Samenvatting :
Geestelijke
Gezondheidszorg
Inclusief alle info uit de slides op Toledo
1
, Hoofdstuk 1: Introduc e
De ni e psychiatrie
→ een tak van de geneeskunde
“Medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van psychische stoornis”
De ni e psychopathologie
→ het ogenblik waar je je begint af te vragen : ”Wat is er aan de hand met deze mensen?” "Waarom
doen ze wat ze doen?” Betreed je het domein van de psychopathologie.
Het deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich bezighoudt met het beschrijven van
psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen daarvoor.
Psychische stoornis
→ Het geheel van afwijkende emo es, gedachten of gedragspatronen dat wordt gekenmerkt door
o.a. een storing in het func oneren en (persoonlijk) lijden.
Psychiater
→ iemand die na de studies geneeskunde een vervolgopleiding hee genoten waardoor hij/zij zich
specialiseerde in het diagnos ceren en behandelen van psychische stoornissen. Is de enige persoon
die een diagnose mag stellen en medica e mag voorschrijven.
Psychopathologie en sociaal werk?
We werken in heel wat verschillende sectoren en actoren en hebben ook contact met diverse cliënten.
Empathie en begrip opbrengen voor het individu dat op dat moment een probleem hee is hierin
belangrijk. Ook moet er gestreefd worden naar een blijvend func oneren en par ciperen aan de SL voor de
cliënt. Het is dan ook nu g te weten welke aandoening iemand hee om er correct mee te kunnen
omgaan!
Begrip normaal <> abnormaal
Moeilijk te beschrijven want dit zijn subjec eve begrippen. Het kan door iedereen anders ingevuld worden.
Gedrag is abnormaal wanneer het de sociale normen (verwach ngen die we van elkaar hebben in een
bepaalde SL) gaan overschrijden.
We zeggen dat iets abnormaal is wanneer :
- de gestelde gedragingen onbegrijpelijk zijn
- sociaal construc visme of a ankelijk van de betekenis die je eraan gee
- DSM-5 (bijbel van de psychopathologie, GGZ waar alle stoornissen in beschreven staan)
- neurologische screening (medische wetenschap om gedragingen toe te wijzen aan iets)
m.a.w. er zijn geen “normale" mensen want iedereen is anders.
Toch blij het maatschappelijk een belangrijk gegeven omdat dit heel wat consequen es hee binnen onze
SL :
2
fi ti ft titti tifhti tititi ti ti ti ft ft ft ti ti ft ft
, 1/ nancieel er moet een keuze gemaakt worden wanneer iemand “normaal" kan func oneren om nog
deel te kunnen nemen aan de arbeidsmarkt. Of "abnormaal" om recht te hebben op een
uitkering.
2/ juridisch iemand kan juridisch handelingsonbekwaam bevonden worden om keuzes te maken of
handelingen te stellen.
3/ ethisch het begrip die we opbrengen bij een verklaring van abnormaal gedrag
HOE DEFINIËREN WE AFWIJKEND GEDRAG?
6 criteria om te beoordelen of emo es, gedachten en gedrag afwijkend zijn
=> min 4 moeten voldaan worden om te kunnen spreken van afwijkend gedrag
1) UITZONDERLIJK
Uitzonderlijkheid op zichzelf is niet voldoende om gedrag afwijkend te noemen!
Of wat in de ene cultuur uitzonderlijk is, is dit niet in een andere cultuur.
2) SOCIAAL AFWIJKEND
Rekening houden met culturele verschillen! Gedrag in ene cultuur is normaal en in andere cultuur
abnormaal (rela eve maatstaven en geen universele waarheden) of tussen diverse genera es.
Alle samenlevingen hebben normen (maatstaven) die bepalen welke vormen van afwijkend gedrag = als
beslissing over normaal of abnormaal is gebaseerd op sociale normen, kan de neiging ontstaan
om mensen die niet voldoen aan de sociale norm als geestelijk gestoord te bestempelen in plaats van te
accepteren dat het gedrag op zich wel normaal kan zijn, zelfs als we er ons door beledigd of aangedaan
voelen.
3) FOUTE PERCEPTIE OF INTERPRETATIE VAN DE REALITEIT (wanen of hallucineren)
bv In de westerse cultuur is het normaal om via het gebed met God te praten. Als iemand echter beweert
dat hij God werkelijk hee gezien of Zijn Stem hee gehoord, en niet in de zin van de goddelijke inspira e
maar le erlijk, rijst het vermoeden dat diegene geestelijk verward is.
4) AANZIENLIJK EMOTIONEEL LIJDEN VAN DE PERSOON
He ige emo es zijn op zich is niet abnormaal, tenzij ze lange jd na de aanleiding van de emo es nog in
alle hevigheid aanwezig zijn. Voor sommigen blijven emo es zoals angst en depressie echter zo hevig, dat
ze niet goed meer func oneren.
5) ONGEPAST OF CONTRAPRODUCTIEF GEDRAG
Gedrag dat onpre ge gevoelens oproept, vinden we over het algemeen afwijkend.
