risicoperceptie, handelingsperspectieven, verantwoordelijkheid,
ondersteunende factoren en de rol van de professional. Om zelfredzaamheid te versterken, zodat
burgers zelf ongevallen, rampen en crises voorkomen en zich hierop voorbereiden, moet men rekening
houden met de volgende factoren:
Risicobewustzijn en risicoperceptie:
o Aansluiten bij bestaande (lokale) initiatieven
o Kennis van risico’s en de gevolgen en structuren
o Kleinschaligheid middels een lokale inzet
Handelingsperspectieven:
o Persoonlijke benadering
o Kennis van
o Open, helder en duidelijk communiceren en
o maatregelen/handelingsperspectieven
o Vermogen en overtuiging om te kunnen informeren
o Aanwezigheid (fysiek), beschikbaarheid en handelen bereikbaarheid van de
overheid
o Beschikken over middelen en vaardigheden
o Accuraat en alert reageren op burgers
