Biologie hoofdstuk 1 Gedrag
Dierenwelzijn
Leerdoelen:
1. Je legt het belang uit van gedrag voor de overleving van het individu en het
voortbestaan van de soort
Functies en gedrag
● Varkens en andere dieren zijn voortdurend bezig: ze vertonen gedrag
● gedrag is alles wat dieren (en mensen) doen
● Belangrijke vragen in de varkenshouderij zijn of de gezondheid van dieren in stallen
schade oploopt en of dat aan het gedrag te zien is
● Om dat te weten te komen kijken onderzoekers naar het natuurlijke gedrag van
varkens en wat de functie van dat gedrag is
● Wilde varkens zoeken al scharrelend naar voedsel, ze eten, ze drinken en zoeken
beschutting tegen slecht weer.
● Door dit gedrag overleven zij als individu
● Een andere functie van gedrag is gericht op de voortplanting: het voortbestaan van
de soort
● Dieren paren, krijgen jongen en verzorgen hun kleintjes
● Bij varkens in gevangenschap verdwijnt vaak een deel van het natuurlijke gedrag
● Voedsel zoeken is niet meer nodig en voortplanting vindt alleen plaats wanneer
mensen het toestaan
● Onderzoekers denken dat het welzijn van dieren in gevangenschap groter is
wanneer ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen.
● Wilde varkens leven in de natuur in groepen
● De individuen van zo’n groep kennen elkaar goed en houden andere groepen op
afstand.
● Wilde varkens wroeten ook veel in de grond.
● Een logische aanname is dat dit ook het natuurlijke gedrag van tamme varkens is
● De varkenshouderij die hieraan tegemoetkomt, laat de varkens zo veel mogelijk in
kleine groepen leven, ongestoord eten en hun behoefte doen, veel lopen en veel
naar buiten gaan om te kunnen wroeten (bron 1)
,2. Je legt uit welke rol uitwendige prikkels en inwendige prikkels spelen bij het ontstaan van
gedrag
Ontstaan van gedrag
● Bij wilde varkens valt de natuurlijke paartijd in de herfst
● De biggen uit het voorjaar zijn dan al zo groot dat de zeug (Vrouwelijke varken) ze
geen melk meer geeft
● Het paringsgedrag kent een vast patroon.
● Een beer (mannelijk varken) knort op een speciale manier en produceert speeksel en
sterk ruikende urine om de zeug in de stemming te brengen voor een paring.
● Ook duwt hij met zijn neus tegen de zijkanten van de zeug
● Tijdens de paring blijft de beer met zijn voorpoten tegen de zijkant van de zeug
duwen
● Daardoor blijft de zeug heel stil staan en kan de paring succesvol verlopen.
● Bij het paringsgedrag speelt een aantal prikkels een rol
● allereerst zijn de zeug en de beer in het najaar door hun hormonen in de stemming
om te paren
● een hormoon is een voorbeeld van een inwendige prikkel, die van invloed is op het
gedrag
● Inwendige prikkels zijn prikkels die van binnenuit komen, zoals hormonen en een
honger- en dorstgevoel
● Ook de bewegingen, geur en geluiden van de beer zijn voor de zeug uitwendige
prikkels om stil te staan voor een paring
● Uitwendige prikkels komen van buitenaf
● Paringsgedrag ontstaat door een combinatie van in= en uitwendige prikkels
● Voor een zeug zijn dat hormonen en het zien, horen, ruiken en voelen van de beer
● Elk van deze prikkels verhoogt de motivatie, de bereidheid om een gedrag uit te
voeren.
● Zodra de motivatie hoog genoeg is en boven de drempelwaarde komt, is de zeug
bereid tot paren
● De drempelwaarde is de hoogte van de motivatie die leidt tot het vertonen van
een bepaald gedrag.
