Volledige samenvatting Beginselen van de democratische rechtsstaat en Hoofdzaken van het bestuursrecht

SAMENVATTING STAATS-
EN BESTUURSRECHT
LEERJAAR 1
Door Rosa van de Moosdijk




1 OKTOBER 2019
UNIVERSITEIT UTRECHT

,Samenvatting week 1
Hoofdstuk 1
Recht
- Publiekrecht: juridische verhouding tussen overheid en burger
 Staats- en bestuursrecht
 Strafrecht
- Privaatrecht: juridische verhouding tussen burgers onderling
Het handelen van de overheid
- feitelijke handelingen: bijv. het openbreken van de wet of het repareren van leidingen
- rechtshandelingen: handelingen van de overheid die een verandering in de wereld van het
recht tot gevolg hebben  publiekrechtelijk of privaatrechtelijk  meestal eenzijdig bindend,
soms ook tweezijdig bindend
 Eenzijdig bindende besluiten: de gelding van het besluit is niet afhankelijk van de
instemming van hen tot wie het besluit gericht is  ‘of men nou wil of niet’
 vormen de basis van het staats- en bestuursrecht
 Meerzijdig bindende besluiten: bijv. gemeenschappelijke regeling tussen twee
gemeenten op grond vd wet
 Niet bindend: bijv. een plan dat verwachte ontwikkelingen aangeeft


De organisatorische structuur van veel organen (ambten) waar het staatsrecht over
gaat is geregd in de Grondwet


Verschillende overheidsbesluiten:
- Algemeen verbindende voorschriften zijn (avv): besluiten die in beginsel voor een
onbepaaldheid van gevallen gelding hebben en toegepast kunnen worden (= wetten
in materiële zin)
- Beschikkingen: besluiten die in éen bepaald geval een rechtsgevolg tot stand
brengen
- Beleidsregels: besluiten die aangeven op welke wijze een orgaan zijn beleid moet
voeren
- Plannen: bijvoorbeeld een bestemmingsplan
- Vonnissen, arresten of uitspraken: van geschillenbeslechters zoals rechts of
bestuurlijke instanties oordelend in administratief beroep
Bindende overheidsbesluiten vormen de oplossing van een probleem: zij beantwoorden aan
een maatschappelijke behoefte aan dergelijke besluiten. Er is behoefte aan bepaalde
voorzieningen in een samenleving, bijv. het ophalen van afval. Deze voorzieningen kosten
geld  bindend besluit: belasting
Eenzijdig bindende besluiten zijn deels problematisch omdat zij rechtsposities beheersen
onafhankelijk van de vraag of betrokkenen daar individueel mee kunnen instemmen.
Besluiten worden genomen door bevoegde instanties en niet door iedereen tezamen zodat
er daadwerkelijk besluiten worden genomen.


1

, vrijheid van burgers zoveel mogelijk ontzien
 hiermee worden de basisbehoeften voorzien
Besluiten moeten aanvaardbaar zijn. Dit houdt in dat de meerderheid van de
volksvertegenwoordiging in beide kamers het over het besluit eens moet zijn.



