Moduleboek oncologie & behandeling
Samenvatting leerboek oncologie verpleegkunde
Meest voorkomende soorten kanker
1. Huidkanker
2. Prostaatkanker
3. Borstkanker
4. Longkanker
5. Darmkanker
Vrouwen:
1. Borstkanker
2. Huidkanker
3. Longkanker
4. Darmkanker
5. Hematologisch
Mannen:
1. Prostaatkanker
2. Huidkanker
3. Longkanker
4. Darmkanker
5. Hematologisch
Hallmarks van kanker
1. Ontwijken natuurlijke celdood
2. Zelfvoorzienend in groeisignalen
3. Ongevoelig voor antigroei signalen
4. Angiogenese
5. Invasieve groei en metastasering
6. Ongebreidelde groei
Leeftijdsspecifieke oncologische zorg
0-17 jaar = kinderleeftijd
- Zeldzaam
- Vooral acute lymfatische leukemie, hersentumoren en hodgkinlymfoom
18 – 39 jaar = AYA-leeftijd
- 2% tot 4% van de totale kankerincidentie
- Vooral zaadbalkanker, melanoom, hodgkinlymfoom, mammaca, cervixcarcinoom
De volgende onderwerpen zijn bij deze patiënten categorie van belang: vruchtbaarheid, seksualiteit
en intimiteit, ouders, partners, kinderen, werk en opleiding, hypotheken en verzekeringen en meer
aandacht voor psychische problematiek.
Klachten worden vaak niet tijdig herkend, waardoor de diagnose soms pas laat wordt gesteld
Palliatieve fase duurt vaak veel langer (bijv. geen comorbiditeiten) en maximaal doorbehandelen
Vanaf 70 jaar = oudere leeftijd
- Dubbele vergrijzing, incidentie kanker neemt hierom ook toe
- Ervaren minder stress, kunnen beter omgaan met emoties door levenservaring
- Depressie komt echter wel meer voor t.o.v. jongeren verminderd cognitie
1
,Geriatrische status van een patiënt wordt bepaald a.d.h.v.: 5 i’s. (intellectuele achteruitgang, incontinentie,
instabiliteit, immobiliteit en intoxicatie) = polyfarmacie.
Uitgangspunten voor het bepalen van een individueel behandelplan:
- Stadium van de oncologische aandoening
- Lichamelijk en psychische draagkracht
- Algemene levensverwachting
- Sociale context
Dit wordt mede getoetst a.d.h.v. bovenstaande en de CGA (Comprehensive Geriatic Assesment)
Dit is een multidisciplinair onderzoek waarin aandoeningen en problemen worden geïnventariseerd op
diverse lichamelijke en psychosociale domeinen (kwaliteit van leven en zelfredzaamheid).
- Zorgt voor reductie van over- en onder behandeling
- Leidt vervolgens tot een langere overleving, minder complicaties en kortere opnames
Ouderen zijn extra vatbaar. Bijwerkingen van de therapie kunnen bij ouderen ernstiger zijn, ze
kunnen blijvend functieverlies oplopen door een ziekenhuisopname en ervaren vaker
psychologische problemen (bijv. angst en eenzaamheid).
Er is meer onderzoek nodig naar behandelingen van kanker bij ouderen en de daarbij behorende
risico’s
WGBO onderscheidt drie leeftijdscategorieën en regelt voor elke categorie afzonderlijk de rechten van het
kind en die van de ouders:
- Kinderen tot 12 jaar (ouders hebben volledige zeggenschap)
- Kinderen van 12 tot 16 jaar (kinderen hebben ook zeggenschap)
- Kinderen van 16 jaar en ouder (volledige zeggenschap)
Comorbiditeit
Aanwezigheid van een aandoening naast de primaire ziekte/aandoening.
Multimorbiditeit
Twee of meer chronische aandoeningen, waarbij de ene aandoening niet meer centraal staat dan de
andere.
Polyfarmacie
Gebruik van vijf of meer chronische geneesmiddelen.
Behandelingen (systemisch)
- Chemotherapie: kankerceldodende middelen
- Imuuntherapie: afweerverhogende middelen
- Targeted therapie: doelgerichte therapie tegen een bepaalde receptor in de cel (minder
bijwerkingen, minder ziekmakend)
- Hormonale therapie (vooral bij borst- en prostaatkanker)
Behandelingen (lokaal):
- Chirurgie
- Radiotherapie
Apoptose = verminderde cel afbraak
Ongebreidelde groei = toegenomen cel aanmaak
2
,Solide (vast) tumoren = kanker ontstaan in een orgaan
Niet solide (vloeibare) tumoren = kanker ontstaan uit een cel op een bepaalde plaats in het bloed,
lymfeklierstelsel of een deel van het beenmerg
Nb : Alleen bij solide tumoren spreken we van uitzaaiingen!
