H13 Hormonen
13.1 Hormoonstelsel, hypothalamus en hypofyse
-Hormonen zijn signaalstoffen die je lichaam via het bloed naar je cellen vervoert.
-Hormoonklieren zijn endocriene klieren, zij geven hun producten af aan het inwendige
milieu.
-Zweet- en verteringsklieren zijn exocriene klieren, zij geven hun producten af aan het
uitwendige milieu.
-Hormonen sturen processen aan in de cellen van organen en weefsels. Alleen cellen met in
het membraan passende receptoren voor het hormoon reageren. Die doelwitcellen bevinden
zich in de doelwitorganen.
-De hypofyse is de centrale hormoonklier. Het bevindt zich net onder de hersenen en vormt
door zijn werking de verbinding tussen zenuwstelsel en hormoonstelsel. Vanuit de
hypothalamus ontvangt de hypofyse informatie over je lichaam en daarmee zet de
hypofyse andere hormoonklieren aan tot productie en afgifte van hormonen.
-De hypofyse bestaat uit de neurohypofyse (hypofyseachterkwab) en de adenohypofyse
(hypofysevoorkwab). De neurohypofyse bevat zenuwweefsel met daarin uitlopers van
neuronen uit de hypothalamus. De adenohypofyse bestaat uit klierweefsel.
-Homeostase: het instandhouden van het dynamisch evenwicht.
-De hypothalamus geeft neurohormonen (via hypofyseachterkwab), releasing hormonen
(RH’s) en inhibiting hormonen (IH’s) af.
-De hypofyseachterkwab geeft de neurohormonen oxytocine en ADH af. En de
hypofysevoorkwab reageert op de RH’s en IH’s van de hypothalamus.
-Bij hormonen zijn veel zaken aan elkaar gekoppeld, maar toch houden ze je lichaam in
balans. De menstruatiecyclus is hier een goed voorbeeld van.
-Veel hormoonconcentraties zijn geregeld via een negatieve terugkoppeling, hierbij blijft
de concentratie van een hormoon rond de norm. In tegenstelling tot positieve
terugkoppeling, waarbij de hormoonconcentratie juist blijft stijgen.
13.2 Reacties op hormonen
-Sommige hormonen hebben een indirecte invloed (stapsgewijs). Hierbij geeft de
hypothalamus een releasing hormoon af, als reactie geeft de hypofysevoorkwab een
hormoon af dat een andere hormoonklier aanzet tot de afgifte van een ander hormoon. De
werking van GH en ACTH zijn ook indirect:
-GH is het groeihormoon en zorgt ervoor dat de lever IGF (insulin-like-growth factor)
afgeeft. IGF werkt in de kindertijd op de groeischijven van de pijpbeenderen. De
kraakbeencellen van de groeischijven delen gedeeltelijk tot botcellen: de
pijpbeenderen groeien. Na de puberteit verdwijnen de groeischijven, GH blijft wel in
het bloed voor andere processen.
-ACTH stimuleert de bijnierschors tot de afgifte van diverse hormonen, onder andere
hydrocortison (cortisol). Bij stress verhoogt het je hartslag en de glucosespiegel van
het bloed en maakt je alerter. Verder onderdrukt het het afweersysteem.
-Bij het herstellen van de huid stimuleert het groeihormoon dieper gelegen cellen in de huid
om te delen. Uit beschadigde weefselcellen komen groeifactoren vrij die hechten aan
receptoren van buurcellen. Dit leidt tot de vorming van eiwitten die nodig zijn voor het G1-
, controlepunt in de celcyclus. Dat maakt DNA-synthese en celdeling mogelijk, de huid
herstelt.
-Er zijn verschillende soorten hormonen:
-Steroïdhormonen zijn hydrofoob en apolair en gemaakt uit cholesterol. Ze gaan
eerst door het celmembraan en hechten in het grondplasma aan een
hormoonreceptor. Ze vormen een hormoon-receptorcomplex, wat een gen in het
DNA activeert. Via RNA ontstaat in het grondplasma een eiwit dat bijvoorbeeld kan
werken als een enzym.
-Peptidehormonen zijn hydrofiel en polair en bestaan uit gekoppelde aminozuren..
Ze binden aan receptoren in het celmembraan.
-Tyrosinehormonen zijn hydrofoob en gemaakt van het aminozuur tyrosine. Ze
activeren hun doelwitcellen op twee manieren. Sommige binden aan
hormoonreceptoren in het grondplasma net als steroïdhormonen (thyroninen). En
andere binden aan hormoonreceptoren in het celmembraan net als peptidehormonen
(catecholaminen).
-De receptoren van adrenaline (catecholamine) en peptidehormonen veranderen van vorm
wanneer er hormonen aan koppelen. Dat zorgt voor een reactie aan de binnenkant van het
celmembraan: een G-eiwit koppelt energierijk GTP aan de receptor. Na een cascade aan
reacties ontstaat een second messenger. Die heeft de boodschap van het hormoon
(primaire boodschapper) overgenomen en verbindt met het molecuul dat in de cel de actie
gaat uitvoeren. Second messengers zijn kleine moleculen die snel door het grondplasma
bewegen. Zij kunnen in een cel meerder doelwitmoleculen hebben, daardoor kunnen
hormonen meer dan één respons opwekken in een doelwitcel.
