Portaal h7, geletterdheid spellen
7.1 Achtergronden
De principes van de Nederlandse spelling zijn ten eerste gebaseerd op drie principes:
• Standaarduitspraak (fonologisch principe)
• Vormovereenkomst (morfologisch principe)
• Herkomst van woorden (etymologisch principe)
In het onderwijs moet ook aandacht besteedt worden aan het syllabisch principe. Syllaben /
klankstukken zijn bepalend voor de spelling van een woord. Het gaat om de regels voor
verdubbeling en verenkeling.
Spellingwijzigingen worden doorgevoerd door de Nederlandse Taalunie. Nieuwe voorstellen
worden voorgesteld aan het parlement en als deze goed gekeurd zijn worden ze met een
wetswijziging bekrachtigd. De nieuwe woorden worden in het Groene boekje gepubliceerd.
De spellingsregels worden niet voor niets gewijzigd. Soms is de taal zodanig veranderd dat dit
noodzakelijk is, of het is om de taal leerbaarder en bruikbaarder te maken.
Ons schriftsysteem is afgeleid van tekens die in het Egyptisch en Grieks werden gebruikt. Hiervan
is het Latijnse alfabet afgeleid die uit 21 letters bestond. Voor het Nederlandse alfabet zijn nog
enkele letters toegevoegd:
• De j (halfklinker, afgeleid van de i)
• De u (klinkervariant van de v)
• De w (om een dubbele v weer te geven)
Het Nederlands is een alfabetisch schriftsysteem. Voor één letter wordt één klank gebruikt.
Chinezen gebruiken het logografisch schriftsysteem, hierbij staat één afbeelding of logo voor één
woord.
Voordelen van alfabetisch schrift:
• Je hoeft veel minder tekens te leren
• Nieuwe woorden zijn gemakkelijk te schrijven, als je eenmaal weet welk grafeem bij welk
foneem hoort
Nadelen van alfabetisch schrift:
• 26 letters in Latijns alfabet is niet genoeg tekens om alle fonemen weer te geven —> oplossing:
combinatie maken van letters
• Koppeling tussen grafeem en foneem is niet eenduidig
• Leenwoorden uit Frans en Engels hebben ons schriftsysteem aangetast
7.2 Visies
Er zijn verschillende visies voor spellingsonderwijs:
Traditionele visie:
• Veel belang voor de vorm van de taal
• Intensief aanleren en oefenen van spellingsregels
Interactieve visie:
• Spelling wordt geïntegreerd met stellen
• Spelling wordt gezien als ondersteunende vaardigheid (functionele betekenis)
7.3 Doelen en inhouden
In de kerndoelen is spellingvaardigheid een onderdeel van de schriftelijke taalvaardigheid. Dit zie
je bijvoorbeeld terug in kerndoel 8 en 11.
In de referentiekaders worden de verschillende domeinen benoemd en in het vierde domein staat
een overzicht van de spellingscategorieën. Deze zijn op basis van mogelijke spellingsproblemen.
• Alfabetisch: dit principe gaat uit van het spellingprincipe dat elke klank gekoppeld kan worden
aan een letterteken. Bij dit principe gaat het om klankzuivere woorden: woorden schrijf je zoals
je ze hoort in de standaarduitspraak
• Orthografisch: dit betreft specifieke spellingproblemen, zoals woorden met sch-, -aai, -ng, open
en gesloten lettergrepen
• Morfologisch: dit gaat over de spelling van meervouden, maar ook over specifieke
achtervoegsels zoals -sch en -heid
• Morfologisch-syntactisch: dit gaat over de grammaticale kennis die je voor de juiste spelling
nodig hebt, bijvoorbeeld de persoonsvorm en het voltooid deelwoord bij werkwoordspelling
, • Logografisch: dit gaat over specifieke spellingkwesties waarbij een vaste combi-natie bestaat
tussen uitspraak en schrijfwijze
In het deel ‘Leerstoflijnen begrippenlijst taalverzorging beschreven’ is dit domein geconcretiseerd.