Synchrone metastasen: metastasen ontdekt tegelijkertijd met de primaire tumor
Metachrone metastasen: metastasen ontdekt tijdens de follow-up na behandeling van de primaire tumor
Oncologische chirurgie
Oudste behandeltherapie voor kanker, tot 1900 zelfs de enige therapie.
- Diagnostische chirurgie
- Preventieve chirurgie (bij bv. erfelijk gen)
- Curatieve chirurgie
- Palliatieve chirurgie (symptomatisch, tumor verkleinen en complicaties reduceren)
- Spoedeisende oncologische chirurgie (bijv. bij een blow-out)
- Chirurgie als hormonale therapie (ovariotomie, hypofysectomie etc.) tumor gaat hierdoor in
regressie
Traditioneel berust de behandeling van patiënten met kanker op 3 pijlers: chirurgie, chemotherapie en
radiotherapie.
Deze ‘beeld gestuurde oncologische interventies’ worden verdeeld in 3 categorieën:
1. Intra-arteriële technieken voor lokale afgifte van chemotherapeutica of radioactieve microsferen:
transarteriële chemo-embolisatie, radio-embolisatie met yttrium 90-microsferen (90Y-RE) of holmium 166-
microsferen (166Ho-RE);
2. Tumorablatietechnieken waarmee celdood wordt bereikt door lokale verhitting of bevriezing:
radiofrequente ablatie, ‘high-intensity focused ultrasound’ (HIFU), lasertherapie en cryoablatie;
3. Beeld gestuurde radiotherapie waarmee door middel van een zogenoemde boost macroscopische
tumordestructie kan worden nagestreefd, terwijl met beeldsturing ook de brede uitwendige bestraling
nauwkeuriger kan worden ingezet: stereotactische radiotherapie, MRI-versneller en MRI-geleide
brachytherapie.
Radio-embolisatie is een behandeling van tumoruitzaaiingen in de lever waarbij radioactieve bolletjes via
de lies worden ingebracht. Het doel van deze behandeling is het verlengen van het leven. Blijft in de tumor
zitten, wordt niet uitgescheiden.
- Bijwerkingen: voornamelijk beenmerg, minder schadelijk dan bijv. immunotherapie of chemo
Neo-adjuvante behandeling: voorafgaand chemo of RT om de tumor te verkleinen, daarna operatie (bijv;
bij mamma, blaas, rectum of oesofaguscarcinoom).
Adjuvante behandeling: eerst operatie, daarna aanvullend chemo of RT (bijv; bij mamma en colonca)
Consolidatiebehandeling: bereikte doel van behandeling te blijven onderhouden (rustig houden).
Behandeling met chemo om ervoor te zorgen dat minimale residuale ziekte wordt vernietigd bij bijv. ALL.
Eerstelijnsbehandeling: middelen of een combinatie van middelen die de eerste keus hebben, waarvan we
weten dat het mogelijk zal werken. Indien dit door de patiënt niet verdragen wordt kan er gekozen voor
een ander middel ‘tweede lijn’. Bij een tweedelijnsbehandeling is de therapie vaak zwaarder en heeft deze
meer bijwerkingen dan het geval is bij een eerstelijnsbehandeling.
3
, Latrogene metastasering
Losraken van tumorcellen tijdens een operatie en verspreiding via de bloedbaan.
Technieken
Cryochirurgie tumor wordt bevroren d.m.v. stikstof, zodat het tumorweefsel afsterft
Elektrocoagulatie tumorweefsel wordt weggebrand
Lasercoagulatie waarbij met hulp van een laserbelichting tumorceldood wordt bewerkstelligd
Radio frequent ablation (RFA) weefsel wordt d.m.v. radiogolven en een holle naald verhit en sterft af
Deze techniek kan als enige behandeling worden toegepast of i.c.m. metastasectomie. Wordt vooral
toegepast bij nier, lever, en longmetastasen of primaire tumoren.
Microwave ablation (MWA) tumor wordt verhit, maar dan met microgolven. Vooral bij tumoren die in
de beurt liggen van grote vaten.
