Samenvatting Europees Recht –
Week 1-8
Week 1
Hoofdstuk 1, 2, 7 (p. 4), 10 (p. 1-2.3)
Hoofdstuk 1
1. Definities: recht van een functionele organisatie en recht van een politiek verband
Europees recht: het geheel of systeem van juridische regels betreffend doelstelling, inrichting
en functioneren van de Europese Unie
De EU is hierbij een bijzondere internationale organisatie
Daarnaast is de EU een politieke gemeenschap in wording
Europees recht: het geheel van juridische regels, besluiten, feiten en structuren, ontstaan in
de loop van de Europese integratie, gericht op het in standhouden, het functioneren, de
doelstellingen en waarden van de Europese Unie. Deze Unie als verband van lidstaten en
burgers, dient de vrede, de welvaart en de ontwikkeling van Europa tot een woonplaats van
mensen met een gedeelde werkelijkheid en bestemming
Europese Unie: de EU is het politieke verband van lidstaten, bevolkingen en burgers dat in
zijn prilste vorm is opgericht als EGKS en sindsdien herhaaldelijk is veranderd van naam en
verbreed van juridische grondslag. De Unie groeit in aantal leden, burgers en
beleidsterreinen. Zij verdiept zich in mate van solidariteit tussen staten en burgers. Haar
doelstelling is de veiligheid en de welvaart van de lidstaten en de burgers te bevorderen en
Europa als een goede woonplaats in stand te houden en te verbeteren
De rol van het recht in de EU recht heeft de Unie volop en dient ertoe:
- Politiek: de Europese landen gaandeweg sterker aan elkaar te binden door politieke
processen
- Historisch: de grote en kleine stappen vast te leggen in verdragen, wetgeving en
rechtspraak
- Instrumenteel: de gestelde doelen na te streven met regelgeving
- Conflict oplossend: geschillen die rijzen uit bovenstaande ambities en uit crises
bevredigend te beslechten
- Sociaal-economisch: uitwisseling van goederen, diensten en andere vormen van
welvaart tussen Europeanen te vergemakkelijken en welvaart en solidariteit te
bevorderen
- Individueel: ons burgers als Europeanen rechtens handelingsmogelijkheden en
bescherming te bieden tegen onze overheden en tegen elkaar
2. Rechtsgeschiedenis van de EU, soevereiniteit en consitutie
Verdragen van oprichting, wijziging, toetreding: van gemeenschappen naar Unie
EU begon in 1951 met het Verdrag van Parijs als EGKS: om oorlogen te voorkomen
door samenwerking in de productie van oorlogsmiddelen zoals tanks
o Het idee van gedeelde soevereiniteit over essentiële nationale middelen
1
,Soevereiniteit: het laatste woord van de staat over zijn samenleving en economie,
uitgeoefend met politieke, juridische, financiële en fysieke middelen
In 1957 werden de EEG en EGA opgezet bij de Verdragen van Rome
o De ambities van de EEG waren de vestiging van een gemeenschappelijke
markt en de instelling van enkele gedeelde sectorale beleidsgebieden
De drie gemeenschappen EGKS, EEG en EGA sloten in 1992 het Verdrag van
Maastricht = het EU-Verdrag
o Dit was een verdrag dat de drie gemeenschappen overkoepelde en waarmee
de Europese Unie werd opgericht
Bij het Verdrag van Lissabon van 2007 ging de EEG (toen al gewijzigd naar EG) als
organisatie geheel op in de EU
Secundaire wetgeving: actualiteit en vernieuwing
Dit is de tweede juridische kenbron van ontwikkeling
Rechtspraak: autonome rechtsorde, directe werking, voorrang, het ‘leerstuk’
De derde juridische kenbron van ontwikkeling is te vinden in de grote arresten
o Het HvJ van de EU heeft een in internationale organisaties ongekende
rechtsmacht en gebruikt het ‘institutionele moment’ om zijn eigen positie en de
rechtsontwikkeling van de EU te versterken
Vb. Van Gend & Loos arrest: hierin verklaarde HvJ de
Gemeenschappen tot nieuwe rechtsorde in het internationale recht en
introduceerde het de rechtstreekse werking van het Europese recht
Costa/ENEL arrest: waarin het HvJ aan het Europees recht, op grond
van die zojuist uitgeroepen eigen rechtsorde voorrang toekende boven
dat van de lidstaten concept van de autonome rechtsorde