Gedrag dat ons beperkt in ons vermogen om te werken, sociale verantwoordelijkheden te dragen m.a.w.
contraproduc ef zijn, ons weerhoudt om ons aan de omgeving aan te passen kan ook als afwijkend worden
opgevat.
3
ft
fi tt titi ti tti ti ft ti ft ti ti titi ti ti
, 6) GEVAAR
Gedrag dat gevaar oplevert voor de betrokkene zelf of voor anderen.
Hier is sociale context van belang. Vb. opo ering in oorlogs jd: heldha ig, maar iemand die zichzelf wil
doden door de druk van het dagelijks leven: afwijkend.
Globaal gezien (en tevens het uitgangspunt om een aandoening in de DSM-5 op te nemen):
▪ Er is sprake van emo oneel lijden (!) zoals angst of depressie
▪ Er zijn erns ge belemmeringen in het func oneren op 1 van de levensgebieden. (werk, familie,
gezin, samenleving,…)
▪ Er is gedrag dat kan leiden tot persoonlijk lijden, pijn, zelfverminking, invaliditeit of de dood.
▪ De belemmering houdt langere jd aan en past niet meer binnen de normale reac es van een
bepaalde (culturele) context…
Kri sch denken
Grens tussen ‘normaal’ en ‘afwijkend’ gedrag
→ con nu debat in de wereld van de GGZ en in de maatschappij in het algemeen.
→ Vele gedragingen balanceren op de grens.
Classi ca esysteem DSM
Diagnos c and Sta s cal Manual of Mental Disorders => nu DSM 5 (2013)
=
Classi ca esysteem die psychische stoornissen de nieert op grond van gedragspatronen die samenhangen
met emo oneel lijden en/of signi cante belemmeringen in het psychologisch func oneren.
Extra noot
Het classi ceren van stoornissen en niet mensen. Persoon op zich is geen hersentumor of au s sch of een
een au st maar een persoon met au sme.
Historische visies op afwijkend gedrag (niet op de slides) - te lezen
1) Griekse oudheid: HIPPOCRATES
= gezondheid en geest bepaald door evenwicht in humores of lichaamssappen: slijm, zwarte gal, bloed,
en gele gal.
2) 700: Arabische psychiatrie
- eerste ziekenhuizen voor geesteszieken open, wellicht door de Koran: die humane en mensgerichte
behandeling van geesteszieken adviseerde
- mensgerichte benadering
- psychische stoornis = prak sch probleem
- goed ontwikkelde behandelingen en een gedetailleerd overzicht van psychische stoornissen, dit
niveau werd in europa pas in 1900 bereikt.
4
ti fitititifi ti tititi titi fi ti ti ff fiti ti ft ti titi ti
, 3) Middeleeuwen: heksenvervolgingen of exorcisme
- bezeten door duivel, geesten
- uitdrijven door gebed, bezweringen, uithongeren…
- soms wel verklaringen afgelegd door gefolterde inquisiteurs dus met korrel zout nemen, in Engeland
waren er ook verklaringen op basis van natuurlijke oorzaken (oorzaak: hersentrauma, ziekte…)
4) 1600: Gekkenhuizen
= voor bedelaars, geestelijke gestoorden in erbarmelijke omstandigheden
- vastketenen in eigen vuil, rondzwerven over terrein
5) 1800: Hervormingen
- mensen met afwijkend gedrag gewoon ziek
- vergelijkbaar met arabische psychiatrie
- behandeling en verpleging voor deze mensen
- 1841: krankzinnigenwet in Nederland: kwaliteitseisen aan de behandeling en verpleging van
psychiatrische pa ënten
TWEEDE HELFT 19E EEUW: afwijkend gedrag succesvol genezen door therapie
6) 20ste eeuw: Lobotomieën
- stukken hersenen verwijderen
- hersenen bewegen door ijspriem boven oogleden
- mensen in psychiatrie ver weg van bewoonde wereld
= in natuur, mooie plek maar wél verstopt van gewone mens
7) 1960 Kri ek op psychiatrie
Beweging ‘kri sche psychiatrie’
- psychische stoornissen bestaan niet, zijn gevolg van zieke maatschappij
- minder invloed van psychiater, meer rechten en inspraak pa ënt
- het zijn gewone mensen, niet opsluiten in psychiatrische ziekenhuizen
8) Begin 21ste eeuw
- niet opnemen, enkel indien geen alterna ef
- projecten ontwikkeld om hen in maatschappij te behouden (bvb. beschut wonen) –
deïns tu onalisering - niet gemo veerd voor behandeling? dwingen mag niet
9) Nu
- nadruk op eigen kracht en empowerment
- herstelbenadering
Verduidelijking evolu e van geestelijke gezondheidszorg (slide)
Historisch verhaal: Evolutie van de GGZ: internationale trends 2003)
Verduidelijking van de historische evolu es binnen de GGZ
(kan een ondersteuning bieden in het verwerken van historische visie op afwijkend gedrag +
hedendaagse trends HB p. 19 (10de edi e) :
5
ti titi ti ti ti ti ti ti ti
, Periode 1: Bouw van Periode 2: De neergang Periode 3: ‘ balanced
care’. Jaren 2000
de asielen (19 de eeuw) van de asielen (vanaf
1950)
Voorzieningen Opbouw asielen A ouw asielen Grootschalige ins tuten
vervangen door
kleinschaliger
voorzieningen.