Hoofdstuk 2
De staat is een organisatievorm waarin over de bevolking binnen een bepaald territorium
macht wordt uitgeoefend. De staat is echter een fenomeen van tamelijk recente datum. In de
middeleeuwen was deze heerschappijvorm alleen in theorie aanwezig  in de vorm van de
theocratische staatsleer: hierbij is de vorst de hoogste instantie en soeverein omdat hij in
naam van God regeert. Zijn bevoegdheden werden begrensd door het natuurrecht.
 de legitieme vorst respecteerde deze natuurrechten
 de tiran negeerde deze natuurrechten
Vaak beschikte de vorst niet over militaire en financiële macht om zijn gezag af te dwingen
 feodaal stelsel: de vorst (leenheer) geeft domeingoederen aan machtige vazallen
(leenmannen) in ruil voor hun militaire diensten.
De vorst was daarnaast een leenman van de Rooms-Duitse keizer en was de vorst
onderworpen aan het gezag van de paus.
 na investituurstrijd nam het gezag van de keizer en paus af
16e eeuw: hervorming van de kerk leidt tot bloedige godsdienstoorlogen waardoor het volk
behoefte had aan steun en waardoor het volk steeds weer meer achter de vorst ging staan.
Hiermee ontstond een nieuwe wetgeving: recht dat niet op het verleden rust maar een
geheel ander regime vestigt  hiervoor moest worden voldaan aan voorwaarden
1. De vorst dient van andere machten onafhankelijk te zijn
2. De vorst moet zich niet met andere partijen identificeren, maar elk van hen een
minimum aan levensruimte gunnen.
17e eeuw: vorst heeft nu de middelen om het droit divin in de praktijk uit te oefenen =
absolutisme.
 dit is in strijd met de privileges van de feodale adel (gewaarborgd in de Magna Carta) en
de andere standen, met name de stedelijke burgerij  dit leidt tot verzet en uiteindelijk tot de
afscheiding van de Zeven Provinciën
Hiervoor wordt een verzetsleer ontwikkeld die terug te vinden is in het Plakkaat van
Verlatinge: volgens deze verzetsleer moet de vorst regeren in belang van het volk en
wanneer hij dit niet doet mag het volk in opstand komen.  aan het individu zelf komt geen
verzetsrecht toe, deze rol wordt vooral door de adel vervuld die zich beschouwt als de
vertegenwoordiger van de standen.
Later wordt er een meer principiële rechtvaardiging van verzet tegen een tiran gevonden. In
deze vooral door John Locke ontwikkelde theorie wordt ervan uit gegaan dat het individu
toekomende vrijheidsrechten heeft. Individuen richten hierbij een maatschappelijk contract
met de staat op. Hieraan staan zij een deel van hun natuurlijke vrijheid af, zodat de staat hun
het rustige en ongestoorde genot van de dan resterende vrijheid garandeert en verzekert.




2

, In de 17-19e eeuw worden de uitgangspunten van de klassiek-liberale rechtsstaat bedacht en
uitgewerkt  hierbij is de individuele vrijheid die door het recht beschermd moet worden van
belang. Dit wordt bereikt door de volgende principes
- Legaliteitsbeginsel
- Machtsverdeling
- Grondrechten
- Rechterlijke controle
- Democratie


Legaliteitsbeginsel
- De vrijheid van het individu is in principe onbegrensd, de beperking van die vrijheid is
begrensd  en dient daarom nauwkeurig omschreven te worden in het positieve
recht
- Hierbij is het een rechtsstatelijke eis van de eerste orde dat overheidsoptreden
waardoor burgers gebonden worden op een wettelijke grondslag berust =
legaliteitsbeginsel
- Nog onvoldoende om willekeur en absolutisme tegen te gaan


Machtsverdeling
- Montesquieu: scheiding der machten  Trias Politica
 Wetgevende macht: belast met het scheppen van nieuw recht
(volksvertegenwoordiging)
 Uitvoerende macht: brengt dit recht in de praktijk (regering)
 Rechtsprekende macht: controleert de toepassing van het recht (rechters)
- In Nederland is de Trias Politica nooit volledig gerealiseerd  Zo is de regering
drager van uitvoerende bevoegdheden, maar ook van wetgevende bevoegdheden.


Grondrechten
- De overheid heeft in principe niet te treden in de wijze waarop het individu van zijn
vrijheid gebruik maakt
- De staat is daarom ook een instrument, een constructie ten behoeve van de
handhaving en bescherming van zijn eigen en andermans vrijheid
- Zo moet de overheid geen beeld hebben over wat het individu gelooft, hoe het van
zijn vrijheid gebruik maakt en hoe ze zich onderscheiden van anderen
- Zo ontstaat er tegen het einde van de 18e eeuw specifieke vrijheidsgaranties in de
Grondwet, genaamd grondrechten. Deze klassieke grondrechten geven vorm aan het
idee van het liberaal-rechtsstatelijk denken: ‘het vrijheidsrecht vormt het
uitgangspunt, de beperking de uitzondering
 bijv. gelijkheid




3