Constitutionele praktijk of conventie: Spitzenkandidaten
Vanaf het beging van de Unie zijn er regels ontstaan zonder juridisch gekwalificeerde bron,
die echter soms meer bepalend zijn voor het functioneren van de instelling dan de zuivere
rechtsregels
Vb. de vertrouwensregel die een minister verplicht tot aftreden bij verlies van
vertrouwen van het parlement ongeschreven recht
3. Het rechtsgehalte van de Unie: rechtsorde, legaliteit, grondrechten democratie
- Eigen rechtsorde: het recht van de Unie heeft een zekere autonomie ten opzichte van
de lidstaten en ten opzichte van het algemene internationale recht
- HvJ heeft de rechtsgemeenschap van de Unie trekken van een rechtsstaat
toegekend
2
, 4. Legaliteit: het attributiebeginsel en het stelsel van bevoegdheden
De Unie is een bestuursorganisatie voor de lidstaten samen. Haar bevoegdheden zijn haar
overgedragen of ‘geattribueerd’ door die lidstaten bij verdrag. = attributiebeginsel & beginsel
van beperkte bevoegdheden
- De Unie heeft alleen die bevoegdheden tot het nemen van bindende besluiten, welke
haar zijn overgedragen bij verdrag
o Elk bindend besluit van de Unie moet een geldige rechtsgrondslag hebben in
een specifieke bepaling van de Verdragen
Werkingsverdrag: dit verdrag regelt de werking van de Unie en bepaalt de gebieden, de
afbakening en de voorwaarden van uitoefening van haar bevoegdheden
Attributiebeginsel:
- Beleidsterreinen die niet voorkomen in de Verdragen, kunnen geen voorwerp van
bindende besluitvorming door de Europese instelling zijn
o HvJ heeft het beginsel van impliciete bevoegdheden erkend wat inhoudt dat
bevoegdheden van de instelling ook uit bepalingen van de Verdragen kunnen
worden afgeleid
o Daarnaast bestaat er het flexibiliteitsartikel (Art. 352 lid 1 Wv): Indien een
optreden van de Unie in het kader van de beleidsgebieden van de Verdragen nodig blijkt om
een van de doelstellingen van de Verdragen te verwezenlijken zonder dat deze Verdragen in de
daartoe vereiste bevoegdheden voorzien, stelt de Raad, op voorstel van de Commissie en na
goedkeuring door het Europees Parlement, met eenparigheid van stemmen passende
bepalingen vast. Wanneer de bepalingen door de Raad volgens een bijzondere
wetgevingsprocedure worden vastgesteld, besluit hij eveneens met eenparigheid van stemmen,
op voorstel van de Commissie en na goedkeuring van het Europees Parlement.
- De bevoegdheden moeten worden uitgeoefend met het oog op de vermelde
doelstelling en de van toepassing zijnde rechtsbasis
- Beperkt de vrijheid van de Unie door in de afzonderlijke Verdragsbepalingen voor te
schrijven welke rechtsinstrumenten gebruikt kunnen worden
Op een zeer beperkt aantal gebieden is de Unie ‘exclusief bevoegd’: dit houdt in dat zij
bevoegdheden heeft en lidstaten hier geen eigen maatregelen meer over kunnen nemen
(Art. 3 Wv)
Daarnaast is de Unie ook exclusief bevoegd tot het sluiten van akkoorden met derde
landen in enkele andere gevallen
Maar verreweg de meest bevoegdheden zijn niet exclusief voor de Unie, maar zijn gedeeld
met de lidstaten (Art. 4 Wv)
Wel bestaat er het blokkeringseffect: dit houdt in dat wanneer de Unie op basis van
bevoegdheden bepaalde regels heeft ingevoerd, de lidstaten deze niet meer mogen
doorkruisen
Ook zijn er coördinerende, ondersteunende en aanvullende bevoegdheden voor de Unie, die
de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de lidstaten voorop laten staan (Art. 5 en 6
Wv)
3
, Beperking in de uitoefening van verleende EU-bevoegdheden: subsidiariteit en
evenredigheid of proportionaliteit
Elk optreden van de instelling van de Unie moet subsidiair en evenredig zijn:
- Subsidiariteitsbeginsel (Art. 5 lid 3 Unieverdrag): Unie treedt op indien haar optreden
beter zal zijn dan dat van de lidstaten zelf
- Evenredigheidsbeginsel (5 lid 4 Unieverdrag): het optreden mag niet verder gaan dan
noodzakelijk
Ook bestaat er het beginsel van loyale samenwerking: wat inhoudt dat de Unie en de
