Nectar biologie hfdst 1 - 21
De samenvatting is voornamelijk gericht op het eindexamen maar kan ook zeker gebruikt
worden voor de schoolexamens (heb ik ook gedaan). Doordat de samenvatting ook gebruikt
kan worden voor de schoolexamens zitten er dus ook onderwerpen in die je wel voor je
schoolexamens moet weten maar niet voor je eindexamen, let hierop voordat je te veel leert.
Met deze samenvatting heb ik voor mijn eindexamen een 8.6 gehaald en biologie afgesloten
met een 8.
Deze samenvatting is gebaseerd op het lesboek Nectar en bevat hoofdstukken uit vwo 4,
vwo 5 en vwo 6.
Het is een beknopte samenvatting met alle begrippen erin. De begrippen zijn onderstreept. .
In de samenvatting staan ook verwijzingen naar binas-tabellen waar je tijdens je examen
gebruik van kan maken. Sommige informatie staat namelijk in je binas en hoef je dus niet uit
je hoofd te leren, maar alleen te begrijpen. Ik raad je dan ook aan je binas naast je te
hebben als je deze samenvatting doorneemt, door de plaatjes in de binas kan je de stof
beter begrijpen.
De volgende hoofdstukken zitten in deze samenvatting:
→ Hoofdstuk 1 Gedrag
→ Hoofdstuk 2 Cel en leven
→ Hoofdstuk 3 Wetenschappelijk onderzoek
→ Hoofdstuk 4 Voortplanting
→ Hoofdstuk 5 Erfelijkheid
→ Hoofdstuk 6 Soorten en populaties
→ Hoofdstuk 7 Evolutie
→ Hoofdstuk 8 Kenmerken van ecosystemen
→ Hoofdstuk 9 Bloedsomloop
→ Hoofdstuk 10 Voeding en vertering
→ Hoofdstuk 11 Regeling intern milieu
→ Hoofdstuk 12 Hormonen
→ Hoofdstuk 13 Zenuwstelsel
→ Hoofdstuk 14 Waarnemen
→ Hoofdstuk 15 Kwetsbare ecosystemen
→ Hoofdstuk 16 Systeem aarde en de mens
→ Hoofdstuk 17 DNA
→ Hoofdstuk 18 Eiwitten
→ Hoofdstuk 20 Planten
→ Hoofdstuk 21 Afweer
,Hfdst 1 - Gedrag
§1 Dierenwelzijn
Gedrag ontstaat door in- en uitwendige prikkels, die samen de motivatie vergroten om het
gedrag te vertonen. Het gedrag ontstaat na overschrijding van de drempelwaarde en leidt tot
een bepaald gedrag: respons.
Gedrag is opgebouwd uit gedragssystemen, die bestaan uit losse gedragselementen.
Gedragselementen in een vaste volgorde vormen een gedragsketen.
Functie van gedrag:
- Het overleven van het individu
- Het overleven van een soort
§2 Gedrag bestuderen
Voor een wetenschappelijke beschrijving van diergedrag noteert de onderzoeker de
gedragselementen objectief in een ethogram. Dat vormt de basis voor het protocol waarin hij
de gedragselementen per tijdseenheid noteert.
- Gedragsonderzoek: beschrijvend of experimenteel
Sleutelprikkels leiden altijd tot hetzelfde gedrag, supernormale prikkels roepen altijd de
reactie op.
§3 Communicatie
Prikkels die leiden tot tegenovergestelde typen gedrag leiden bij een dier tot conflictgedrag.
Dat kan zijn ambivalent gedrag, overspronggedrag, omgericht gedrag of dreiggedrag.
- Bij ambivalent gedrag wisselen de gedragselementen van de tegengestelde typen
gedrag elkaar af
- Bij overspronggedrag vertoont het dier gedrag dat niet past bij de prikkels
- Bij omgericht gedrag is het dier door een innerlijk conflict agressief naar iets of
iemand die niet met het conflict te maken heeft
- Bij dreiggedrag is een dier agressief naar zijn belager en vertoont het ook
gedragselementen die duiden op angst
Door baltsgedrag in de voortplantingstijd accepteert een dier een partner in zijn nabijheid.