Aantal s jging daling Daling zwakt af
ziekenhuisbedden
Rol familie Beperkte rol Toegenomen rol maar Toegenomen erkenning
niet erkende rol van de voor de rol in het
familie verstrekken van
mantelzorg,
therapeu sch
poten eel, draaglast en
vertegenwoordiging
Personeel Dokters en Klinische psychologen, Meer hulpverleners in
verpleegkundigen ergotherapeuten, de thuiszorg (ontstaan
‘func e: bewaken’ maatschappelijk van PTZ). Nieuwe
werkers treden toe: nadruk
ontstaan van op mul disciplinaire
mul disciplinaire teams werking.
Financiëring/ Verminderde Toename persoonlijke
overheidsinvestering Ins tuten maatschappelijke bijdrage in behandeling
investering in GGZ en
voorzieningen zorg. Nadruk op de
e ciën e en
kostenbeperking
6
tiffi
fbtitititititi ti ti
, Periode 1: Bouw van Periode 2: De neergang Periode 3: ‘ balanced
care’. Jaren 2000
de asielen (19 de eeuw) van de asielen (vanaf
1950)
Behandeling Experimentele Ontstaan van e ec eve Promo e van de
behandelingswijzen/ behandelingen… evidence - based
therapieën psychiatrie in
Zeer grote invloed van farmacologische, sociale
medica e! en
psychologische
Begin van behandelings- behandeling
evalua es en
gestandaardiseerde
diagnos sche systemen.
Groeiende invloed van
individuele therapie en
groepstherapie
Controle Vooral controle en Focus op Toegenomen
weinig behandeling farmacologische bekommernis
controle en sociale over het evenwicht
rehabilita e tussen
de controle over
Ontslag van de minder pa ënten en hun
beperkte/zieke zel eschikking
pa ënten uit de asielen. of autonomie.
→. 2002: wet op
pa ënten-rechten
Ethiek in onderzoek (niet in slides) - te lezen
1) Informed consent
= proefpersonen zijn vrij om te kiezen om mee te doen aan onderzoek of en moeten op voorhand
voldoende info hebben over doel, methoden van het onderzoek, de risico’s en de voordelen, zodat zij een
beslissing kunnen nemen over hun deelname.
= degene die meedoen, moeten zich probleemloos kunnen terugtrekken
= debrie ng na onderzoek : is belangrijk bij onderzoeken waar info is achtergehouden of waar sprake is van
misleiding: verklaring van de ware doelen en methoden van het onderzoek en de reden waarom ze niet op
de hoogte zijn gesteld. Die met een placebo, moeten op e hebben ac eve behandeling te ondergaan, als
gerechtvaardigd is.
2) Vertrouwelijkheid:
Het anoniem blijven van medewerkers aan onderzoek. Onderzoekers moeten de
vertrouwelijkheid beschermen door verslagen veilig op te bergen en geen iden teiten aan anderen
te onthullen.
7
tifb tititifiti ff ti ti ti ti
, Hoofdstuk 2: Visie op afwijkend gedrag en behandel-
methoden
Perspec even die een verklaring geven voor ontstaan van (afwijkende) emo es, gedrag…
➢ Biologisch perspec ef
➢Psychologische perspec ef :
- psychodynamische modellen
- Leermodellen
- Humanis sche modellen
- Cogni eve modellen
➢ Sociaal-culturele perspec ef
➢ Biopsychosociale perspec ef (combina e)
Het biologisch perspec ef
Het biologisch/medisch model of de biologische grondslagen van afwijkend gedrag
Focus = welke rol spelen neurotransmi ers (chemische stof die neutrale boodschappen van de ene neuron
of zenuwcel naar de andere vervoert), gene sche factoren en afwijkingen in hersenstructuren een rol in
afwijkend gedrag??
Jaren 70 (an psychiatrie) → minimaliserend over invloed biologisch perspec ef.
Sinds jaren 80 → sterk s jgende invloed van het biologisch perspec ef
Oorzaken?
- evolu e farmaceu ca met succesvolle medica e voor psychische aandoeningen
- evolu e technieken om o.a. hersenfunc es te meten => het zenuwstelsel speelt een ! rol
- toegenomen wetenschappelijke en medische kennis om oorzaken afwijkend gedrag te achterhalen
→ Luik ‘het zenuwstelsel’ + werking = lezen ‘niet te studeren’
→ Kri sch denken (p. 34 grondig lezen!
Evalua e van het biologisch perspec ef
Biologische processen en hersenstructuren spelen een rol in VEEL patronen van afwijkend gedrag. Er is een
verband tussen tal van psychische stoornissen en een verstoorde werking van neurotransmi ers of
onderliggende afwijkingen of defecten in de hersenen!
Maar .. genen schrijven geen gedragsma ge eigenschappen voor maar scheppen een aanleg voor bepaalde
stoornissen waarbij de interac e tussen biologische factoren en OMGEVINGSFACTOREN bepalend is om
deze tot ui ng te laten komen!
