Hoofdstuk 1
Inleiding: sociale problemen, menselijke cognitie en gedrag
Veel maatschappelijke problemen zijn geworteld in gedrag of menselijke cognities.
Bijvoorbeeld:
Integratieproblemen kunnen voortkomen uit conflicten tussen groepen en de
inherente menselijke neiging om de eigen groep te bevoordelen.
Verkeersongevallen worden voor een groot deel veroorzaakt door onveilige rijstijlen
en de onrealistische perceptie dat men een betere bestuurder is dan anderen.
Gezondheidsproblemen hebben vaak te maken met ongezonde eetgewoonten en het
gevoel geen controle te hebben over de eetlust.
Milieu-problemen ontstaan deels door toenemende consumptie en de tendens om
directe eigenbelangen boven collectieve belangen te stellen.
Oplossingen voor deze problemen vereisen veranderingen in attitudes, waarden, normen,
gedrag en levensstijlen (Zimbardo, 2002). Sociale psychologen kunnen een belangrijke rol
spelen door hun theorieën, methoden en interventies toe te passen op deze problemen.
Wat is Sociale Psychologie?
Sociale psychologie is de wetenschappelijke discipline die zich richt op het begrijpen van de
aard en oorzaken van menselijk gedrag en gedachten in sociale situaties, evenals de
motivaties, cognities en emoties die verband houden met dit gedrag. Dit omvat gedrag en
gedachten met betrekking tot:
Hulpgedrag
Aantrekkelijkheid
Conflicten
Vooroordelen
Zelfwaardering
Groepsprocessen
Sociale uitsluiting (Baron en Byrne, 2004).
Box 1.1: Sociale problemen oplossen door gedragsveranderingen
Een voorbeeld van sociale psychologie in actie:
De Provincie Drenthe (Nederland) maakte zich zorgen over verkeersveiligheid, vooral
over het hoge aantal ongevallen met snorfietsers.
Onderzoek wees uit dat snorfietsers 22 keer meer kans hadden op een
verkeersongeluk dan gemiddelde weggebruikers, en 40 keer meer dan autobezitters.
Oplossing: de onderzoekers besloten een verkeersveiligheidsprogramma te
ontwikkelen, gericht op het verhogen van de veiligheid van snorfietsers.
Wat veroorzaakt ongevallen?
Het onderzoek toonde aan dat verkeersongelukken vooral gerelateerd waren aan
verkeersovertredingen (bijv. te hard rijden), niet aan fouten (bijv. niet voorrang
geven) of vergissingen (bijv. een verkeerslicht missen).
Daarom werd besloten om te focussen op snelheidsovertredingen.
Factoren die verkeersgedrag beïnvloeden:
Attitudes ten opzichte van hardrijden (positieve of negatieve evaluaties van snelheid).
Sociale normen (de perceptie van wat anderen goedkeuren of afkeuren).
, Perceptie van gedragscontrole (de mate van controle die men denkt te hebben over
het gedrag, zoals wel of niet hard rijden).
De onderzoekers ontdekten dat snorfietsers met positieve attitudes en sterke sociale normen
ten gunste van hardrijden vaker snelheidslimieten overschreden dan degenen met negatieve
attitudes en zwakkere sociale normen.
Beleidsmaatregelen om verkeersveiligheid te verbeteren
Op basis van de bevindingen concludeerden de onderzoekers dat
verkeersveiligheidsprogramma's het beste konden focussen op:
Het veranderen van attitudes en sociale normen met betrekking tot hardrijden.
Het benadrukken van de risico’s van hardrijden om negatieve attitudes te bevorderen.
Het tonen van voorbeelden van jongeren die hardrijden afkeuren in
informatiecampagnes om sociale normen te beïnvloeden.
Samenvatting:
Het is belangrijk om je te concentreren op de aspecten van een sociaal probleem
waar interventies de grootste impact kunnen hebben.
Dit principe helpt bij het kiezen van welke problemen te bestuderen, welke variabelen
te onderzoeken, en welke interventies het meest effectief zullen zijn.
Toepassing van sociale psychologie bij sociale problemen
Dit boek biedt een inleiding tot de bijdrage van sociale psychologie aan het begrijpen en
beheren van sociale problemen. We bespreken:
De rol van menselijk gedrag bij sociale problemen.
Factoren die dit gedrag beïnvloeden.