13.3 Hormonen recyclen botten
-Het ion Ca²⁺ is bij veel processen betrokken: het is actief als second messenger, bij de
overdracht van impulsen in het zenuwstelsel en bij de samentrekking van spieren. De norm
van de concentratie Ca²⁺ is van 2,10 tot 2,55 mmol/L. Bij een te lage concentratie onttrekt
het lichaam Ca²⁺ aan de botten, die dan verzwakken. Er kan dan botontkalking
(osteoporose) optreden. Een te hoge concentratie kan maag- en darmklachten veroorzaken.
-De Ca²⁺-concentratie in het bloed wordt geregeld door de schildklier en de bijschildklieren.
-Receptoren in de celmembranen van de cellen van de schildklier reageren op de
Ca²⁺-concentratie in het bloed. Komt de concentratie boven de norm, dan geven de
schildkliercellen calcitonine af. Dat stimuleert de botcellen om Ca²⁺ op te nemen uit het
bloedplasma en remt de cellen van de nefronen om Ca²⁺ uit de voorurine te halen. Dit leidt
tot een verlaging van de Ca²⁺-concentratie in het bloed.
-Daalt de Ca²⁺-concentratie onder de norm, dan reageren de vier bijschildklieren. Zij
hebben ook Ca²⁺-receptoren op hun cellen. Bij een hoge Ca²⁺-concentratie remmen deze
receptoren de activiteit van de cellen. Bij een lage concentratie scheiden de
bijschildkliercellen het parathormoon (PTH) af. Dit hormoon zorgt ervoor dat Ca²⁺ uit de
botten vrijkomt en de cellen van nefronen meer Ca²⁺ opnemen uit het voorurine. Ook
stimuleert PTH de cellen van de nefronen tot de vorming van actief vitamine D. (Onder
invloed van zonlicht maken je huidcellen het prohormoon vitamine D uit cholesterol. Na een
verdere bewerking in de lever komt het inactieve vitamine D in de nieren en pas hier ontstaat
na een omzetting actief vitamine D.) Vitamine D stimuleert de darmcellen tot extra opname
Ca²⁺ uit het voedsel. Deze processen laten de Ca²⁺-concentratie in het bloed weer stijgen.
13.1 Hormoonstelsel, hypothalamus en hypofyse
-Hormonen zijn signaalstoffen die je lichaam via het bloed naar je cellen vervoert.
-Hormoonklieren zijn endocriene klieren, zij geven hun producten af aan het inwendige
milieu.
-Zweet- en verteringsklieren zijn exocriene klieren, zij geven hun producten af aan het
uitwendige milieu.
-Hormonen sturen processen aan in de cellen van organen en weefsels. Alleen cellen met in
het membraan passende receptoren voor het hormoon reageren. Die doelwitcellen bevinden
zich in de doelwitorganen.
-De hypofyse is de centrale hormoonklier. Het bevindt zich net onder de hersenen en vormt
door zijn werking de verbinding tussen zenuwstelsel en hormoonstelsel. Vanuit de
hypothalamus ontvangt de hypofyse informatie over je lichaam en daarmee zet de
hypofyse andere hormoonklieren aan tot productie en afgifte van hormonen.
-De hypofyse bestaat uit de neurohypofyse (hypofyseachterkwab) en de adenohypofyse
(hypofysevoorkwab). De neurohypofyse bevat zenuwweefsel met daarin uitlopers van
neuronen uit de hypothalamus. De adenohypofyse bestaat uit klierweefsel.
-Homeostase: het instandhouden van het dynamisch evenwicht.
-De hypothalamus geeft neurohormonen (via hypofyseachterkwab), releasing hormonen
(RH’s) en inhibiting hormonen (IH’s) af.
-De hypofyseachterkwab geeft de neurohormonen oxytocine en ADH af. En de
hypofysevoorkwab reageert op de RH’s en IH’s van de hypothalamus.
-Bij hormonen zijn veel zaken aan elkaar gekoppeld, maar toch houden ze je lichaam in
balans. De menstruatiecyclus is hier een goed voorbeeld van.
-Veel hormoonconcentraties zijn geregeld via een negatieve terugkoppeling, hierbij blijft
de concentratie van een hormoon rond de norm. In tegenstelling tot positieve
terugkoppeling, waarbij de hormoonconcentratie juist blijft stijgen.
