Samenvatting landbouwhuisdieren
Verschillende LHD bedrijven:
• Melkkoeien en vleeskoeien
• Vleeskalveren: witvlees en rosévlees
• Geiten, schapen
• Vleesvarkens
• Legkippen, vleeskippen
De rund
Bedrijfstypen voor rundvee
Welke heb je allemaal in Nederland?
1. Melkveehouderij
2. Vleesveehouderij
3. Kalverhouderij
NVWA
• Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit
• Agentschap dat als kerntaak heeft het toezicht houden bij bedrijven
en instellingen op de naleving van wetten en voorschriften. Hiervoor
heeft de organisatie dierenartsen, inspecteurs en toezichthouders in
dienst die op verscheidene terreinen op de naleving toezien en zo
nodig sancties opleggen.
• Product veiligheid
• Dierenwelzijn
• Natuur en Milieu
• Voedselveiligheid
• Diergezondheid
Anatomie en fysiologie runderen
• Evenhoevige
• Top ganger/hoefganger
• Herkauwer: voormagencomplex
• Gebit: geen snijtanden boven
• Uier: 4 spenen met één centrale cysterne
Het voormagen complex
• Voormagen: 1
• 3 extra ‘magen’
• Pens (1): rumen
• Netmaag (2): 4 2 reticulum
• Boekmaag (3): 3 amosum
• Echte maag:
• Lebmaag (nr.4): abomasum
Het voormagen complex: ruwe celstof
Plantaardige cellen
- Veel ruwe celstof
- Dikke celwand
, - Dierlijke verteringssappen kunnen dit niet afbreken
Oplossing?
- Bacteriën krijgen door fermentatie de celstof wel klein hierna vertering door
de koe mogelijk
• Voedsel: veel voeding met ruwe celstof, zoals gras, hooi, stengelige
materialen
Lastig te verteren
• Voormagencomplex nodig
• Routes van het voedsel:
1. Mond Slokdarm Pens Pens (in opslag)
2. Pens Slokdarm Mond Herkauwen
3. Mond Slokdarm Netmaag/Pens Pens (in
opslag en fermentatie)
4. Pens Netmaag Boekmaag Lebmaag
Dunne darm
5. Voedsel wordt meerdere keren op geboerd om
herkauwd te worden.
Koe die niet meer aan het herkauwen is? vaak ernstig ziek
Functie van de magen:
Pens rumen
• Functies:
• Opslag
• Fermentatie = voor verteren van voedsel: zetten voedingsstoffen
om zonder/weinig aanwezigheid zuurstof
• Ook wel gisting genoemd
• Bevat bacteriën, eencelligen, schimmels
• Bij een volwassen koe: 150 liter
Netmaag reticulum
• Functie:
• Maken van een spijsbal
• Transport
Boekmaag omasum
• Functies:
• Opname van water
• Toevoegen van spijsverteringssappen
Lebmaag abomasum
• Functies:
• Werking zoals echte maag
• Opnemen van voedingsstoffen
• Toevoegen van spijsverteringssappen
Gebit koe
• Geen snijtanden in bovenkaak
• Wel gladde en harde rand in de bovenkaak soort snijplankje
hiertegen snijdt de koe gras of hooi af samen met de snijtanden van
de onderkaak vaak zonder te kauwen doorgeslikt
• Geen hoektanden
, • Kiezen:
• Niet gebruikt bij voedselopname
• Wel bij herkauwen
• Hoe? Kaken gaan hierbij van voor naar achter en van links naar
rechts (niet: open en dicht).
• Tong
• Ruwe tong!
• Belangrijk bij grazen
Uier koe
• Twee uierhelften: links en rechts
• Elke uierhelft: twee spenen totaal 4 kwartieren
• In ieder kwartier melkalveoli = melkkliertjes
• Route geproduceerde melk:
• Melkalveoli afvoergang uier cysterne tepel cysterne tepel
• Hoe komt melk vrij?