Minimaal invasieve chirurgie, laparoscopische operatie, kijkoperatie of sleutelgatchirurgie bestaat al vele
jaren en wordt steeds breder toegepast.
Robotchirurgie operatie m.b.v. een op afstand bestuurbare robot, te vergelijken met een kijkoperatie
Primaire solide tumoren komen in eerste instantie in aanmerking voor chirurgische verwijdering
Chirurgie is afhankelijk van verschillende factoren; conditie van de patiënt, kwaliteit van leven na de
ingreep, wensen van de patiënt, type tumor, locatie, ingroei omliggend weefsel, metastasen,
tumoreigenschappen.
Sentinel node procedure geeft informatie over de stadiering. Wordt vooral toegepast bij mammaca,
melanoom en tumoren van de genitaliën.
Diagnostische laproscopie en laparotomie kan informatie geven over bijv. uitzaaiingen in het
buikvlies.
‘en bloc-lymfeklierdissectie’ preventief verwijderen van lymfeklieren bij tumoren waarvan bekend is dat
ze hiernaartoe uitzaaien.
Re-excisie indien er toch tumorcellen aanwezig zijn, moet de patiënt opnieuw voor OK. Het ‘oude’
wondgebied wordt dan mee verwijderd, omdat dit als ‘besmet’ wordt gezien.
Metastasectomie
Dit wordt toegepast bij bijv. een niet snel groeiende tumor met beperkte metastasering (bijv. één
longmeta), deze behandeling kan dan curatief zijn.
Bestrijding van complicaties
- Bloeding t.g.v. tumorgroei hemostasis (bloedstelping)
- Bot- of wervelmetastasen fixeren van ingezakte wervels
- Ileus verwijderen van aangedane deel van de darm en aanleggen van een darmomleiding
- Icterus drainage van de galwegen herstellen d.m.v. anastomose van de galwegen
- Vernauwing trachea luchtweg wordt dichtgedrukt tracheotomie of tracheostoma
Debulking
Cytoreductieve operatie methode om de hoeveelheid tumor te verminderen voorafgaand en/of tijdens
de chemotherapie. Meestal bij ovariumcarcinoom.
4
Samenvatting leerboek oncologie verpleegkunde
Meest voorkomende soorten kanker
1. Huidkanker
2. Prostaatkanker
3. Borstkanker
4. Longkanker
5. Darmkanker
Vrouwen:
1. Borstkanker
2. Huidkanker
3. Longkanker
4. Darmkanker
5. Hematologisch
Mannen:
1. Prostaatkanker
2. Huidkanker
3. Longkanker
4. Darmkanker
5. Hematologisch
Hallmarks van kanker
1. Ontwijken natuurlijke celdood
2. Zelfvoorzienend in groeisignalen
3. Ongevoelig voor antigroei signalen
4. Angiogenese
5. Invasieve groei en metastasering
6. Ongebreidelde groei
Leeftijdsspecifieke oncologische zorg
0-17 jaar = kinderleeftijd
- Zeldzaam
- Vooral acute lymfatische leukemie, hersentumoren en hodgkinlymfoom
18 – 39 jaar = AYA-leeftijd
- 2% tot 4% van de totale kankerincidentie
- Vooral zaadbalkanker, melanoom, hodgkinlymfoom, mammaca, cervixcarcinoom
De volgende onderwerpen zijn bij deze patiënten categorie van belang: vruchtbaarheid, seksualiteit
en intimiteit, ouders, partners, kinderen, werk en opleiding, hypotheken en verzekeringen en meer
aandacht voor psychische problematiek.
Klachten worden vaak niet tijdig herkend, waardoor de diagnose soms pas laat wordt gesteld
Palliatieve fase duurt vaak veel langer (bijv. geen comorbiditeiten) en maximaal doorbehandelen
Vanaf 70 jaar = oudere leeftijd
- Dubbele vergrijzing, incidentie kanker neemt hierom ook toe
- Ervaren minder stress, kunnen beter omgaan met emoties door levenservaring
- Depressie komt echter wel meer voor t.o.v. jongeren verminderd cognitie
1
,Geriatrische status van een patiënt wordt bepaald a.d.h.v.: 5 i’s. (intellectuele achteruitgang, incontinentie,
instabiliteit, immobiliteit en intoxicatie) = polyfarmacie.