8
tititi ti ti ti ti ti ti titi ti ti ti tttititi ti ti ti ti ti tt
, Het psychologisch perspec ef
In de loop der jd ontstonden diverse psychologische perspec even op de aard, het ontstaan en
behandeling van afwijkende emo es, gedachten en gedragingen ontstaan.
Vanuit deze perspec even zijn modellen opgesteld, waarvan het psychodynamische, behavioris sche
(leermodellen), humanis sche en cogni eve model de bekendste zijn.
1. Psychodynamische modellen
focus = onbewuste con cten en mo even als oorzaak van afwijkend gedrag. Hoe symboliseren speci eke
symptomen onbewuste con icten en welke ervaringen liggen ten grondslag van het probleem?
Dit model is gebaseerd op het werk van Sigmund Freud.
UITGANGSPUNT
= abnormale gedragspatronen zijn niets anders dan symptomen van de dynamische worstelingen
(con icten) die plaatsvinden in onze geest
= ontwierp als eerste een psychologische behandeling op grond van zijn theorie en is pionier op vlak
van psychotherapie
= psychologische problemen worden aangestuurd door onbewuste mo even en con icten uit de
kinder jd.
→ Deze con icten hangen samen met primi eve seksuele en agressieve ins ncten & de behoe e om deze
uit ons bewustzijn te weren.
Freud onderscheidde in onze persoonlijkheid drie psychische structuren:
1. Id: Het (oorspronkelijke van geboorte aanwezige) primi eve, onbewuste deel dat stree naar
directe bevrediging van basisbehoe en en ins ncten (zoals eten, drinken, seks) : het volgt het
lustprincipe dat geen rekening houdt met sociale normen of waarden.
2. Ego: Het bewuste, ra onele deel (het gezond verstand) dat de eisen van het Id probeert te
beteugelen en bemiddelt tussen het id, superego en de realiteit. Ontwikkelt zich jdens het 1st
levensjaar en werkt volgens het realiteitsprincipe om behoe en op een sociaal acceptabele manier
te bevredigen.
3. Superego: Het morele geweten dat zich rond de lee ijd van 4 jaar ontwikkelt en normen, waarden
en idealen vertegenwoordigt. Het beoordeelt gedrag en probeert het ego te sturen op basis van wat
“juist” is.
DUS, onze persoonlijkheid is con ictueus. id wilt con nue bevrediging, superego wilt regels, normen
en waarden naleven. Ego is een soort bemiddelaar.
Afweermechanismen (psy beschermingsmechanismen : gezond, maar mate van gebruik kan afwijkend zijn)
Het Ego bevindt zich deels in bewust / deels in onbewuste deel vd persoonlijkheid.
Het Onbewuste deel van het Ego is soort waakhond die impulsen van id controleert met
afweermechanismen.
→ voorkomen dat sociaal onacceptabele impulsen in het bewuste terechtkomen
→ voorbeelden van afweermechanismen van het Ego :
9
flfl ti titi fi ti fl flti ftti ti
ti ti ti ftti ti ft ti ti ti ti ft fl ftti fi
, AFWEERMECHANISME DEFINITIE
Verdringing Het verdrijven van angs ge gedachten uit het bewustzijn
Regressie Terugkeren (bij stress) naar een vorm van gedrag dat kenmerkend is voor een
eerder ontwikkelings-stadium
Bv na een scheiding zeer a ankelijk gedragen tgv je ouders
Ra onalisa e Gebruik van misleidende rechtvaardiging voor onacceptabel gedrag
Bv na belas ngsfraude zeggen “iedereen doet het”
Verplaatsing Het verplaatsen van ideeën en impulsen over bedreigende of ongeschikte
objecten naar minder bedreigende objecten
Bv WN zoekt ruzie met haar man na problemen op haar werk te hebben gehad
Projec e Het toeschrijven van de eigen onacceptabele impulsen aan anderen, zodat het
lijkt alsof het andermans impulsen zijn
Bv een seksueel gefrustreerde. Persoon zoekt in onschuldige gebaren van
anderen, seksuele toenaderingspogingen
reac eforma e Gedrag dat tegengesteld is aan de werkelijke impulsen om de werkelijke
impulsen te onderdrukken
Bv een sadis sche persoon wordt arts
Ontkenning Weigeren om de werkelijke aard van een bedreiging onder ogen te zien
Bv een roker redeneert “ik rook niet veel, kanker overkomt me niet”
Sublima e Het ombuigen van primi eve impulsen in posi eve, construc eve ac es
Bv een agressieve persoon uit haar nega eve energie in wedstrijdsporten
Stadia van psychoseksuele ontwikkeling:
Freud meende dat de fundamentele rela e van het kind met de wereld in zijn eerste levensjaren gebaseerd
is op het nastreven van (sensueel/seksueel) genot.
In zijn visie zijn alle ac viteiten die lichamelijk aangenaam zijn, in essen e seksueel. Deze seksuele dri
vormt een uitdrukking van een belangrijk overlevingsins nct nl eros, de levensdri . Later beschreef hij
ook de tegenhanger, de doods- of destruc edri om spanning op te he en door naar buiten gerichte
agressie en destruc e.
