ONDER DRUK EN
APPLAUS
SOCIOLOGISCHE THEORIEËN TOEGEPAST OP DE
CASUS VAN DIEDERIK STAPEL
N A AM
14 DECEMBER 2021
THEORETISCHE CRIMINOLOGIE
1840 WOORDEN
2696692
, 1. Inleiding
Eind augustus 2011 verdenken drie jonge onderzoekers aan de universiteit van Tilburg hun
opleider van fraude met onderzoeksgegevens. Ze besluiten de universiteit in te lichten en
dagen later wordt hoogleraar sociale psychologie Diederik Stapel per direct op non-actief
gesteld. Er wordt een onderzoek ingesteld, waar ook de Rijksuniversiteit Groningen en de
Universiteit van Amsterdam aan meewerken, en Stapel blijkt inderdaad op grote schaal
wetenschapsfraude te hebben gepleegd: hij paste onderzoeksgegevens aan, verzon data en
maakte misbruik van zijn machtspositie. Stapel bekent en geeft aan spijt te hebben.
November 2011 besluit hij dan ook om vrijwillig zijn doctorstitel in te leveren (Brabants
Dagblad, 2017).
De fraude van Stapel heeft een grote wetenschappelijke impact omdat het niet alleen
gevolgen heeft voor Stapel zelf, maar ook voor andere wetenschappers die hun onderzoek
baseerden op de fictieve gegevens die Stapel verstrekte (Keulemans, 2012a). Echter,
belangrijker is dat er niemand in de sociale psychologie eerder aan de bel heeft getrokken.
Het hele systeem zou hebben gefaald (Berkhout, 2012; Keulemans, 2012b). Daarnaast is er
ook sprake van een grote maatschappelijke impact omdat de maatschappij er bewust van
wordt gemaakt dat fraude ook voorkomt in de academische wereld en wetenschap dus lang
niet altijd even betrouwbaar is.
In het verleden zijn diverse sociologische theorieën bedacht voor het verklaren van
deviant gedrag. Mogelijk zouden deze theorieën de problematiek en de deviante handelingen
van Stapel kunnen verklaren. De onderzoeksvraag van deze paper luidt dan ook: ‘In hoeverre
verklaren de straintheorie en neutralisatietechnieken het gedrag van Diederik Stapel?’ In het
vervolg van dit artikel zal eerst worden gekeken naar de straintheorie van Robert Merton.
Vervolgens zullen de neutralisatietechnieken van Matza en Sykes worden behandeld. Beide
benaderingen zullen in afzonderlijke paragrafen worden belicht en worden toegepast op het
gedrag van Diederik Stapel. Daarnaast zal aan het eind van ieder gedeelte een concrete
beleidsmaatregel worden gegeven voor de aanpak van het probleem. Als laatst volgt de
conclusie waarin zal worden besproken welke theorie het gedrag van Stapel het beste zou
verklaren.
2. Straintheorie
Waar criminaliteit voorheen vaak werd afgedaan als abnormaal gedrag, stelde Robert Merton
dat het een normale reactie was op een abnormale situatie. Zo een abnormale situatie zag hij
2
APPLAUS
SOCIOLOGISCHE THEORIEËN TOEGEPAST OP DE
CASUS VAN DIEDERIK STAPEL
N A AM
14 DECEMBER 2021
THEORETISCHE CRIMINOLOGIE
1840 WOORDEN
2696692
, 1. Inleiding
Eind augustus 2011 verdenken drie jonge onderzoekers aan de universiteit van Tilburg hun
opleider van fraude met onderzoeksgegevens. Ze besluiten de universiteit in te lichten en
dagen later wordt hoogleraar sociale psychologie Diederik Stapel per direct op non-actief
gesteld. Er wordt een onderzoek ingesteld, waar ook de Rijksuniversiteit Groningen en de
Universiteit van Amsterdam aan meewerken, en Stapel blijkt inderdaad op grote schaal
wetenschapsfraude te hebben gepleegd: hij paste onderzoeksgegevens aan, verzon data en
maakte misbruik van zijn machtspositie. Stapel bekent en geeft aan spijt te hebben.
November 2011 besluit hij dan ook om vrijwillig zijn doctorstitel in te leveren (Brabants
Dagblad, 2017).
De fraude van Stapel heeft een grote wetenschappelijke impact omdat het niet alleen
gevolgen heeft voor Stapel zelf, maar ook voor andere wetenschappers die hun onderzoek
baseerden op de fictieve gegevens die Stapel verstrekte (Keulemans, 2012a). Echter,
belangrijker is dat er niemand in de sociale psychologie eerder aan de bel heeft getrokken.
Het hele systeem zou hebben gefaald (Berkhout, 2012; Keulemans, 2012b). Daarnaast is er
ook sprake van een grote maatschappelijke impact omdat de maatschappij er bewust van
wordt gemaakt dat fraude ook voorkomt in de academische wereld en wetenschap dus lang
niet altijd even betrouwbaar is.
In het verleden zijn diverse sociologische theorieën bedacht voor het verklaren van
deviant gedrag. Mogelijk zouden deze theorieën de problematiek en de deviante handelingen
van Stapel kunnen verklaren. De onderzoeksvraag van deze paper luidt dan ook: ‘In hoeverre
verklaren de straintheorie en neutralisatietechnieken het gedrag van Diederik Stapel?’ In het
vervolg van dit artikel zal eerst worden gekeken naar de straintheorie van Robert Merton.
Vervolgens zullen de neutralisatietechnieken van Matza en Sykes worden behandeld. Beide
benaderingen zullen in afzonderlijke paragrafen worden belicht en worden toegepast op het
gedrag van Diederik Stapel. Daarnaast zal aan het eind van ieder gedeelte een concrete
beleidsmaatregel worden gegeven voor de aanpak van het probleem. Als laatst volgt de
conclusie waarin zal worden besproken welke theorie het gedrag van Stapel het beste zou
verklaren.
2. Straintheorie
Waar criminaliteit voorheen vaak werd afgedaan als abnormaal gedrag, stelde Robert Merton
dat het een normale reactie was op een abnormale situatie. Zo een abnormale situatie zag hij
2