Effectieve manieren om gedrag te veranderen.
Definitie van toegepaste sociale psychologie
Toegepaste sociale psychologie is de systematische toepassing van sociale psychologische
constructen, principes, theorieën, interventietechnieken, onderzoeksmethoden en
bevindingen om sociale problemen te begrijpen of te verbeteren (Oskamp & Schultz, 1998).
Belangrijke concepten:
Constructen: Duidelijk gedefinieerde psychologische kenmerken die latent zijn (niet
direct observeerbaar), zoals attitudes, waarden, of sociale normen.
Principe: Een verklaring van hoe een psychologisch proces werkt (bijv. de foot-in-the-
door techniek of cognitieve dissonantie).
Theorie: Een geïntegreerde set van principes die gebeurtenissen beschrijft, verklaart
en voorspelt (bijv. de Theory of Planned Behaviour).
Voorbeelden van belangrijke principes in toegepaste sociale psychologie
1. Foot-in-the-door techniek:
o Betekent dat men eerst een klein verzoek doet, gevolgd door een groter
gerelateerd verzoek. Dit vergroot de kans dat mensen ook het grotere verzoek
accepteren.
2. Cognitieve dissonantie:
o Het ongemakkelijke gevoel dat ontstaat wanneer iemand twee conflicterende
gedachten heeft, of wanneer gedrag niet in overeenstemming is met eigen
waarden of attitudes.
3. Beschikbaarheidsheuristiek:
, o De neiging om de waarschijnlijkheid of frequentie van een gebeurtenis in te
schatten aan de hand van hoe gemakkelijk relevante voorbeelden in ons
opkomen.
Verschillen tussen basis- en toegepaste sociale psychologie
Basis- en toegepaste sociale psychologie verschillen op twee belangrijke punten:
1. Doelstellingen:
o Basis sociale psychologie richt zich op het ontwikkelen en testen van
theorieën.
o Toegepaste sociale psychologie richt zich op het begrijpen en oplossen van
praktische problemen.
2. Benadering:
o Basis sociale psychologie volgt vaak een deductieve benadering: van theorie
naar gedrag.
o Toegepaste sociale psychologie volgt meestal een inductieve benadering: van
specifiek probleem naar theorieën die het gedrag verklaren.
Deductieve vs. inductieve benadering:
Deductieve benadering:
o Hierbij wordt een theorie getest om te begrijpen hoe die theorie verschillende
soorten sociaal gedrag verklaart.
o Voorbeeld: De Theory of Planned Behaviour (TPB) wordt gebruikt om
verschillende gedragingen te begrijpen, zoals roken of verkeersgedrag.
Inductieve benadering:
o Hier wordt eerst een specifiek sociaal probleem onderzocht, en vervolgens
worden verschillende theorieën toegepast om dit gedrag te begrijpen.
o Voorbeeld: Onderzoek naar ziekteverzuim op het werk kan verschillende
theorieën zoals TPB, sociale vergelijking, of wederkerigheidstheorieën
betrekken om de oorzaken van afwezigheid te begrijpen.
Waarde van het combineren van basis- en toegepaste onderzoeken:
Het combineren van beide benaderingen is waardevol:
o Het toont aan in hoeverre theorieën die in experimentele omgevingen zijn
getest, ook in de praktijk van toepassing zijn.
o Toegepaste studies kunnen theoretische doorbraken opleveren.
o Basisstudies kunnen inzichten opleveren voor het oplossen van sociale
problemen.
Voorbeelden van doorbraken in toegepaste en basis onderzoek:
1. Toegepaste doorbraken:
o Onderzoek naar sociale vergelijking bij vrouwen met borstkanker (Wood,
Taylor, en Lichtman, 1985):
Vrouwen vergeleken zichzelf vaak met anderen die erger af waren dan
zijzelf.
Dit stelde hen in staat zich beter te voelen en hun ziekte beter te
verwerken.
, Deze studie leidde tot inzichten in 'downward
comparisons' (vergelijkingen met slechtere gevallen), wat belangrijk is
voor het omgaan met ernstige ziekten.
2. Basis doorbraken:
o Verliesaversie (Kahneman & Tversky, 1979):
Mensen vinden verlies psychologisch zwaarder dan het verkrijgen van
hetzelfde bedrag (bijvoorbeeld met verzekeringen).