10
ti ti ti ti titititi
ti ti titi fh tititi tift ti ti ti ffti ft ft
Geestelijke
Gezondheidszorg
Inclusief alle info uit de slides op Toledo
1
, Hoofdstuk 1: Introduc e
De ni e psychiatrie
→ een tak van de geneeskunde
“Medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van psychische stoornis”
De ni e psychopathologie
→ het ogenblik waar je je begint af te vragen : ”Wat is er aan de hand met deze mensen?” "Waarom
doen ze wat ze doen?” Betreed je het domein van de psychopathologie.
Het deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich bezighoudt met het beschrijven van
psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen daarvoor.
Psychische stoornis
→ Het geheel van afwijkende emo es, gedachten of gedragspatronen dat wordt gekenmerkt door
o.a. een storing in het func oneren en (persoonlijk) lijden.
Psychiater
→ iemand die na de studies geneeskunde een vervolgopleiding hee genoten waardoor hij/zij zich
specialiseerde in het diagnos ceren en behandelen van psychische stoornissen. Is de enige persoon
die een diagnose mag stellen en medica e mag voorschrijven.
Psychopathologie en sociaal werk?
We werken in heel wat verschillende sectoren en actoren en hebben ook contact met diverse cliënten.
Empathie en begrip opbrengen voor het individu dat op dat moment een probleem hee is hierin
belangrijk. Ook moet er gestreefd worden naar een blijvend func oneren en par ciperen aan de SL voor de
cliënt. Het is dan ook nu g te weten welke aandoening iemand hee om er correct mee te kunnen
omgaan!
Begrip normaal <> abnormaal
Moeilijk te beschrijven want dit zijn subjec eve begrippen. Het kan door iedereen anders ingevuld worden.
Gedrag is abnormaal wanneer het de sociale normen (verwach ngen die we van elkaar hebben in een
bepaalde SL) gaan overschrijden.
We zeggen dat iets abnormaal is wanneer :
- de gestelde gedragingen onbegrijpelijk zijn
- sociaal construc visme of a ankelijk van de betekenis die je eraan gee
- DSM-5 (bijbel van de psychopathologie, GGZ waar alle stoornissen in beschreven staan)
- neurologische screening (medische wetenschap om gedragingen toe te wijzen aan iets)
m.a.w. er zijn geen “normale" mensen want iedereen is anders.
Toch blij het maatschappelijk een belangrijk gegeven omdat dit heel wat consequen es hee binnen onze
SL :
2
fi ti ft titti tifhti tititi ti ti ti ft ft ft ti ti ft ft
, 1/ nancieel er moet een keuze gemaakt worden wanneer iemand “normaal" kan func oneren om nog
deel te kunnen nemen aan de arbeidsmarkt. Of "abnormaal" om recht te hebben op een
uitkering.
2/ juridisch iemand kan juridisch handelingsonbekwaam bevonden worden om keuzes te maken of
handelingen te stellen.
3/ ethisch het begrip die we opbrengen bij een verklaring van abnormaal gedrag
HOE DEFINIËREN WE AFWIJKEND GEDRAG?
6 criteria om te beoordelen of emo es, gedachten en gedrag afwijkend zijn
=> min 4 moeten voldaan worden om te kunnen spreken van afwijkend gedrag
1) UITZONDERLIJK
Uitzonderlijkheid op zichzelf is niet voldoende om gedrag afwijkend te noemen!
Of wat in de ene cultuur uitzonderlijk is, is dit niet in een andere cultuur.
2) SOCIAAL AFWIJKEND
Rekening houden met culturele verschillen! Gedrag in ene cultuur is normaal en in andere cultuur
abnormaal (rela eve maatstaven en geen universele waarheden) of tussen diverse genera es.
Alle samenlevingen hebben normen (maatstaven) die bepalen welke vormen van afwijkend gedrag = als
beslissing over normaal of abnormaal is gebaseerd op sociale normen, kan de neiging ontstaan
om mensen die niet voldoen aan de sociale norm als geestelijk gestoord te bestempelen in plaats van te
accepteren dat het gedrag op zich wel normaal kan zijn, zelfs als we er ons door beledigd of aangedaan
voelen.
3) FOUTE PERCEPTIE OF INTERPRETATIE VAN DE REALITEIT (wanen of hallucineren)
bv In de westerse cultuur is het normaal om via het gebed met God te praten. Als iemand echter beweert
dat hij God werkelijk hee gezien of Zijn Stem hee gehoord, en niet in de zin van de goddelijke inspira e
maar le erlijk, rijst het vermoeden dat diegene geestelijk verward is.
4) AANZIENLIJK EMOTIONEEL LIJDEN VAN DE PERSOON
He ige emo es zijn op zich is niet abnormaal, tenzij ze lange jd na de aanleiding van de emo es nog in
alle hevigheid aanwezig zijn. Voor sommigen blijven emo es zoals angst en depressie echter zo hevig, dat
ze niet goed meer func oneren.
5) ONGEPAST OF CONTRAPRODUCTIEF GEDRAG
Gedrag dat onpre ge gevoelens oproept, vinden we over het algemeen afwijkend.
Gedrag dat ons beperkt in ons vermogen om te werken, sociale verantwoordelijkheden te dragen m.a.w.
contraproduc ef zijn, ons weerhoudt om ons aan de omgeving aan te passen kan ook als afwijkend worden
opgevat.