, ● een gedrag als reactie op prikkels noem je een respons (bron 2)
3. Je herkent de bouwstenen waaruit gedrag is opgebouwd
Opbouw van gedrag
● binnen het gedrag zijn handelingen, zogenoemde gedragselementen, te
onderscheiden, bijvoorbeeld snuffelen en wroeten bij varkens (bron 3)
● een groep met elkaar samenhangende gedragselementen die een bepaald doel
hebben, noem je een gedragssysteem, zoals voortplantingsgedrag,
verzorgingsgedrag of voedingsgedrag.
● gedragssystemen bestaan weer uit kleinere onderdelen, zoals paren en werpen
(biggen krijgen) bij het voortplantingsgedrag van varkens
● Gedragselementen komen vaak in een vaste en chronologische volgorde voor,
waarbij het effect van de ene handeling leidt tot een volgende.
● Je gaat bijvoorbeeld pas kauwen nadat je een stukje voedsel hebt afgebeten
● zo’n vaste volgorde van gedragselementen is een gedragsketen
● Sommige gedragsketens bestaan uit gedragselementen van twee dieren die op
elkaar reageren.
● Op het gedragselement van het ene dier volgt het gedragselement van het andere
dier, bijvoorbeeld bij de paring van twee varkens
Opdrachten Leerdoel 1
1. Noteer twee functies van gedrag
Antwoord
Gedrag helpt het dier te overleven en gedrag helpt de soort voort te laten
bestaan.
2. Noteer welk type/ welke typen gedrag bij dieren in stallen afneemt
a. lichaamsverzorging
b. schuilen voor slecht weer
c. voedsel zoeken
d. voortplanting
, Antwoord
Gedrag b,c,d
3. Merels vertonen het volgende gedrag in het voorjaar.
a. Het mannetjes zingt op de dakrand
b. Het mannetje wast zich bij een vijver
c. het vrouwtjes broedt op de eieren
d. het vrouwtje strijkt haar veren glad
e. het vrouwtje eet een pissebed
f. het mannetje jaagt een ander mannetje weg
g. het vrouwtje slaat alarm bij het zien van een kat bij haar nest
Welk gedrag is belangrijk voor de overleving van het individu en welk gedrag is belangrijk
voor het voortbestaan van de soort?
Antwoord
Belangrijk voor de overleving van het individu zijn gedrag b, d, e
Belangrijk voor de soort zijn gedrag a, c, f, g
4. Meerkoet Vrouwtjes leggen soms eieren in het nest van hun buren. Heeft de buurvrouw
niets door, dan brengt zij andermans jong groot. Dit heet broedparasitisme. Wijkt het
stippenpatroon op het ei echter te veel af van het eigen patroon, dan werkt de buurvrouw het
vreemde ei naar de rand van het nest. Daar is het minder warm en komt het ei later uit. Haar
eigen eieren ontwikkelen zich sneller en de eigen jongen hebben dan meer kans om
volwassen te worden.
Beredeneer dat het beschreven gedrag van de meerkoeten zowel gericht is op de overleving
van het individu als op het voortbestaan van de soort.
Antwoord
Weliswaar is broeden gericht op het voortbestaan van de soort, maar hier ligt het
Genuanceerder. Een vreemd ei betekent dat er andere eigenschappen (van andere
ouders) in het nest komen. Dat is voor het voortbestaan van de soort erg voordelig. Maar
De meerkoet rolt het ei naar de kant en geeft haar eigen jongen een betere kans. Dat is
eigenbelang en gericht op het individu (van zichzelf en van haar jongen). De
parasiterende moeder meerkoet hoeft niet te broeden en loopt minder gevaar om
aangevallen en opgegeten te worden en kan zelf ook voedsel blijven zoeken in plaats van
op het nest zitten te hongeren
Leerdoel 2
5. Bron 2
Niet bij elke zeug leidt het duwen van de beer met zijn snuit tot paringsgedrag. Hoe komt
dit?