Veel baltsgedrag is ritueel gedrag.
,§4 Aangeboren of aangeleerd
Dieren en mensen leren door verbanden te leggen tussen gebeurtenissen/situaties. Dit is
leren door inzicht.
Prikkels bestemd voor de communicatie met soortgenoten heten signalen. Communicatie
tussen soortgenoten gaat via signalen. Herkennen van signalen is deels aangeboren, deels
geleerd.
Dieren kunnen zich nieuw gedrag eigen maken in een korte gevoelig periode: de inprenting.
Door gewenning leer je gedrag af. Veel nieuw gedrag ontstaat door nadoen: imiteren.
Associatief leren: het koppelen van een prikkel of handeling aan al bestaand gedrag.
- Klassiek conditioneren is het koppelen van bestaand gedrag aan een vreemde
prikkel, de tweede prikkel zal ook tot dit gedrag gaan leiden.
- Operant conditioneren is het leren door een handeling te koppelen aan
consequenties. Dit kan positief zijn (beloning) of negatief (straf).
Proefondervindelijk leren, trial en error, is leren door uitproberen.
Jonge dieren leren veel spelenderwijs.
§5 Gedrag van primaten
Als dieren in groepen gedrag van elkaar overnemen, ontstaat een cultuur.
Sommige dieren kunnen zich inleven in een groepsgenoot en vertonen een gevoel van
eerlijkheid.
Waarden zijn de zaken die de groep belangrijk vindt.
Normen zijn de gedragsregels die daaruit voortvloeien.
Taakverdeling in groepen draagt bij aan het voortbestaan van de groep. Een rangorde in een
groep voorkomt onnodige gevechten. Met signalen geven dieren elkaar hun plaats in de
rangorde aan.
, Hfdst 2 - Cel en leven
§1 Cellen leven samen
Verschillende organisatieniveaus:
Molecuul, organel, cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel, organisme, populatie,
levensgemeenschap, ecosysteem, systeem aarde
Emergente eigenschap: een nieuwe eigenschap op een hoger organisatieniveau die
ontstaat door interactie van delen op een lager organisatieniveau. De onderdelen apart
hebben deze eigenschap niet.
Transplantatie: het overzetten van een orgaan
Stamcellen: cellen die het vermogen hebben zich te blijven delen en kunnen differentiëren in
gespecialiseerde celtypen.
Cellen onderscheiden zich door de verschillende eiwitten die ze maken. De grootte van het
oppervlak van een cel is bepalend voor de opneembaarheid van onder andere zuurstof en
glucose. Kleine cellen hebben een relatief groot oppervlak en kunnen dus snel stoffen
opnemen. De ruimte om de cellen heen is gevuld met weefselvloeistof.
§2 Cellen
Cellen zijn omgeven door een celmembraan. Tussen het celmembraan en de kern zit het
cytoplasma (met grondplasma) en organellen. Dierlijke cellen (Binas T79C) zijn heterotroof.
- Celkern: met kernmembraan met poriën, bevat DNA
- Endoplasmatisch reticulum (ER): netwerk van membranen
→ Ruw: transporteert eiwitten (gemaakt door ribosomen)
→ Glad: maakt vetachtige stoffen, maakt gifstoffen onschadelijk
- Ribosoom: los of op ruw ER, vormen eiwitten, bestaat uit eiwitten en rRNA
(ribosomaal RNA)
- Transportblaasje: met membraan, vervoert eiwitten
- Golgi-systeem: stoffen uit het ER worden hier bewerkt, gesorteerd en in
transportblaasjes verpakt
- Mitochondrium: binnen- en buitenmembraan, breekt glucose af met O2 wat ATP
(energie) oplevert
- Lysosoom: blaasje met enzymen, kunnen o.a. organellen afbreken
- Celskelet: netwerk van eiwitdraden, zorgt voor stevigheid en vorm, via de draden
verplaatsen organellen
- Centrosoom: twee loodrecht staande buisjes (centriolen), hieraan hechten
eiwitdraden bij celdeling (splitsen DNA moleculen)
De samenvatting is voornamelijk gericht op het eindexamen maar kan ook zeker gebruikt
worden voor de schoolexamens (heb ik ook gedaan). Doordat de samenvatting ook gebruikt
kan worden voor de schoolexamens zitten er dus ook onderwerpen in die je wel voor je
schoolexamens moet weten maar niet voor je eindexamen, let hierop voordat je te veel leert.