• Stimulatie van de tepels/aanraking
• Hormoon oxytocine wordt vrijgezet
• Toeschietreflex
• Koe kan gemolken worden
• Stress? Dan geen toeschietreflex
• Diersoortverschillen:
• Geit en schaap hebben twee uierhelften met ieder 1 speen.
• Varkens en de mens hebben geen uier- of tepelcysterne. Meerdere
melkafvoergangen eindigen rechtstreeks in de tepel.
Celgetal
• Totaal aantal cellen per milliliter melk
• Gezonde uier zitten ongeveer 50.000 cellen per milliliter
• Afweercellen
• Witte bloedcellen (leukocyten)
• Epitheelcellen
• Oppervlakte cellen van het uierweefsel
• Wanneer bacteriën de uier binnendringen, zetten eerst de leukocyten in de
uier de aanval in. Meteen daarna komen grote aantallen leukocyten vanuit
het bloed naar het bewuste kwartier. Het celgetal in dat kwartier schiet
dan omhoog.
• Beoordelingsmethode is de CMT test (T-pol test). Met de CMT-test kan op
een eenvoudige manier een grove inschatting worden gemaakt van het
kwartiercelgetal.
• Bij verhoogd celgetal kans op mastitis. Melk wordt niet gebruikt voor
consumptie
Voeding van melkvee
• Vooral producten gemaakt uit gras
• Kuilgras
• Vers gras
• In de lente, zomer en herfst groeiperioden van het gras
• In de winter (geconserveerd gras):
• Hooi = gemaaid en daarna zongedroogd gras
• Kuilgras
• Hoe werkt het inkuilen?
• Maaien
• Dag later schudden (= gemaaide gras
omdraaien)
, • Eventueel nog een keer schudden
• Gras op een stapel en aanduwen/aanrijden
• Vaak in sleufsilo met stevige wanden
• Vaak ook maïs
• Gehakseld en daarna ingekuild
• Hele jaar door geteeld
• Weinig arbeid
• Hoge energiewaarde
• Verdraagt grote hoeveelheden organische mest
Voeding van het kalf
• Eerste paar levensdagen: biest
• Noodzakelijke antistoffen via de moedermelk
• Kalf krijgt geen antistoffen via de placenta!
• Daarna melk
• Spenen op een melkveebedrijf
• Rond 8-10 weken
• Al vanaf enkele weken wat kalverbrok en hooi erbij (wennen)
• Spenen in de natuur
• 3-4 maanden
Scheiding van het kalf/koe
• Gebeurt direct na of een paar uur na de geboorte
• Waarom?
• Reguliere stalmanagement niet ingericht om kalf bij koe te
houden
• Kalfjes erg vatbaar voor ziektes (zonder afweer geboren)
• Koe ervaart minder stress als gelijk gescheiden wordt dan
later
• Koeien worden 2-3x per dag gemolken
• Onhandig als kalf net gedronken heeft
• Koeien produceren meer melk dan kalf nodig heeft
• Kalf op max 15L nodig, terwijl koe tot wel 70L per dag
kan produceren
Kalverhouderij: wit of rose vlees
• Kalver opfok:
• Vanaf 2-3 weken opgehaald van bedrijf
• Kalveren waar niet mee wordt doorgefokt
• Twee typen:
• Gewone kalver opfok = blank vlees
• Kalveren worden tot 6-8 maanden gehouden
• Voeding: veel melk, in beperkte mate ruwvoer
• Rosé-vlees opfok
• Kalveren worden tot 8-12 maanden gehouden
• Voeding: na melk snel overstap naar ruwvoer (stro, mais, kuil,
etc) meer ijzer-inname meer rode bloedcellen het
vlees kleurt roder
Een zieke koe Een gezonde koe
- Kop laag Volwassen dier:
- Oren zijwaarts • Alert, hoofd opgericht, oren vooruit
• Goede locomotie, rechte rug
• Herkauwen!