Antwoord
De zeug is niet gemotiveerd om te paren
Dierenwelzijn
Leerdoelen:
1. Je legt het belang uit van gedrag voor de overleving van het individu en het
voortbestaan van de soort
Functies en gedrag
● Varkens en andere dieren zijn voortdurend bezig: ze vertonen gedrag
● gedrag is alles wat dieren (en mensen) doen
● Belangrijke vragen in de varkenshouderij zijn of de gezondheid van dieren in stallen
schade oploopt en of dat aan het gedrag te zien is
● Om dat te weten te komen kijken onderzoekers naar het natuurlijke gedrag van
varkens en wat de functie van dat gedrag is
● Wilde varkens zoeken al scharrelend naar voedsel, ze eten, ze drinken en zoeken
beschutting tegen slecht weer.
● Door dit gedrag overleven zij als individu
● Een andere functie van gedrag is gericht op de voortplanting: het voortbestaan van
de soort
● Dieren paren, krijgen jongen en verzorgen hun kleintjes
● Bij varkens in gevangenschap verdwijnt vaak een deel van het natuurlijke gedrag
● Voedsel zoeken is niet meer nodig en voortplanting vindt alleen plaats wanneer
mensen het toestaan
● Onderzoekers denken dat het welzijn van dieren in gevangenschap groter is
wanneer ze hun natuurlijke gedrag kunnen vertonen.
● Wilde varkens leven in de natuur in groepen
● De individuen van zo’n groep kennen elkaar goed en houden andere groepen op
afstand.
● Wilde varkens wroeten ook veel in de grond.
● Een logische aanname is dat dit ook het natuurlijke gedrag van tamme varkens is
● De varkenshouderij die hieraan tegemoetkomt, laat de varkens zo veel mogelijk in
kleine groepen leven, ongestoord eten en hun behoefte doen, veel lopen en veel
naar buiten gaan om te kunnen wroeten (bron 1)
,2. Je legt uit welke rol uitwendige prikkels en inwendige prikkels spelen bij het ontstaan van
gedrag
Ontstaan van gedrag
● Bij wilde varkens valt de natuurlijke paartijd in de herfst
● De biggen uit het voorjaar zijn dan al zo groot dat de zeug (Vrouwelijke varken) ze
geen melk meer geeft
● Het paringsgedrag kent een vast patroon.
● Een beer (mannelijk varken) knort op een speciale manier en produceert speeksel en
sterk ruikende urine om de zeug in de stemming te brengen voor een paring.
● Ook duwt hij met zijn neus tegen de zijkanten van de zeug
● Tijdens de paring blijft de beer met zijn voorpoten tegen de zijkant van de zeug
duwen
● Daardoor blijft de zeug heel stil staan en kan de paring succesvol verlopen.
● Bij het paringsgedrag speelt een aantal prikkels een rol
● allereerst zijn de zeug en de beer in het najaar door hun hormonen in de stemming
om te paren
● een hormoon is een voorbeeld van een inwendige prikkel, die van invloed is op het
gedrag
● Inwendige prikkels zijn prikkels die van binnenuit komen, zoals hormonen en een
honger- en dorstgevoel
● Ook de bewegingen, geur en geluiden van de beer zijn voor de zeug uitwendige
prikkels om stil te staan voor een paring
● Uitwendige prikkels komen van buitenaf
● Paringsgedrag ontstaat door een combinatie van in= en uitwendige prikkels
● Voor een zeug zijn dat hormonen en het zien, horen, ruiken en voelen van de beer
● Elk van deze prikkels verhoogt de motivatie, de bereidheid om een gedrag uit te
voeren.
● Zodra de motivatie hoog genoeg is en boven de drempelwaarde komt, is de zeug
bereid tot paren
● De drempelwaarde is de hoogte van de motivatie die leidt tot het vertonen van
een bepaald gedrag.