Met deze samenvatting heb ik voor mijn eindexamen een 8.6 gehaald en biologie afgesloten
met een 8.
Deze samenvatting is gebaseerd op het lesboek Nectar en bevat hoofdstukken uit vwo 4,
vwo 5 en vwo 6.
Het is een beknopte samenvatting met alle begrippen erin. De begrippen zijn onderstreept. .
In de samenvatting staan ook verwijzingen naar binas-tabellen waar je tijdens je examen
gebruik van kan maken. Sommige informatie staat namelijk in je binas en hoef je dus niet uit
je hoofd te leren, maar alleen te begrijpen. Ik raad je dan ook aan je binas naast je te
hebben als je deze samenvatting doorneemt, door de plaatjes in de binas kan je de stof
beter begrijpen.
De volgende hoofdstukken zitten in deze samenvatting:
→ Hoofdstuk 1 Gedrag
→ Hoofdstuk 2 Cel en leven
→ Hoofdstuk 3 Wetenschappelijk onderzoek
→ Hoofdstuk 4 Voortplanting
→ Hoofdstuk 5 Erfelijkheid
→ Hoofdstuk 6 Soorten en populaties
→ Hoofdstuk 7 Evolutie
→ Hoofdstuk 8 Kenmerken van ecosystemen
→ Hoofdstuk 9 Bloedsomloop
→ Hoofdstuk 10 Voeding en vertering
→ Hoofdstuk 11 Regeling intern milieu
→ Hoofdstuk 12 Hormonen
→ Hoofdstuk 13 Zenuwstelsel
→ Hoofdstuk 14 Waarnemen
→ Hoofdstuk 15 Kwetsbare ecosystemen
→ Hoofdstuk 16 Systeem aarde en de mens
→ Hoofdstuk 17 DNA
→ Hoofdstuk 18 Eiwitten
→ Hoofdstuk 20 Planten
→ Hoofdstuk 21 Afweer
,Hfdst 1 - Gedrag
§1 Dierenwelzijn
Gedrag ontstaat door in- en uitwendige prikkels, die samen de motivatie vergroten om het
gedrag te vertonen. Het gedrag ontstaat na overschrijding van de drempelwaarde en leidt tot
een bepaald gedrag: respons.
Gedrag is opgebouwd uit gedragssystemen, die bestaan uit losse gedragselementen.
Gedragselementen in een vaste volgorde vormen een gedragsketen.
Functie van gedrag:
- Het overleven van het individu
- Het overleven van een soort
§2 Gedrag bestuderen
Voor een wetenschappelijke beschrijving van diergedrag noteert de onderzoeker de
gedragselementen objectief in een ethogram. Dat vormt de basis voor het protocol waarin hij
de gedragselementen per tijdseenheid noteert.
- Gedragsonderzoek: beschrijvend of experimenteel
Sleutelprikkels leiden altijd tot hetzelfde gedrag, supernormale prikkels roepen altijd de
reactie op.
§3 Communicatie
Prikkels die leiden tot tegenovergestelde typen gedrag leiden bij een dier tot conflictgedrag.
Dat kan zijn ambivalent gedrag, overspronggedrag, omgericht gedrag of dreiggedrag.
- Bij ambivalent gedrag wisselen de gedragselementen van de tegengestelde typen
gedrag elkaar af
- Bij overspronggedrag vertoont het dier gedrag dat niet past bij de prikkels
- Bij omgericht gedrag is het dier door een innerlijk conflict agressief naar iets of
iemand die niet met het conflict te maken heeft
- Bij dreiggedrag is een dier agressief naar zijn belager en vertoont het ook
gedragselementen die duiden op angst
Door baltsgedrag in de voortplantingstijd accepteert een dier een partner in zijn nabijheid.