lidstaten elkaar respecteren en steunen zij elkaar bij de vervulling van de taken die uit de
Verdragen voortvloeien
5. Grondrechten, toegang tot de rechter en de werkingssfeer van het recht van de Unie
Een gezagsorganisatie die wil gelden als rechtsstaat eerbiedigt de grondrecht van mensen
die aan zijn bestuur zijn onderworpen
Het HvJ is in zijn rechtspraak een zekere grondrechtenbescherming tegen
Uniebesluiten in gaan voeren
o Inmiddels zijn deze grondrechten ook in de Unie tot een soort juridische
kroonjuwelen en status-symbolen geworden
Sinds het Verdrag van Lissabon heeft de Unie naast haar grondrecht uit rechtspraak ook een
eigen Handvest van de grondrechten gekregen als deel van het verdragsrecht
De hoofdregel is dat de grondrechten alleen gericht zijn tot de Unie (Art. 51
Handvest)
o Bij strijd met grondrechten kan een besluit van een Unie-instelling worden
vernietigd
o HvJ heeft wel uitgemaakt dat ook de lidstaten gehouden zijn aan de
grondrechten wanneer hun handeling binnen de werkingssfeer van het
Europees recht komen
Werkingssfeer: alle gebieden waarop de Unie enige zeggingsmacht
heeft gekregen
6. Lacunes in het rechtsgehalte van de Unie en in de gedeelde rechtsorde
Tegen een aantal besluiten van de Unie is beroep op het Hof uitgesloten en op
sommige terreinen is zijn rechtsmacht zelfs in het algemeen uitgesloten
7. Democratie
Oorspronkelijk golden de Verdragen als de dragende formele wet voor het overheidsbestuur
van de Unie
Deze weten zijn product van directe overeenstemming van de lidstaten
o Ze voldoen formeel als rechtsbasis uit oogpunt van legaliteit, doordat ze zijn
goedgekeurd door alle parlementen
4
Week 1-8
Week 1
Hoofdstuk 1, 2, 7 (p. 4), 10 (p. 1-2.3)
Hoofdstuk 1
1. Definities: recht van een functionele organisatie en recht van een politiek verband
Europees recht: het geheel of systeem van juridische regels betreffend doelstelling, inrichting
en functioneren van de Europese Unie
De EU is hierbij een bijzondere internationale organisatie
Daarnaast is de EU een politieke gemeenschap in wording
Europees recht: het geheel van juridische regels, besluiten, feiten en structuren, ontstaan in
de loop van de Europese integratie, gericht op het in standhouden, het functioneren, de
doelstellingen en waarden van de Europese Unie. Deze Unie als verband van lidstaten en
burgers, dient de vrede, de welvaart en de ontwikkeling van Europa tot een woonplaats van
mensen met een gedeelde werkelijkheid en bestemming
Europese Unie: de EU is het politieke verband van lidstaten, bevolkingen en burgers dat in
zijn prilste vorm is opgericht als EGKS en sindsdien herhaaldelijk is veranderd van naam en
verbreed van juridische grondslag. De Unie groeit in aantal leden, burgers en
beleidsterreinen. Zij verdiept zich in mate van solidariteit tussen staten en burgers. Haar
doelstelling is de veiligheid en de welvaart van de lidstaten en de burgers te bevorderen en
Europa als een goede woonplaats in stand te houden en te verbeteren
De rol van het recht in de EU recht heeft de Unie volop en dient ertoe:
- Politiek: de Europese landen gaandeweg sterker aan elkaar te binden door politieke
processen
- Historisch: de grote en kleine stappen vast te leggen in verdragen, wetgeving en
rechtspraak
- Instrumenteel: de gestelde doelen na te streven met regelgeving
- Conflict oplossend: geschillen die rijzen uit bovenstaande ambities en uit crises
bevredigend te beslechten
- Sociaal-economisch: uitwisseling van goederen, diensten en andere vormen van
welvaart tussen Europeanen te vergemakkelijken en welvaart en solidariteit te
bevorderen
- Individueel: ons burgers als Europeanen rechtens handelingsmogelijkheden en
bescherming te bieden tegen onze overheden en tegen elkaar
2. Rechtsgeschiedenis van de EU, soevereiniteit en consitutie
Verdragen van oprichting, wijziging, toetreding: van gemeenschappen naar Unie
EU begon in 1951 met het Verdrag van Parijs als EGKS: om oorlogen te voorkomen
door samenwerking in de productie van oorlogsmiddelen zoals tanks