• Pens: vol
• Gevulde linker hongergroeve
• Ademhaling: 20-30
• Pols: 60-90
Verschillende LHD bedrijven:
• Melkkoeien en vleeskoeien
• Vleeskalveren: witvlees en rosévlees
• Geiten, schapen
• Vleesvarkens
• Legkippen, vleeskippen
De rund
Bedrijfstypen voor rundvee
Welke heb je allemaal in Nederland?
1. Melkveehouderij
2. Vleesveehouderij
3. Kalverhouderij
NVWA
• Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit
• Agentschap dat als kerntaak heeft het toezicht houden bij bedrijven
en instellingen op de naleving van wetten en voorschriften. Hiervoor
heeft de organisatie dierenartsen, inspecteurs en toezichthouders in
dienst die op verscheidene terreinen op de naleving toezien en zo
nodig sancties opleggen.
• Product veiligheid
• Dierenwelzijn
• Natuur en Milieu
• Voedselveiligheid
• Diergezondheid
Anatomie en fysiologie runderen
• Evenhoevige
• Top ganger/hoefganger
• Herkauwer: voormagencomplex
• Gebit: geen snijtanden boven
• Uier: 4 spenen met één centrale cysterne
Het voormagen complex
• Voormagen: 1
• 3 extra ‘magen’
• Pens (1): rumen
• Netmaag (2): 4 2 reticulum
• Boekmaag (3): 3 amosum
• Echte maag:
• Lebmaag (nr.4): abomasum
Het voormagen complex: ruwe celstof
Plantaardige cellen
- Veel ruwe celstof
- Dikke celwand
, - Dierlijke verteringssappen kunnen dit niet afbreken
Oplossing?
- Bacteriën krijgen door fermentatie de celstof wel klein hierna vertering door
de koe mogelijk
• Voedsel: veel voeding met ruwe celstof, zoals gras, hooi, stengelige
materialen
Lastig te verteren
• Voormagencomplex nodig
• Routes van het voedsel:
1. Mond Slokdarm Pens Pens (in opslag)
2. Pens Slokdarm Mond Herkauwen
3. Mond Slokdarm Netmaag/Pens Pens (in
opslag en fermentatie)
4. Pens Netmaag Boekmaag Lebmaag
Dunne darm
5. Voedsel wordt meerdere keren op geboerd om
herkauwd te worden.
Koe die niet meer aan het herkauwen is? vaak ernstig ziek
Functie van de magen:
Pens rumen
• Functies:
• Opslag
• Fermentatie = voor verteren van voedsel: zetten voedingsstoffen
om zonder/weinig aanwezigheid zuurstof
• Ook wel gisting genoemd
• Bevat bacteriën, eencelligen, schimmels
• Bij een volwassen koe: 150 liter
Netmaag reticulum
• Functie:
• Maken van een spijsbal
• Transport
Boekmaag omasum
• Functies:
• Opname van water
• Toevoegen van spijsverteringssappen
Lebmaag abomasum
• Functies:
• Werking zoals echte maag
• Opnemen van voedingsstoffen
• Toevoegen van spijsverteringssappen
Gebit koe
• Geen snijtanden in bovenkaak
• Wel gladde en harde rand in de bovenkaak soort snijplankje
hiertegen snijdt de koe gras of hooi af samen met de snijtanden van
de onderkaak vaak zonder te kauwen doorgeslikt
• Geen hoektanden
, • Kiezen:
• Niet gebruikt bij voedselopname
• Wel bij herkauwen
• Hoe? Kaken gaan hierbij van voor naar achter en van links naar
rechts (niet: open en dicht).
• Tong
• Ruwe tong!
• Belangrijk bij grazen
Uier koe
• Twee uierhelften: links en rechts
• Elke uierhelft: twee spenen totaal 4 kwartieren
• In ieder kwartier melkalveoli = melkkliertjes
• Route geproduceerde melk:
• Melkalveoli afvoergang uier cysterne tepel cysterne tepel
• Hoe komt melk vrij?