Veel baltsgedrag is ritueel gedrag.
,§4 Aangeboren of aangeleerd
Dieren en mensen leren door verbanden te leggen tussen gebeurtenissen/situaties. Dit is
leren door inzicht.
Prikkels bestemd voor de communicatie met soortgenoten heten signalen. Communicatie
tussen soortgenoten gaat via signalen. Herkennen van signalen is deels aangeboren, deels
geleerd.
Dieren kunnen zich nieuw gedrag eigen maken in een korte gevoelig periode: de inprenting.
Door gewenning leer je gedrag af. Veel nieuw gedrag ontstaat door nadoen: imiteren.
Associatief leren: het koppelen van een prikkel of handeling aan al bestaand gedrag.
- Klassiek conditioneren is het koppelen van bestaand gedrag aan een vreemde
prikkel, de tweede prikkel zal ook tot dit gedrag gaan leiden.
- Operant conditioneren is het leren door een handeling te koppelen aan
consequenties. Dit kan positief zijn (beloning) of negatief (straf).
Proefondervindelijk leren, trial en error, is leren door uitproberen.
Jonge dieren leren veel spelenderwijs.
§5 Gedrag van primaten
Als dieren in groepen gedrag van elkaar overnemen, ontstaat een cultuur.
Sommige dieren kunnen zich inleven in een groepsgenoot en vertonen een gevoel van
eerlijkheid.
Waarden zijn de zaken die de groep belangrijk vindt.
Normen zijn de gedragsregels die daaruit voortvloeien.
Taakverdeling in groepen draagt bij aan het voortbestaan van de groep. Een rangorde in een
groep voorkomt onnodige gevechten. Met signalen geven dieren elkaar hun plaats in de
rangorde aan.
, Hfdst 2 - Cel en leven
§1 Cellen leven samen
Verschillende organisatieniveaus:
Molecuul, organel, cel, weefsel, orgaan, orgaanstelsel, organisme, populatie,
levensgemeenschap, ecosysteem, systeem aarde
Emergente eigenschap: een nieuwe eigenschap op een hoger organisatieniveau die
ontstaat door interactie van delen op een lager organisatieniveau. De onderdelen apart
hebben deze eigenschap niet.
Transplantatie: het overzetten van een orgaan
Stamcellen: cellen die het vermogen hebben zich te blijven delen en kunnen differentiëren in
gespecialiseerde celtypen.
Cellen onderscheiden zich door de verschillende eiwitten die ze maken. De grootte van het
oppervlak van een cel is bepalend voor de opneembaarheid van onder andere zuurstof en
glucose. Kleine cellen hebben een relatief groot oppervlak en kunnen dus snel stoffen
opnemen. De ruimte om de cellen heen is gevuld met weefselvloeistof.
§2 Cellen
Cellen zijn omgeven door een celmembraan. Tussen het celmembraan en de kern zit het
cytoplasma (met grondplasma) en organellen. Dierlijke cellen (Binas T79C) zijn heterotroof.
- Celkern: met kernmembraan met poriën, bevat DNA
- Endoplasmatisch reticulum (ER): netwerk van membranen
→ Ruw: transporteert eiwitten (gemaakt door ribosomen)
→ Glad: maakt vetachtige stoffen, maakt gifstoffen onschadelijk
- Ribosoom: los of op ruw ER, vormen eiwitten, bestaat uit eiwitten en rRNA
(ribosomaal RNA)
- Transportblaasje: met membraan, vervoert eiwitten
- Golgi-systeem: stoffen uit het ER worden hier bewerkt, gesorteerd en in
transportblaasjes verpakt
- Mitochondrium: binnen- en buitenmembraan, breekt glucose af met O2 wat ATP
(energie) oplevert
- Lysosoom: blaasje met enzymen, kunnen o.a. organellen afbreken
- Celskelet: netwerk van eiwitdraden, zorgt voor stevigheid en vorm, via de draden
verplaatsen organellen
- Centrosoom: twee loodrecht staande buisjes (centriolen), hieraan hechten
eiwitdraden bij celdeling (splitsen DNA moleculen)