Uitgangspunten voor het bepalen van een individueel behandelplan:
- Stadium van de oncologische aandoening
- Lichamelijk en psychische draagkracht
- Algemene levensverwachting
- Sociale context
Dit wordt mede getoetst a.d.h.v. bovenstaande en de CGA (Comprehensive Geriatic Assesment)
Dit is een multidisciplinair onderzoek waarin aandoeningen en problemen worden geïnventariseerd op
diverse lichamelijke en psychosociale domeinen (kwaliteit van leven en zelfredzaamheid).
- Zorgt voor reductie van over- en onder behandeling
- Leidt vervolgens tot een langere overleving, minder complicaties en kortere opnames
Ouderen zijn extra vatbaar. Bijwerkingen van de therapie kunnen bij ouderen ernstiger zijn, ze
kunnen blijvend functieverlies oplopen door een ziekenhuisopname en ervaren vaker
psychologische problemen (bijv. angst en eenzaamheid).
Er is meer onderzoek nodig naar behandelingen van kanker bij ouderen en de daarbij behorende
risico’s
WGBO onderscheidt drie leeftijdscategorieën en regelt voor elke categorie afzonderlijk de rechten van het
kind en die van de ouders:
- Kinderen tot 12 jaar (ouders hebben volledige zeggenschap)
- Kinderen van 12 tot 16 jaar (kinderen hebben ook zeggenschap)
- Kinderen van 16 jaar en ouder (volledige zeggenschap)
Comorbiditeit
Aanwezigheid van een aandoening naast de primaire ziekte/aandoening.
Multimorbiditeit
Twee of meer chronische aandoeningen, waarbij de ene aandoening niet meer centraal staat dan de
andere.
Polyfarmacie
Gebruik van vijf of meer chronische geneesmiddelen.
Behandelingen (systemisch)
- Chemotherapie: kankerceldodende middelen
- Imuuntherapie: afweerverhogende middelen
- Targeted therapie: doelgerichte therapie tegen een bepaalde receptor in de cel (minder
bijwerkingen, minder ziekmakend)
- Hormonale therapie (vooral bij borst- en prostaatkanker)
Behandelingen (lokaal):
- Chirurgie
- Radiotherapie
Apoptose = verminderde cel afbraak
Ongebreidelde groei = toegenomen cel aanmaak
2
,Solide (vast) tumoren = kanker ontstaan in een orgaan
Niet solide (vloeibare) tumoren = kanker ontstaan uit een cel op een bepaalde plaats in het bloed,
lymfeklierstelsel of een deel van het beenmerg
Nb : Alleen bij solide tumoren spreken we van uitzaaiingen!
Synchrone metastasen: metastasen ontdekt tegelijkertijd met de primaire tumor
Metachrone metastasen: metastasen ontdekt tijdens de follow-up na behandeling van de primaire tumor
Oncologische chirurgie
Oudste behandeltherapie voor kanker, tot 1900 zelfs de enige therapie.
- Diagnostische chirurgie
- Preventieve chirurgie (bij bv. erfelijk gen)
- Curatieve chirurgie
- Palliatieve chirurgie (symptomatisch, tumor verkleinen en complicaties reduceren)
- Spoedeisende oncologische chirurgie (bijv. bij een blow-out)
- Chirurgie als hormonale therapie (ovariotomie, hypofysectomie etc.) tumor gaat hierdoor in
regressie
Traditioneel berust de behandeling van patiënten met kanker op 3 pijlers: chirurgie, chemotherapie en
radiotherapie.
Deze ‘beeld gestuurde oncologische interventies’ worden verdeeld in 3 categorieën:
1. Intra-arteriële technieken voor lokale afgifte van chemotherapeutica of radioactieve microsferen:
transarteriële chemo-embolisatie, radio-embolisatie met yttrium 90-microsferen (90Y-RE) of holmium 166-
microsferen (166Ho-RE);
2. Tumorablatietechnieken waarmee celdood wordt bereikt door lokale verhitting of bevriezing:
radiofrequente ablatie, ‘high-intensity focused ultrasound’ (HIFU), lasertherapie en cryoablatie;
3. Beeld gestuurde radiotherapie waarmee door middel van een zogenoemde boost macroscopische
tumordestructie kan worden nagestreefd, terwijl met beeldsturing ook de brede uitwendige bestraling
nauwkeuriger kan worden ingezet: stereotactische radiotherapie, MRI-versneller en MRI-geleide
brachytherapie.