o Het idee van gedeelde soevereiniteit over essentiële nationale middelen
1
,Soevereiniteit: het laatste woord van de staat over zijn samenleving en economie,
uitgeoefend met politieke, juridische, financiële en fysieke middelen
In 1957 werden de EEG en EGA opgezet bij de Verdragen van Rome
o De ambities van de EEG waren de vestiging van een gemeenschappelijke
markt en de instelling van enkele gedeelde sectorale beleidsgebieden
De drie gemeenschappen EGKS, EEG en EGA sloten in 1992 het Verdrag van
Maastricht = het EU-Verdrag
o Dit was een verdrag dat de drie gemeenschappen overkoepelde en waarmee
de Europese Unie werd opgericht
Bij het Verdrag van Lissabon van 2007 ging de EEG (toen al gewijzigd naar EG) als
organisatie geheel op in de EU
Secundaire wetgeving: actualiteit en vernieuwing
Dit is de tweede juridische kenbron van ontwikkeling
Rechtspraak: autonome rechtsorde, directe werking, voorrang, het ‘leerstuk’
De derde juridische kenbron van ontwikkeling is te vinden in de grote arresten
o Het HvJ van de EU heeft een in internationale organisaties ongekende
rechtsmacht en gebruikt het ‘institutionele moment’ om zijn eigen positie en de
rechtsontwikkeling van de EU te versterken
Vb. Van Gend & Loos arrest: hierin verklaarde HvJ de
Gemeenschappen tot nieuwe rechtsorde in het internationale recht en
introduceerde het de rechtstreekse werking van het Europese recht
Costa/ENEL arrest: waarin het HvJ aan het Europees recht, op grond
van die zojuist uitgeroepen eigen rechtsorde voorrang toekende boven
dat van de lidstaten concept van de autonome rechtsorde
Constitutionele praktijk of conventie: Spitzenkandidaten
Vanaf het beging van de Unie zijn er regels ontstaan zonder juridisch gekwalificeerde bron,
die echter soms meer bepalend zijn voor het functioneren van de instelling dan de zuivere
rechtsregels
Vb. de vertrouwensregel die een minister verplicht tot aftreden bij verlies van
vertrouwen van het parlement ongeschreven recht
3. Het rechtsgehalte van de Unie: rechtsorde, legaliteit, grondrechten democratie
- Eigen rechtsorde: het recht van de Unie heeft een zekere autonomie ten opzichte van
de lidstaten en ten opzichte van het algemene internationale recht
- HvJ heeft de rechtsgemeenschap van de Unie trekken van een rechtsstaat
toegekend
2
, 4. Legaliteit: het attributiebeginsel en het stelsel van bevoegdheden
De Unie is een bestuursorganisatie voor de lidstaten samen. Haar bevoegdheden zijn haar
overgedragen of ‘geattribueerd’ door die lidstaten bij verdrag. = attributiebeginsel & beginsel
van beperkte bevoegdheden
- De Unie heeft alleen die bevoegdheden tot het nemen van bindende besluiten, welke
haar zijn overgedragen bij verdrag
o Elk bindend besluit van de Unie moet een geldige rechtsgrondslag hebben in
een specifieke bepaling van de Verdragen
Werkingsverdrag: dit verdrag regelt de werking van de Unie en bepaalt de gebieden, de
afbakening en de voorwaarden van uitoefening van haar bevoegdheden
Attributiebeginsel:
- Beleidsterreinen die niet voorkomen in de Verdragen, kunnen geen voorwerp van
bindende besluitvorming door de Europese instelling zijn
o HvJ heeft het beginsel van impliciete bevoegdheden erkend wat inhoudt dat
bevoegdheden van de instelling ook uit bepalingen van de Verdragen kunnen
worden afgeleid
o Daarnaast bestaat er het flexibiliteitsartikel (Art. 352 lid 1 Wv): Indien een
optreden van de Unie in het kader van de beleidsgebieden van de Verdragen nodig blijkt om
een van de doelstellingen van de Verdragen te verwezenlijken zonder dat deze Verdragen in de
daartoe vereiste bevoegdheden voorzien, stelt de Raad, op voorstel van de Commissie en na
goedkeuring door het Europees Parlement, met eenparigheid van stemmen passende
bepalingen vast. Wanneer de bepalingen door de Raad volgens een bijzondere
wetgevingsprocedure worden vastgesteld, besluit hij eveneens met eenparigheid van stemmen,
op voorstel van de Commissie en na goedkeuring van het Europees Parlement.