13.2 Reacties op hormonen
-Sommige hormonen hebben een indirecte invloed (stapsgewijs). Hierbij geeft de
hypothalamus een releasing hormoon af, als reactie geeft de hypofysevoorkwab een
hormoon af dat een andere hormoonklier aanzet tot de afgifte van een ander hormoon. De
werking van GH en ACTH zijn ook indirect:
-GH is het groeihormoon en zorgt ervoor dat de lever IGF (insulin-like-growth factor)
afgeeft. IGF werkt in de kindertijd op de groeischijven van de pijpbeenderen. De
kraakbeencellen van de groeischijven delen gedeeltelijk tot botcellen: de
pijpbeenderen groeien. Na de puberteit verdwijnen de groeischijven, GH blijft wel in
het bloed voor andere processen.
-ACTH stimuleert de bijnierschors tot de afgifte van diverse hormonen, onder andere
hydrocortison (cortisol). Bij stress verhoogt het je hartslag en de glucosespiegel van
het bloed en maakt je alerter. Verder onderdrukt het het afweersysteem.
-Bij het herstellen van de huid stimuleert het groeihormoon dieper gelegen cellen in de huid
om te delen. Uit beschadigde weefselcellen komen groeifactoren vrij die hechten aan
receptoren van buurcellen. Dit leidt tot de vorming van eiwitten die nodig zijn voor het G1-
, controlepunt in de celcyclus. Dat maakt DNA-synthese en celdeling mogelijk, de huid
herstelt.
-Er zijn verschillende soorten hormonen:
-Steroïdhormonen zijn hydrofoob en apolair en gemaakt uit cholesterol. Ze gaan
eerst door het celmembraan en hechten in het grondplasma aan een
hormoonreceptor. Ze vormen een hormoon-receptorcomplex, wat een gen in het
DNA activeert. Via RNA ontstaat in het grondplasma een eiwit dat bijvoorbeeld kan
werken als een enzym.
-Peptidehormonen zijn hydrofiel en polair en bestaan uit gekoppelde aminozuren..
Ze binden aan receptoren in het celmembraan.
-Tyrosinehormonen zijn hydrofoob en gemaakt van het aminozuur tyrosine. Ze
activeren hun doelwitcellen op twee manieren. Sommige binden aan
hormoonreceptoren in het grondplasma net als steroïdhormonen (thyroninen). En
andere binden aan hormoonreceptoren in het celmembraan net als peptidehormonen
(catecholaminen).
-De receptoren van adrenaline (catecholamine) en peptidehormonen veranderen van vorm
wanneer er hormonen aan koppelen. Dat zorgt voor een reactie aan de binnenkant van het
celmembraan: een G-eiwit koppelt energierijk GTP aan de receptor. Na een cascade aan
reacties ontstaat een second messenger. Die heeft de boodschap van het hormoon
(primaire boodschapper) overgenomen en verbindt met het molecuul dat in de cel de actie
gaat uitvoeren. Second messengers zijn kleine moleculen die snel door het grondplasma
bewegen. Zij kunnen in een cel meerder doelwitmoleculen hebben, daardoor kunnen
hormonen meer dan één respons opwekken in een doelwitcel.
13.3 Hormonen recyclen botten
-Het ion Ca²⁺ is bij veel processen betrokken: het is actief als second messenger, bij de
overdracht van impulsen in het zenuwstelsel en bij de samentrekking van spieren. De norm
van de concentratie Ca²⁺ is van 2,10 tot 2,55 mmol/L. Bij een te lage concentratie onttrekt
het lichaam Ca²⁺ aan de botten, die dan verzwakken. Er kan dan botontkalking
(osteoporose) optreden. Een te hoge concentratie kan maag- en darmklachten veroorzaken.
-De Ca²⁺-concentratie in het bloed wordt geregeld door de schildklier en de bijschildklieren.
-Receptoren in de celmembranen van de cellen van de schildklier reageren op de
Ca²⁺-concentratie in het bloed. Komt de concentratie boven de norm, dan geven de
schildkliercellen calcitonine af. Dat stimuleert de botcellen om Ca²⁺ op te nemen uit het
bloedplasma en remt de cellen van de nefronen om Ca²⁺ uit de voorurine te halen. Dit leidt
tot een verlaging van de Ca²⁺-concentratie in het bloed.
-Daalt de Ca²⁺-concentratie onder de norm, dan reageren de vier bijschildklieren. Zij
hebben ook Ca²⁺-receptoren op hun cellen. Bij een hoge Ca²⁺-concentratie remmen deze
receptoren de activiteit van de cellen. Bij een lage concentratie scheiden de
bijschildkliercellen het parathormoon (PTH) af. Dit hormoon zorgt ervoor dat Ca²⁺ uit de
botten vrijkomt en de cellen van nefronen meer Ca²⁺ opnemen uit het voorurine. Ook
stimuleert PTH de cellen van de nefronen tot de vorming van actief vitamine D. (Onder
invloed van zonlicht maken je huidcellen het prohormoon vitamine D uit cholesterol. Na een
verdere bewerking in de lever komt het inactieve vitamine D in de nieren en pas hier ontstaat
na een omzetting actief vitamine D.) Vitamine D stimuleert de darmcellen tot extra opname
Ca²⁺ uit het voedsel. Deze processen laten de Ca²⁺-concentratie in het bloed weer stijgen.