• Stimulatie van de tepels/aanraking
• Hormoon oxytocine wordt vrijgezet
• Toeschietreflex
• Koe kan gemolken worden
• Stress? Dan geen toeschietreflex
• Diersoortverschillen:
• Geit en schaap hebben twee uierhelften met ieder 1 speen.
• Varkens en de mens hebben geen uier- of tepelcysterne. Meerdere
melkafvoergangen eindigen rechtstreeks in de tepel.
Celgetal
• Totaal aantal cellen per milliliter melk
• Gezonde uier zitten ongeveer 50.000 cellen per milliliter
• Afweercellen
• Witte bloedcellen (leukocyten)
• Epitheelcellen
• Oppervlakte cellen van het uierweefsel
• Wanneer bacteriën de uier binnendringen, zetten eerst de leukocyten in de
uier de aanval in. Meteen daarna komen grote aantallen leukocyten vanuit
het bloed naar het bewuste kwartier. Het celgetal in dat kwartier schiet
dan omhoog.
• Beoordelingsmethode is de CMT test (T-pol test). Met de CMT-test kan op
een eenvoudige manier een grove inschatting worden gemaakt van het
kwartiercelgetal.
• Bij verhoogd celgetal kans op mastitis. Melk wordt niet gebruikt voor
consumptie
Voeding van melkvee
• Vooral producten gemaakt uit gras
• Kuilgras
• Vers gras
• In de lente, zomer en herfst groeiperioden van het gras
• In de winter (geconserveerd gras):
• Hooi = gemaaid en daarna zongedroogd gras
• Kuilgras
• Hoe werkt het inkuilen?
• Maaien
• Dag later schudden (= gemaaide gras
omdraaien)
, • Eventueel nog een keer schudden
• Gras op een stapel en aanduwen/aanrijden
• Vaak in sleufsilo met stevige wanden
• Vaak ook maïs
• Gehakseld en daarna ingekuild
• Hele jaar door geteeld
• Weinig arbeid
• Hoge energiewaarde
• Verdraagt grote hoeveelheden organische mest
Voeding van het kalf
• Eerste paar levensdagen: biest
• Noodzakelijke antistoffen via de moedermelk
• Kalf krijgt geen antistoffen via de placenta!
• Daarna melk
• Spenen op een melkveebedrijf
• Rond 8-10 weken
• Al vanaf enkele weken wat kalverbrok en hooi erbij (wennen)
• Spenen in de natuur
• 3-4 maanden
Scheiding van het kalf/koe
• Gebeurt direct na of een paar uur na de geboorte
• Waarom?
• Reguliere stalmanagement niet ingericht om kalf bij koe te
houden
• Kalfjes erg vatbaar voor ziektes (zonder afweer geboren)
• Koe ervaart minder stress als gelijk gescheiden wordt dan
later
• Koeien worden 2-3x per dag gemolken
• Onhandig als kalf net gedronken heeft
• Koeien produceren meer melk dan kalf nodig heeft
• Kalf op max 15L nodig, terwijl koe tot wel 70L per dag
kan produceren
Kalverhouderij: wit of rose vlees
• Kalver opfok:
• Vanaf 2-3 weken opgehaald van bedrijf
• Kalveren waar niet mee wordt doorgefokt
• Twee typen:
• Gewone kalver opfok = blank vlees
• Kalveren worden tot 6-8 maanden gehouden
• Voeding: veel melk, in beperkte mate ruwvoer
• Rosé-vlees opfok
• Kalveren worden tot 8-12 maanden gehouden
• Voeding: na melk snel overstap naar ruwvoer (stro, mais, kuil,
etc) meer ijzer-inname meer rode bloedcellen het
vlees kleurt roder
Een zieke koe Een gezonde koe
- Kop laag Volwassen dier:
- Oren zijwaarts • Alert, hoofd opgericht, oren vooruit
• Goede locomotie, rechte rug
• Herkauwen!
• Pens: vol
• Gevulde linker hongergroeve
• Ademhaling: 20-30
• Pols: 60-90