3
ft
fi tt titi ti tti ti ft ti ft ti ti titi ti ti
, 6) GEVAAR
Gedrag dat gevaar oplevert voor de betrokkene zelf of voor anderen.
Hier is sociale context van belang. Vb. opo ering in oorlogs jd: heldha ig, maar iemand die zichzelf wil
doden door de druk van het dagelijks leven: afwijkend.
Globaal gezien (en tevens het uitgangspunt om een aandoening in de DSM-5 op te nemen):
▪ Er is sprake van emo oneel lijden (!) zoals angst of depressie
▪ Er zijn erns ge belemmeringen in het func oneren op 1 van de levensgebieden. (werk, familie,
gezin, samenleving,…)
▪ Er is gedrag dat kan leiden tot persoonlijk lijden, pijn, zelfverminking, invaliditeit of de dood.
▪ De belemmering houdt langere jd aan en past niet meer binnen de normale reac es van een
bepaalde (culturele) context…
Kri sch denken
Grens tussen ‘normaal’ en ‘afwijkend’ gedrag
→ con nu debat in de wereld van de GGZ en in de maatschappij in het algemeen.
→ Vele gedragingen balanceren op de grens.
Classi ca esysteem DSM
Diagnos c and Sta s cal Manual of Mental Disorders => nu DSM 5 (2013)
=
Classi ca esysteem die psychische stoornissen de nieert op grond van gedragspatronen die samenhangen
met emo oneel lijden en/of signi cante belemmeringen in het psychologisch func oneren.
Extra noot
Het classi ceren van stoornissen en niet mensen. Persoon op zich is geen hersentumor of au s sch of een
een au st maar een persoon met au sme.
Historische visies op afwijkend gedrag (niet op de slides) - te lezen
1) Griekse oudheid: HIPPOCRATES
= gezondheid en geest bepaald door evenwicht in humores of lichaamssappen: slijm, zwarte gal, bloed,
en gele gal.
2) 700: Arabische psychiatrie
- eerste ziekenhuizen voor geesteszieken open, wellicht door de Koran: die humane en mensgerichte
behandeling van geesteszieken adviseerde
- mensgerichte benadering
- psychische stoornis = prak sch probleem
- goed ontwikkelde behandelingen en een gedetailleerd overzicht van psychische stoornissen, dit
niveau werd in europa pas in 1900 bereikt.
4
ti fitititifi ti tititi titi fi ti ti ff fiti ti ft ti titi ti
, 3) Middeleeuwen: heksenvervolgingen of exorcisme
- bezeten door duivel, geesten
- uitdrijven door gebed, bezweringen, uithongeren…
- soms wel verklaringen afgelegd door gefolterde inquisiteurs dus met korrel zout nemen, in Engeland
waren er ook verklaringen op basis van natuurlijke oorzaken (oorzaak: hersentrauma, ziekte…)
4) 1600: Gekkenhuizen
= voor bedelaars, geestelijke gestoorden in erbarmelijke omstandigheden
- vastketenen in eigen vuil, rondzwerven over terrein
5) 1800: Hervormingen
- mensen met afwijkend gedrag gewoon ziek
- vergelijkbaar met arabische psychiatrie
- behandeling en verpleging voor deze mensen
- 1841: krankzinnigenwet in Nederland: kwaliteitseisen aan de behandeling en verpleging van
psychiatrische pa ënten
TWEEDE HELFT 19E EEUW: afwijkend gedrag succesvol genezen door therapie
6) 20ste eeuw: Lobotomieën
- stukken hersenen verwijderen
- hersenen bewegen door ijspriem boven oogleden
- mensen in psychiatrie ver weg van bewoonde wereld
= in natuur, mooie plek maar wél verstopt van gewone mens
7) 1960 Kri ek op psychiatrie
Beweging ‘kri sche psychiatrie’
- psychische stoornissen bestaan niet, zijn gevolg van zieke maatschappij
- minder invloed van psychiater, meer rechten en inspraak pa ënt
- het zijn gewone mensen, niet opsluiten in psychiatrische ziekenhuizen
8) Begin 21ste eeuw
- niet opnemen, enkel indien geen alterna ef
- projecten ontwikkeld om hen in maatschappij te behouden (bvb. beschut wonen) –
deïns tu onalisering - niet gemo veerd voor behandeling? dwingen mag niet
9) Nu
- nadruk op eigen kracht en empowerment
- herstelbenadering
Verduidelijking evolu e van geestelijke gezondheidszorg (slide)
Historisch verhaal: Evolutie van de GGZ: internationale trends 2003)
Verduidelijking van de historische evolu es binnen de GGZ
(kan een ondersteuning bieden in het verwerken van historische visie op afwijkend gedrag +
hedendaagse trends HB p. 19 (10de edi e) :
5
ti titi ti ti ti ti ti ti ti
, Periode 1: Bouw van Periode 2: De neergang Periode 3: ‘ balanced
care’. Jaren 2000
de asielen (19 de eeuw) van de asielen (vanaf
1950)
Voorzieningen Opbouw asielen A ouw asielen Grootschalige ins tuten
vervangen door
kleinschaliger
voorzieningen.