- De bevoegdheden moeten worden uitgeoefend met het oog op de vermelde
doelstelling en de van toepassing zijnde rechtsbasis
- Beperkt de vrijheid van de Unie door in de afzonderlijke Verdragsbepalingen voor te
schrijven welke rechtsinstrumenten gebruikt kunnen worden
Op een zeer beperkt aantal gebieden is de Unie ‘exclusief bevoegd’: dit houdt in dat zij
bevoegdheden heeft en lidstaten hier geen eigen maatregelen meer over kunnen nemen
(Art. 3 Wv)
Daarnaast is de Unie ook exclusief bevoegd tot het sluiten van akkoorden met derde
landen in enkele andere gevallen
Maar verreweg de meest bevoegdheden zijn niet exclusief voor de Unie, maar zijn gedeeld
met de lidstaten (Art. 4 Wv)
Wel bestaat er het blokkeringseffect: dit houdt in dat wanneer de Unie op basis van
bevoegdheden bepaalde regels heeft ingevoerd, de lidstaten deze niet meer mogen
doorkruisen
Ook zijn er coördinerende, ondersteunende en aanvullende bevoegdheden voor de Unie, die
de bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de lidstaten voorop laten staan (Art. 5 en 6
Wv)
3
, Beperking in de uitoefening van verleende EU-bevoegdheden: subsidiariteit en
evenredigheid of proportionaliteit
Elk optreden van de instelling van de Unie moet subsidiair en evenredig zijn:
- Subsidiariteitsbeginsel (Art. 5 lid 3 Unieverdrag): Unie treedt op indien haar optreden
beter zal zijn dan dat van de lidstaten zelf
- Evenredigheidsbeginsel (5 lid 4 Unieverdrag): het optreden mag niet verder gaan dan
noodzakelijk
Ook bestaat er het beginsel van loyale samenwerking: wat inhoudt dat de Unie en de
lidstaten elkaar respecteren en steunen zij elkaar bij de vervulling van de taken die uit de
Verdragen voortvloeien
5. Grondrechten, toegang tot de rechter en de werkingssfeer van het recht van de Unie
Een gezagsorganisatie die wil gelden als rechtsstaat eerbiedigt de grondrecht van mensen
die aan zijn bestuur zijn onderworpen
Het HvJ is in zijn rechtspraak een zekere grondrechtenbescherming tegen
Uniebesluiten in gaan voeren
o Inmiddels zijn deze grondrechten ook in de Unie tot een soort juridische
kroonjuwelen en status-symbolen geworden
Sinds het Verdrag van Lissabon heeft de Unie naast haar grondrecht uit rechtspraak ook een
eigen Handvest van de grondrechten gekregen als deel van het verdragsrecht
De hoofdregel is dat de grondrechten alleen gericht zijn tot de Unie (Art. 51
Handvest)
o Bij strijd met grondrechten kan een besluit van een Unie-instelling worden
vernietigd
o HvJ heeft wel uitgemaakt dat ook de lidstaten gehouden zijn aan de
grondrechten wanneer hun handeling binnen de werkingssfeer van het
Europees recht komen
Werkingssfeer: alle gebieden waarop de Unie enige zeggingsmacht
heeft gekregen
6. Lacunes in het rechtsgehalte van de Unie en in de gedeelde rechtsorde
Tegen een aantal besluiten van de Unie is beroep op het Hof uitgesloten en op
sommige terreinen is zijn rechtsmacht zelfs in het algemeen uitgesloten
7. Democratie
Oorspronkelijk golden de Verdragen als de dragende formele wet voor het overheidsbestuur
van de Unie
Deze weten zijn product van directe overeenstemming van de lidstaten
o Ze voldoen formeel als rechtsbasis uit oogpunt van legaliteit, doordat ze zijn
goedgekeurd door alle parlementen
4