Radio-embolisatie is een behandeling van tumoruitzaaiingen in de lever waarbij radioactieve bolletjes via
de lies worden ingebracht. Het doel van deze behandeling is het verlengen van het leven. Blijft in de tumor
zitten, wordt niet uitgescheiden.
- Bijwerkingen: voornamelijk beenmerg, minder schadelijk dan bijv. immunotherapie of chemo
Neo-adjuvante behandeling: voorafgaand chemo of RT om de tumor te verkleinen, daarna operatie (bijv;
bij mamma, blaas, rectum of oesofaguscarcinoom).
Adjuvante behandeling: eerst operatie, daarna aanvullend chemo of RT (bijv; bij mamma en colonca)
Consolidatiebehandeling: bereikte doel van behandeling te blijven onderhouden (rustig houden).
Behandeling met chemo om ervoor te zorgen dat minimale residuale ziekte wordt vernietigd bij bijv. ALL.
Eerstelijnsbehandeling: middelen of een combinatie van middelen die de eerste keus hebben, waarvan we
weten dat het mogelijk zal werken. Indien dit door de patiënt niet verdragen wordt kan er gekozen voor
een ander middel ‘tweede lijn’. Bij een tweedelijnsbehandeling is de therapie vaak zwaarder en heeft deze
meer bijwerkingen dan het geval is bij een eerstelijnsbehandeling.
3
, Latrogene metastasering
Losraken van tumorcellen tijdens een operatie en verspreiding via de bloedbaan.
Technieken
Cryochirurgie tumor wordt bevroren d.m.v. stikstof, zodat het tumorweefsel afsterft
Elektrocoagulatie tumorweefsel wordt weggebrand
Lasercoagulatie waarbij met hulp van een laserbelichting tumorceldood wordt bewerkstelligd
Radio frequent ablation (RFA) weefsel wordt d.m.v. radiogolven en een holle naald verhit en sterft af
Deze techniek kan als enige behandeling worden toegepast of i.c.m. metastasectomie. Wordt vooral
toegepast bij nier, lever, en longmetastasen of primaire tumoren.
Microwave ablation (MWA) tumor wordt verhit, maar dan met microgolven. Vooral bij tumoren die in
de beurt liggen van grote vaten.
Minimaal invasieve chirurgie, laparoscopische operatie, kijkoperatie of sleutelgatchirurgie bestaat al vele
jaren en wordt steeds breder toegepast.
Robotchirurgie operatie m.b.v. een op afstand bestuurbare robot, te vergelijken met een kijkoperatie
Primaire solide tumoren komen in eerste instantie in aanmerking voor chirurgische verwijdering
Chirurgie is afhankelijk van verschillende factoren; conditie van de patiënt, kwaliteit van leven na de
ingreep, wensen van de patiënt, type tumor, locatie, ingroei omliggend weefsel, metastasen,
tumoreigenschappen.
Sentinel node procedure geeft informatie over de stadiering. Wordt vooral toegepast bij mammaca,
melanoom en tumoren van de genitaliën.
Diagnostische laproscopie en laparotomie kan informatie geven over bijv. uitzaaiingen in het
buikvlies.
‘en bloc-lymfeklierdissectie’ preventief verwijderen van lymfeklieren bij tumoren waarvan bekend is dat
ze hiernaartoe uitzaaien.
Re-excisie indien er toch tumorcellen aanwezig zijn, moet de patiënt opnieuw voor OK. Het ‘oude’
wondgebied wordt dan mee verwijderd, omdat dit als ‘besmet’ wordt gezien.
Metastasectomie
Dit wordt toegepast bij bijv. een niet snel groeiende tumor met beperkte metastasering (bijv. één
longmeta), deze behandeling kan dan curatief zijn.
Bestrijding van complicaties
- Bloeding t.g.v. tumorgroei hemostasis (bloedstelping)
- Bot- of wervelmetastasen fixeren van ingezakte wervels
- Ileus verwijderen van aangedane deel van de darm en aanleggen van een darmomleiding
- Icterus drainage van de galwegen herstellen d.m.v. anastomose van de galwegen
- Vernauwing trachea luchtweg wordt dichtgedrukt tracheotomie of tracheostoma
Debulking
Cytoreductieve operatie methode om de hoeveelheid tumor te verminderen voorafgaand en/of tijdens
de chemotherapie. Meestal bij ovariumcarcinoom.
4