Dit verklaart waarom consumenten vaak de voorkeur geven aan lagere
premies zonder hoge eigen bijdragen, zelfs als dit op lange termijn
voordeliger is.
Overeenkomst tussen basis- en toegepaste sociale psychologie:
Ondanks de verschillen, zijn er ook veel overeenkomsten:
Beide richtingen zijn geïnteresseerd in het ontwikkelen en testen van theorieën.
Beide maken gebruik van wetenschappelijke methoden.
Beide worden gemotiveerd door dezelfde wetenschappelijke doelen.
Beide onderzoeken factoren die cognities en gedrag voorspellen.
De rol van theorieën in toegepaste sociale psychologie:
Theorieën helpen bij het begrijpen van de oorzaken van sociale problemen en bieden
technieken voor het oplossen van deze problemen.
o Voorbeeld: De Theory of Planned Behaviour (TPB) werd gebruikt om te
begrijpen waarom bromfietsers verkeersregels overtreden,
waarbij attitudes en sociale normen als belangrijkste oorzaken naar voren
kwamen.
o Voorbeeld: Sociale vergelijkings-theorie werd gebruikt om te begrijpen hoe
vrouwen met borstkanker beter omgaan met hun ziekte door vergelijkingen
te maken met anderen die erger af waren.
Toegepaste sociale psychologie kan ook bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe
theorieën of het aanpassen van bestaande theorieën, omdat onderzoek in real-life
situaties de ultieme test is voor de geldigheid van een theorie.
Samenvattend:
Basis sociale psychologie richt zich op het ontwikkelen van theorieën en het testen
van sociale gedragingen.
Toegepaste sociale psychologie richt zich op het oplossen van sociale problemen met
behulp van bestaande theorieën en interventies.
Het combineren van beide benaderingen biedt waardevolle inzichten voor zowel
theorieontwikkeling als het oplossen van praktische problemen in de samenleving.
Basis- en toegepaste sociale psychologie als wetenschap
Beide, basis- en toegepaste sociale psychologie, zijn wetenschappen. De
term wetenschap verwijst naar:
1. Afhankelijkheid van wetenschappelijke methoden.
2. Aangestoken door de kernwaarden van de wetenschap.
Wetenschappelijke methoden
Inleiding: sociale problemen, menselijke cognitie en gedrag
Veel maatschappelijke problemen zijn geworteld in gedrag of menselijke cognities.
Bijvoorbeeld:
Integratieproblemen kunnen voortkomen uit conflicten tussen groepen en de
inherente menselijke neiging om de eigen groep te bevoordelen.
Verkeersongevallen worden voor een groot deel veroorzaakt door onveilige rijstijlen
en de onrealistische perceptie dat men een betere bestuurder is dan anderen.
Gezondheidsproblemen hebben vaak te maken met ongezonde eetgewoonten en het
gevoel geen controle te hebben over de eetlust.
Milieu-problemen ontstaan deels door toenemende consumptie en de tendens om
directe eigenbelangen boven collectieve belangen te stellen.
Oplossingen voor deze problemen vereisen veranderingen in attitudes, waarden, normen,
gedrag en levensstijlen (Zimbardo, 2002). Sociale psychologen kunnen een belangrijke rol
spelen door hun theorieën, methoden en interventies toe te passen op deze problemen.
Wat is Sociale Psychologie?
Sociale psychologie is de wetenschappelijke discipline die zich richt op het begrijpen van de
aard en oorzaken van menselijk gedrag en gedachten in sociale situaties, evenals de
motivaties, cognities en emoties die verband houden met dit gedrag. Dit omvat gedrag en
gedachten met betrekking tot:
Hulpgedrag
Aantrekkelijkheid
Conflicten
Vooroordelen
Zelfwaardering
Groepsprocessen
Sociale uitsluiting (Baron en Byrne, 2004).
Box 1.1: Sociale problemen oplossen door gedragsveranderingen
Een voorbeeld van sociale psychologie in actie:
De Provincie Drenthe (Nederland) maakte zich zorgen over verkeersveiligheid, vooral
over het hoge aantal ongevallen met snorfietsers.
Onderzoek wees uit dat snorfietsers 22 keer meer kans hadden op een
verkeersongeluk dan gemiddelde weggebruikers, en 40 keer meer dan autobezitters.
Oplossing: de onderzoekers besloten een verkeersveiligheidsprogramma te
ontwikkelen, gericht op het verhogen van de veiligheid van snorfietsers.