Aantal s jging daling Daling zwakt af
ziekenhuisbedden
Rol familie Beperkte rol Toegenomen rol maar Toegenomen erkenning
niet erkende rol van de voor de rol in het
familie verstrekken van
mantelzorg,
therapeu sch
poten eel, draaglast en
vertegenwoordiging
Personeel Dokters en Klinische psychologen, Meer hulpverleners in
verpleegkundigen ergotherapeuten, de thuiszorg (ontstaan
‘func e: bewaken’ maatschappelijk van PTZ). Nieuwe
werkers treden toe: nadruk
ontstaan van op mul disciplinaire
mul disciplinaire teams werking.
Financiëring/ Verminderde Toename persoonlijke
overheidsinvestering Ins tuten maatschappelijke bijdrage in behandeling
investering in GGZ en
voorzieningen zorg. Nadruk op de
e ciën e en
kostenbeperking
6
tiffi
fbtitititititi ti ti
, Periode 1: Bouw van Periode 2: De neergang Periode 3: ‘ balanced
care’. Jaren 2000
de asielen (19 de eeuw) van de asielen (vanaf
1950)
Behandeling Experimentele Ontstaan van e ec eve Promo e van de
behandelingswijzen/ behandelingen… evidence - based
therapieën psychiatrie in
Zeer grote invloed van farmacologische, sociale
medica e! en
psychologische
Begin van behandelings- behandeling
evalua es en
gestandaardiseerde
diagnos sche systemen.
Groeiende invloed van
individuele therapie en
groepstherapie
Controle Vooral controle en Focus op Toegenomen
weinig behandeling farmacologische bekommernis
controle en sociale over het evenwicht
rehabilita e tussen
de controle over
Ontslag van de minder pa ënten en hun
beperkte/zieke zel eschikking
pa ënten uit de asielen. of autonomie.
→. 2002: wet op
pa ënten-rechten
Ethiek in onderzoek (niet in slides) - te lezen
1) Informed consent
= proefpersonen zijn vrij om te kiezen om mee te doen aan onderzoek of en moeten op voorhand
voldoende info hebben over doel, methoden van het onderzoek, de risico’s en de voordelen, zodat zij een
beslissing kunnen nemen over hun deelname.
= degene die meedoen, moeten zich probleemloos kunnen terugtrekken
= debrie ng na onderzoek : is belangrijk bij onderzoeken waar info is achtergehouden of waar sprake is van
misleiding: verklaring van de ware doelen en methoden van het onderzoek en de reden waarom ze niet op
de hoogte zijn gesteld. Die met een placebo, moeten op e hebben ac eve behandeling te ondergaan, als
gerechtvaardigd is.
2) Vertrouwelijkheid:
Het anoniem blijven van medewerkers aan onderzoek. Onderzoekers moeten de
vertrouwelijkheid beschermen door verslagen veilig op te bergen en geen iden teiten aan anderen
te onthullen.
7
tifb tititifiti ff ti ti ti ti
, Hoofdstuk 2: Visie op afwijkend gedrag en behandel-
methoden
Perspec even die een verklaring geven voor ontstaan van (afwijkende) emo es, gedrag…
➢ Biologisch perspec ef
➢Psychologische perspec ef :
- psychodynamische modellen
- Leermodellen
- Humanis sche modellen
- Cogni eve modellen
➢ Sociaal-culturele perspec ef
➢ Biopsychosociale perspec ef (combina e)
Het biologisch perspec ef
Het biologisch/medisch model of de biologische grondslagen van afwijkend gedrag
Focus = welke rol spelen neurotransmi ers (chemische stof die neutrale boodschappen van de ene neuron
of zenuwcel naar de andere vervoert), gene sche factoren en afwijkingen in hersenstructuren een rol in
afwijkend gedrag??
Jaren 70 (an psychiatrie) → minimaliserend over invloed biologisch perspec ef.
Sinds jaren 80 → sterk s jgende invloed van het biologisch perspec ef
Oorzaken?
- evolu e farmaceu ca met succesvolle medica e voor psychische aandoeningen
- evolu e technieken om o.a. hersenfunc es te meten => het zenuwstelsel speelt een ! rol
- toegenomen wetenschappelijke en medische kennis om oorzaken afwijkend gedrag te achterhalen
→ Luik ‘het zenuwstelsel’ + werking = lezen ‘niet te studeren’
→ Kri sch denken (p. 34 grondig lezen!
Evalua e van het biologisch perspec ef
Biologische processen en hersenstructuren spelen een rol in VEEL patronen van afwijkend gedrag. Er is een
verband tussen tal van psychische stoornissen en een verstoorde werking van neurotransmi ers of
onderliggende afwijkingen of defecten in de hersenen!
Maar .. genen schrijven geen gedragsma ge eigenschappen voor maar scheppen een aanleg voor bepaalde
stoornissen waarbij de interac e tussen biologische factoren en OMGEVINGSFACTOREN bepalend is om
deze tot ui ng te laten komen!