, ● een gedrag als reactie op prikkels noem je een respons (bron 2)
3. Je herkent de bouwstenen waaruit gedrag is opgebouwd
Opbouw van gedrag
● binnen het gedrag zijn handelingen, zogenoemde gedragselementen, te
onderscheiden, bijvoorbeeld snuffelen en wroeten bij varkens (bron 3)
● een groep met elkaar samenhangende gedragselementen die een bepaald doel
hebben, noem je een gedragssysteem, zoals voortplantingsgedrag,
verzorgingsgedrag of voedingsgedrag.
● gedragssystemen bestaan weer uit kleinere onderdelen, zoals paren en werpen
(biggen krijgen) bij het voortplantingsgedrag van varkens
● Gedragselementen komen vaak in een vaste en chronologische volgorde voor,
waarbij het effect van de ene handeling leidt tot een volgende.
● Je gaat bijvoorbeeld pas kauwen nadat je een stukje voedsel hebt afgebeten
● zo’n vaste volgorde van gedragselementen is een gedragsketen
● Sommige gedragsketens bestaan uit gedragselementen van twee dieren die op
elkaar reageren.
● Op het gedragselement van het ene dier volgt het gedragselement van het andere
dier, bijvoorbeeld bij de paring van twee varkens
Opdrachten Leerdoel 1
1. Noteer twee functies van gedrag
Antwoord
Gedrag helpt het dier te overleven en gedrag helpt de soort voort te laten
bestaan.
2. Noteer welk type/ welke typen gedrag bij dieren in stallen afneemt
a. lichaamsverzorging
b. schuilen voor slecht weer
c. voedsel zoeken
d. voortplanting
, Antwoord
Gedrag b,c,d
3. Merels vertonen het volgende gedrag in het voorjaar.
a. Het mannetjes zingt op de dakrand
b. Het mannetje wast zich bij een vijver
c. het vrouwtjes broedt op de eieren
d. het vrouwtje strijkt haar veren glad
e. het vrouwtje eet een pissebed
f. het mannetje jaagt een ander mannetje weg
g. het vrouwtje slaat alarm bij het zien van een kat bij haar nest
Welk gedrag is belangrijk voor de overleving van het individu en welk gedrag is belangrijk
voor het voortbestaan van de soort?
Antwoord
Belangrijk voor de overleving van het individu zijn gedrag b, d, e
Belangrijk voor de soort zijn gedrag a, c, f, g
4. Meerkoet Vrouwtjes leggen soms eieren in het nest van hun buren. Heeft de buurvrouw
niets door, dan brengt zij andermans jong groot. Dit heet broedparasitisme. Wijkt het
stippenpatroon op het ei echter te veel af van het eigen patroon, dan werkt de buurvrouw het
vreemde ei naar de rand van het nest. Daar is het minder warm en komt het ei later uit. Haar
eigen eieren ontwikkelen zich sneller en de eigen jongen hebben dan meer kans om
volwassen te worden.
Beredeneer dat het beschreven gedrag van de meerkoeten zowel gericht is op de overleving
van het individu als op het voortbestaan van de soort.
Antwoord
Weliswaar is broeden gericht op het voortbestaan van de soort, maar hier ligt het
Genuanceerder. Een vreemd ei betekent dat er andere eigenschappen (van andere
ouders) in het nest komen. Dat is voor het voortbestaan van de soort erg voordelig. Maar
De meerkoet rolt het ei naar de kant en geeft haar eigen jongen een betere kans. Dat is
eigenbelang en gericht op het individu (van zichzelf en van haar jongen). De
parasiterende moeder meerkoet hoeft niet te broeden en loopt minder gevaar om
aangevallen en opgegeten te worden en kan zelf ook voedsel blijven zoeken in plaats van
op het nest zitten te hongeren
Leerdoel 2
5. Bron 2
Niet bij elke zeug leidt het duwen van de beer met zijn snuit tot paringsgedrag. Hoe komt
dit?
Antwoord
De zeug is niet gemotiveerd om te paren