Wat veroorzaakt ongevallen?
Het onderzoek toonde aan dat verkeersongelukken vooral gerelateerd waren aan
verkeersovertredingen (bijv. te hard rijden), niet aan fouten (bijv. niet voorrang
geven) of vergissingen (bijv. een verkeerslicht missen).
Daarom werd besloten om te focussen op snelheidsovertredingen.
Factoren die verkeersgedrag beïnvloeden:
Attitudes ten opzichte van hardrijden (positieve of negatieve evaluaties van snelheid).
Sociale normen (de perceptie van wat anderen goedkeuren of afkeuren).
, Perceptie van gedragscontrole (de mate van controle die men denkt te hebben over
het gedrag, zoals wel of niet hard rijden).
De onderzoekers ontdekten dat snorfietsers met positieve attitudes en sterke sociale normen
ten gunste van hardrijden vaker snelheidslimieten overschreden dan degenen met negatieve
attitudes en zwakkere sociale normen.
Beleidsmaatregelen om verkeersveiligheid te verbeteren
Op basis van de bevindingen concludeerden de onderzoekers dat
verkeersveiligheidsprogramma's het beste konden focussen op:
Het veranderen van attitudes en sociale normen met betrekking tot hardrijden.
Het benadrukken van de risico’s van hardrijden om negatieve attitudes te bevorderen.
Het tonen van voorbeelden van jongeren die hardrijden afkeuren in
informatiecampagnes om sociale normen te beïnvloeden.
Samenvatting:
Het is belangrijk om je te concentreren op de aspecten van een sociaal probleem
waar interventies de grootste impact kunnen hebben.
Dit principe helpt bij het kiezen van welke problemen te bestuderen, welke variabelen
te onderzoeken, en welke interventies het meest effectief zullen zijn.
Toepassing van sociale psychologie bij sociale problemen
Dit boek biedt een inleiding tot de bijdrage van sociale psychologie aan het begrijpen en
beheren van sociale problemen. We bespreken:
De rol van menselijk gedrag bij sociale problemen.
Factoren die dit gedrag beïnvloeden.
Effectieve manieren om gedrag te veranderen.
Definitie van toegepaste sociale psychologie
Toegepaste sociale psychologie is de systematische toepassing van sociale psychologische
constructen, principes, theorieën, interventietechnieken, onderzoeksmethoden en
bevindingen om sociale problemen te begrijpen of te verbeteren (Oskamp & Schultz, 1998).
Belangrijke concepten:
Constructen: Duidelijk gedefinieerde psychologische kenmerken die latent zijn (niet
direct observeerbaar), zoals attitudes, waarden, of sociale normen.
Principe: Een verklaring van hoe een psychologisch proces werkt (bijv. de foot-in-the-
door techniek of cognitieve dissonantie).
Theorie: Een geïntegreerde set van principes die gebeurtenissen beschrijft, verklaart
en voorspelt (bijv. de Theory of Planned Behaviour).
Voorbeelden van belangrijke principes in toegepaste sociale psychologie
1. Foot-in-the-door techniek:
o Betekent dat men eerst een klein verzoek doet, gevolgd door een groter
gerelateerd verzoek. Dit vergroot de kans dat mensen ook het grotere verzoek
accepteren.
2. Cognitieve dissonantie:
o Het ongemakkelijke gevoel dat ontstaat wanneer iemand twee conflicterende
gedachten heeft, of wanneer gedrag niet in overeenstemming is met eigen
waarden of attitudes.
3. Beschikbaarheidsheuristiek:
, o De neiging om de waarschijnlijkheid of frequentie van een gebeurtenis in te
schatten aan de hand van hoe gemakkelijk relevante voorbeelden in ons
opkomen.
Verschillen tussen basis- en toegepaste sociale psychologie
Basis- en toegepaste sociale psychologie verschillen op twee belangrijke punten:
1. Doelstellingen:
o Basis sociale psychologie richt zich op het ontwikkelen en testen van
theorieën.
o Toegepaste sociale psychologie richt zich op het begrijpen en oplossen van
praktische problemen.
2. Benadering:
o Basis sociale psychologie volgt vaak een deductieve benadering: van theorie
naar gedrag.
o Toegepaste sociale psychologie volgt meestal een inductieve benadering: van
specifiek probleem naar theorieën die het gedrag verklaren.