8
tititi ti ti ti ti ti ti titi ti ti ti tttititi ti ti ti ti ti tt
, Het psychologisch perspec ef
In de loop der jd ontstonden diverse psychologische perspec even op de aard, het ontstaan en
behandeling van afwijkende emo es, gedachten en gedragingen ontstaan.
Vanuit deze perspec even zijn modellen opgesteld, waarvan het psychodynamische, behavioris sche
(leermodellen), humanis sche en cogni eve model de bekendste zijn.
1. Psychodynamische modellen
focus = onbewuste con cten en mo even als oorzaak van afwijkend gedrag. Hoe symboliseren speci eke
symptomen onbewuste con icten en welke ervaringen liggen ten grondslag van het probleem?
Dit model is gebaseerd op het werk van Sigmund Freud.
UITGANGSPUNT
= abnormale gedragspatronen zijn niets anders dan symptomen van de dynamische worstelingen
(con icten) die plaatsvinden in onze geest
= ontwierp als eerste een psychologische behandeling op grond van zijn theorie en is pionier op vlak
van psychotherapie
= psychologische problemen worden aangestuurd door onbewuste mo even en con icten uit de
kinder jd.
→ Deze con icten hangen samen met primi eve seksuele en agressieve ins ncten & de behoe e om deze
uit ons bewustzijn te weren.
Freud onderscheidde in onze persoonlijkheid drie psychische structuren:
1. Id: Het (oorspronkelijke van geboorte aanwezige) primi eve, onbewuste deel dat stree naar
directe bevrediging van basisbehoe en en ins ncten (zoals eten, drinken, seks) : het volgt het
lustprincipe dat geen rekening houdt met sociale normen of waarden.
2. Ego: Het bewuste, ra onele deel (het gezond verstand) dat de eisen van het Id probeert te
beteugelen en bemiddelt tussen het id, superego en de realiteit. Ontwikkelt zich jdens het 1st
levensjaar en werkt volgens het realiteitsprincipe om behoe en op een sociaal acceptabele manier
te bevredigen.
3. Superego: Het morele geweten dat zich rond de lee ijd van 4 jaar ontwikkelt en normen, waarden
en idealen vertegenwoordigt. Het beoordeelt gedrag en probeert het ego te sturen op basis van wat
“juist” is.
DUS, onze persoonlijkheid is con ictueus. id wilt con nue bevrediging, superego wilt regels, normen
en waarden naleven. Ego is een soort bemiddelaar.
Afweermechanismen (psy beschermingsmechanismen : gezond, maar mate van gebruik kan afwijkend zijn)
Het Ego bevindt zich deels in bewust / deels in onbewuste deel vd persoonlijkheid.
Het Onbewuste deel van het Ego is soort waakhond die impulsen van id controleert met
afweermechanismen.
→ voorkomen dat sociaal onacceptabele impulsen in het bewuste terechtkomen
→ voorbeelden van afweermechanismen van het Ego :
9
flfl ti titi fi ti fl flti ftti ti
ti ti ti ftti ti ft ti ti ti ti ft fl ftti fi
, AFWEERMECHANISME DEFINITIE
Verdringing Het verdrijven van angs ge gedachten uit het bewustzijn
Regressie Terugkeren (bij stress) naar een vorm van gedrag dat kenmerkend is voor een
eerder ontwikkelings-stadium
Bv na een scheiding zeer a ankelijk gedragen tgv je ouders
Ra onalisa e Gebruik van misleidende rechtvaardiging voor onacceptabel gedrag
Bv na belas ngsfraude zeggen “iedereen doet het”
Verplaatsing Het verplaatsen van ideeën en impulsen over bedreigende of ongeschikte
objecten naar minder bedreigende objecten
Bv WN zoekt ruzie met haar man na problemen op haar werk te hebben gehad
Projec e Het toeschrijven van de eigen onacceptabele impulsen aan anderen, zodat het
lijkt alsof het andermans impulsen zijn
Bv een seksueel gefrustreerde. Persoon zoekt in onschuldige gebaren van
anderen, seksuele toenaderingspogingen
reac eforma e Gedrag dat tegengesteld is aan de werkelijke impulsen om de werkelijke
impulsen te onderdrukken
Bv een sadis sche persoon wordt arts
Ontkenning Weigeren om de werkelijke aard van een bedreiging onder ogen te zien
Bv een roker redeneert “ik rook niet veel, kanker overkomt me niet”
Sublima e Het ombuigen van primi eve impulsen in posi eve, construc eve ac es
Bv een agressieve persoon uit haar nega eve energie in wedstrijdsporten
Stadia van psychoseksuele ontwikkeling:
Freud meende dat de fundamentele rela e van het kind met de wereld in zijn eerste levensjaren gebaseerd
is op het nastreven van (sensueel/seksueel) genot.
In zijn visie zijn alle ac viteiten die lichamelijk aangenaam zijn, in essen e seksueel. Deze seksuele dri
vormt een uitdrukking van een belangrijk overlevingsins nct nl eros, de levensdri . Later beschreef hij
ook de tegenhanger, de doods- of destruc edri om spanning op te he en door naar buiten gerichte
agressie en destruc e.
10
ti ti ti ti titititi
ti ti titi fh tititi tift ti ti ti ffti ft ft
