1
,Inhoud
Hoofdstuk 1: De oorsprong van de filosofie.................................................6
Inleiding....................................................................................................6
Omschrijving en indeling van de filosofie.................................................7
Tussen religie en wetenschap................................................................7
3 grote vragen en domeinen.................................................................8
Het huis van de filosofie........................................................................9
De pre-socratische filosofie.....................................................................10
1. Thales van Milete.............................................................................10
2. Anaximander van Milete..................................................................10
3. Pythagoras.......................................................................................10
4&5. Parmenides en Herakleitos..........................................................11
6. Democritos......................................................................................11
Filosofie binnen het hoger onderwijs.......................................................11
Ken jezelf................................................................................................12
Hoofdstuk 2: Socrates en de sofisten.........................................................13
Situering.................................................................................................13
De sofisten..............................................................................................13
Protagoras: de mens is de maat..........................................................13
Kritiek van Plato op de sofisten...........................................................14
Socrates..................................................................................................14
De socratische gespreksvoering..........................................................15
Mensbeeld...........................................................................................16
Thema: waarheid....................................................................................16
Kinderen van Apate.............................................................................17
Universalisme, relativisme en waarachtigheid....................................17
Ken jezelf................................................................................................18
Hoofdstuk 3: De grot van Plato..................................................................18
Situering.................................................................................................18
Zijn en schijn...........................................................................................19
De allegorie van de grot......................................................................20
Kennisleer en ethiek...............................................................................20
2
, Drie soorten van wetten......................................................................20
Ethiek: ‘ het goede kennen is het goede doen’....................................21
Mensbeeld en politiek.............................................................................21
Menner en paarden: visie op de menselijke ‘ziel’................................21
Thema: De aard van de werkelijkheid.....................................................22
Ken jezelf................................................................................................22
Hoofdstuk 4: De teleologie van Aristoteles................................................24
Situering.................................................................................................24
Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen................................................24
De vorm in de dingen..........................................................................24
De teleologische visie: entelechie.......................................................25
trapsgewijze opbouw van de natuur....................................................25
Ethica: deugdenleer................................................................................26
Eudaimonia..........................................................................................26
Ethische en intellectuele deugden.......................................................26
Deugdenleer: de weg van het midden.................................................26
Het begrip catharsis.............................................................................27
Politiek: de mens is een politiek dier.......................................................27
Thema: over doel en zingeving...............................................................28
Ken jezelf................................................................................................28
Hoofdstuk 5: De tuin van Epicurus.............................................................30
situering..................................................................................................30
Het epicurisme........................................................................................30
Epicurus...............................................................................................30
Kosmologie: materialisme....................................................................31
Levenskunst.........................................................................................31
Thema: geluk..........................................................................................32
Maakt geld gelukkig?...........................................................................32
Verschillende betekenissen van geluk.................................................32
Een gedachte-experiment: de ‘ervaringsmachine’ van nozick............32
Ken jezelf................................................................................................33
Hoofdstuk 6: De stoïcijnen en het Lot........................................................34
Situering.................................................................................................34
3
, Het stoïcisme..........................................................................................34
Alles is bepaald, het lot bepaald..........................................................35
Levenskunst.........................................................................................35
Thema: Vrijheid.......................................................................................36
Handelingsvrijheid en wilsvrijheid.......................................................36
Vrijheid en verantwoordelijkheid.........................................................37
Spinoza en Libet omtrent vrije wil.......................................................37
Het liberalisme.....................................................................................37
Ken jezelf................................................................................................38
HOOFDSTUK 7: MICHEL DE MONTAIGNE, KIND VAN DE RENAISSANCE......39
Situering : de middeleeuwse filosofie als ‘dienstmaagd’ van de religie..39
De renaissance.......................................................................................39
Economische groei en nieuwe ontdekkingen.......................................39
Nieuw wereldbeeld..............................................................................40
Nieuw mensbeeld................................................................................40
Michel de Montaigne...............................................................................40
De Montaigne als troost voor het gevoel van onvolkomenheid...........41
Thema: Reflectie.....................................................................................41
Ken jezelf................................................................................................42
HOOFDSTUK 8: RATIONALISME EN EMPIRISME EN DE WETENSCHAPPELIJKE
REVOLUTIE.................................................................................................43
Situering.................................................................................................43
René Descartes.......................................................................................44
Baruch de Spinoza..................................................................................44
John Locke...............................................................................................45
David Hume............................................................................................45
Thema: wetenschap................................................................................46
De inductieve methode........................................................................46
Indeling van de wetenschappen..........................................................47
Demarcatiecriteria en paradigmatheorie.............................................47
Wetenschap en technologie op een kruispunt.....................................48
Ken jezelf................................................................................................48
4
,HOOFDSTUK 9: DE COPERNICAANSE WENDING VAN KANT? EEN RATIONELE
ETHIEK EN EEN NIEUW MAATSCHAPPIJMODEL...........................................49
Situering.................................................................................................49
De copernicaanse wending van Kant......................................................49
Kant.....................................................................................................49
De zuivere reden en de copernicaanse wending.................................50
Kant versus Benthem: twee funderingen van ethiek..............................51
Utilitarist Jeremy Bentham en zijn gevolgenethiek..............................51
Het tramdilemma van Philippa Foot.....................................................52
Thema: de waarden van de verlichting...................................................52
Politiek.................................................................................................52
Economie.............................................................................................53
Samenleving........................................................................................53
Godsdienst...........................................................................................53
Emancipatie van de vrouw...................................................................54
Ken jezelf................................................................................................54
HOOFDSTUK 10: SCHOPEN-HAUERS WIL TOT LEVEN.................................55
Situering.................................................................................................55
Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau.................................55
Arthur Schopenhauer..............................................................................56
De wereld als Wil en Voorstelling.........................................................56
Pessimisme..........................................................................................56
Uitwegen uit het lijden?.......................................................................57
Thema: De romantiek.............................................................................57
Romantiek versus verlichting...............................................................57
Ken jezelf................................................................................................58
HOOFDSTUK 11 : NIETZSCHE ? FILOSOOF MET DE HAMER........................59
Situering.................................................................................................59
Friedrich Nietzsche..................................................................................59
Leven...................................................................................................59
Apollo en Dionysos..............................................................................59
Taal als interpretatie............................................................................60
De wil tot macht..................................................................................60
5
, De omkering van alle waarden: herenmoraal en slavenmoraal...........60
‘God is dood’ en twee vormen van nihilisme.......................................61
De übermensch....................................................................................61
De idee van de eeuwige wederkeer.....................................................62
Thema: Het postmodernisme..................................................................62
Foucaults ‘archeologie’ van de macht.................................................62
Ken Jezelf................................................................................................63
HOOFDSTUK 12: EMMANUEL LEVINAS, HANNAH ARENDT: ALTERITEIT EN
PLURALITEIT...............................................................................................64
De filosofie in de 20ste eeuw....................................................................64
Het appel van Emmanuel Levinas...........................................................64
Situering..............................................................................................64
Levinas en ‘het gelaat van de ander’...................................................64
Van appel tot effectieve hulp...............................................................65
De zorgethiek van Toronto..................................................................65
Hannah Arnedts inter-esse......................................................................66
Situering..............................................................................................66
Totalitarisme........................................................................................66
De menselijke conditie.........................................................................66
De banaliteit van het kwaad................................................................67
Thema: over de aard van de mens.........................................................67
Ken jezelf................................................................................................68
Hoofdstuk 1: De oorsprong van de
filosofie
Inleiding
- 2 onderwerpen:
vraag naar de oorsprong filosofie
6