Deductieve vs. inductieve benadering:
Deductieve benadering:
o Hierbij wordt een theorie getest om te begrijpen hoe die theorie verschillende
soorten sociaal gedrag verklaart.
o Voorbeeld: De Theory of Planned Behaviour (TPB) wordt gebruikt om
verschillende gedragingen te begrijpen, zoals roken of verkeersgedrag.
Inductieve benadering:
o Hier wordt eerst een specifiek sociaal probleem onderzocht, en vervolgens
worden verschillende theorieën toegepast om dit gedrag te begrijpen.
o Voorbeeld: Onderzoek naar ziekteverzuim op het werk kan verschillende
theorieën zoals TPB, sociale vergelijking, of wederkerigheidstheorieën
betrekken om de oorzaken van afwezigheid te begrijpen.
Waarde van het combineren van basis- en toegepaste onderzoeken:
Het combineren van beide benaderingen is waardevol:
o Het toont aan in hoeverre theorieën die in experimentele omgevingen zijn
getest, ook in de praktijk van toepassing zijn.
o Toegepaste studies kunnen theoretische doorbraken opleveren.
o Basisstudies kunnen inzichten opleveren voor het oplossen van sociale
problemen.
Voorbeelden van doorbraken in toegepaste en basis onderzoek:
1. Toegepaste doorbraken:
o Onderzoek naar sociale vergelijking bij vrouwen met borstkanker (Wood,
Taylor, en Lichtman, 1985):
Vrouwen vergeleken zichzelf vaak met anderen die erger af waren dan
zijzelf.
Dit stelde hen in staat zich beter te voelen en hun ziekte beter te
verwerken.
, Deze studie leidde tot inzichten in 'downward
comparisons' (vergelijkingen met slechtere gevallen), wat belangrijk is
voor het omgaan met ernstige ziekten.
2. Basis doorbraken:
o Verliesaversie (Kahneman & Tversky, 1979):
Mensen vinden verlies psychologisch zwaarder dan het verkrijgen van
hetzelfde bedrag (bijvoorbeeld met verzekeringen).
Dit verklaart waarom consumenten vaak de voorkeur geven aan lagere
premies zonder hoge eigen bijdragen, zelfs als dit op lange termijn
voordeliger is.
Overeenkomst tussen basis- en toegepaste sociale psychologie:
Ondanks de verschillen, zijn er ook veel overeenkomsten:
Beide richtingen zijn geïnteresseerd in het ontwikkelen en testen van theorieën.
Beide maken gebruik van wetenschappelijke methoden.
Beide worden gemotiveerd door dezelfde wetenschappelijke doelen.
Beide onderzoeken factoren die cognities en gedrag voorspellen.
De rol van theorieën in toegepaste sociale psychologie:
Theorieën helpen bij het begrijpen van de oorzaken van sociale problemen en bieden
technieken voor het oplossen van deze problemen.
o Voorbeeld: De Theory of Planned Behaviour (TPB) werd gebruikt om te
begrijpen waarom bromfietsers verkeersregels overtreden,
waarbij attitudes en sociale normen als belangrijkste oorzaken naar voren
kwamen.
o Voorbeeld: Sociale vergelijkings-theorie werd gebruikt om te begrijpen hoe
vrouwen met borstkanker beter omgaan met hun ziekte door vergelijkingen
te maken met anderen die erger af waren.
Toegepaste sociale psychologie kan ook bijdragen aan het ontwikkelen van nieuwe
theorieën of het aanpassen van bestaande theorieën, omdat onderzoek in real-life
situaties de ultieme test is voor de geldigheid van een theorie.
Samenvattend:
Basis sociale psychologie richt zich op het ontwikkelen van theorieën en het testen
van sociale gedragingen.
Toegepaste sociale psychologie richt zich op het oplossen van sociale problemen met
behulp van bestaande theorieën en interventies.
Het combineren van beide benaderingen biedt waardevolle inzichten voor zowel
theorieontwikkeling als het oplossen van praktische problemen in de samenleving.
Basis- en toegepaste sociale psychologie als wetenschap
Beide, basis- en toegepaste sociale psychologie, zijn wetenschappen. De
term wetenschap verwijst naar:
1. Afhankelijkheid van wetenschappelijke methoden.
2. Aangestoken door de kernwaarden van de wetenschap.
Wetenschappelijke methoden