Er staat een lijst met begrippen die leerlingen moeten kennen en kunnen hanteren.
7.4 Praktijk: algemeen
Je kan de spellingsontwikkeling verdelen in drie fases: ontluikende geletterdheid (voorschools),
beginnende geletterdheid (groep 1,2,3,4) en gevorderde geletterdheid (groep 5,6,7,8).
Afhankelijk van de mate waarin ze op dit gebied door hun ouders gestimuleerd worden,
ontwikkelen kinderen al in de voorschoolse periode zogenoemde tekstvaardigheden. Ze hebben
belangstelling voor symbolen en realiseren zich dat we van links naar rechts lezen.
Na een tijd gaan kinderen beseffen dat letters kunnen worden samengevoegd tot woorden en dat
deze woorden bouwstenen zijn van een zin. Dit proces noemt men objectivatie: kinderen krijgen
belangstelling voor de vorm.
De ontwikkeling van spellen loopt globaal als volgt:
1. Tekenen
2. Krabbelen
3. Ketens letterachtige vormen of letters
4. Een of enkele letters gebruiken voor het hele woord
5. Invented spelling
Na deze fase zijn kinderen toe aan het leren spellen volgens de regels (gevorderde geletterdheid).
Om achter de manier van spellen te komen zijn er verschillende spellingsstrategieën. De directe
spellingsstrategieën gaan automatisch. Bij de indirecte spellingsstrategieën moet je er over
nadenken. Deze zijn op te delen in:
• Fonologische strategie (auditieve spellingsstrategie): elementaire spellingshandeling, woord
wordt geanalyseerd in spraakklanken, klankclusterstrategie: woord wordt geanalyseerd in
klankgroepen
• Woordbeeld strategie (visuele spellingsstrategie): beroep doen op woordgeheugen, plaatje in je
hoofd
• Regelstrategie: tijdens het schrijven wordt er een regel toegepast
• Analogiestrategie: woord schrijven door het te vergelijken met een ander woord (werkwoord
vervangen door lopen)
• Hulpstrategie: zelf bedachte geheugensteuntjes en ezelsbruggetjes
7.5 Praktijk: jonge kind
De tussendoelen beginnende geletterdheid bieden leerkrachten van groep 1, 2 en 3 heldere
doelen. Met name de tussendoelen ‘alfabetisch bewustzijn’ en ‘technisch lezen en schrijven’ zijn
voor spelling relevant.
Om deze doelen te bereiken ontwikkelen de leerlingen een aantal auditieve en visuele
vaardigheden:
• Auditieve discriminatie: verschillende fonemen onderscheiden
• Auditieve analyse: de fonemen van een woord analyseren
• Temporele ordening: de volgorde van fonemen onthouden
• Auditieve synthese: fonemen samenvoegen tot een woord
• Visuele discriminatie: de verschillen tussen grafemen herkennen
• Visuele analyse: de grafemen in een woord analyseren
• Spatiële ordening: de grafemen op volgorde onthouden
• Visuele synthese: grafemen samenvoegen tot een woord
In groep 3 leren kinderen klankzuivere woorden schrijven. Je schrijft deze woorden zoals je ze
hoort, zoals vis, vuur en roos. (klankzuivere periode)
De didactiek van het spellingonderwijs aan jonge kinderen valt uiteen in twee grote delen:
fonemisch bewustzijn creëren in groep 2 en het alfabetisch principe toepassen in groep 3.
Om te kunnen spellen moeten leerlingen spraakklanken (fonemen) kunnen koppelen aan tekens
(grafemen). Daarvoor moet hun zogenoemde fonemisch bewust-zijn worden ontwikkeld. Hierbij
heeft de leerkracht een belangrijke voorbeeldfunctie.
7.1 Achtergronden
De principes van de Nederlandse spelling zijn ten eerste gebaseerd op drie principes:
• Standaarduitspraak (fonologisch principe)
• Vormovereenkomst (morfologisch principe)
• Herkomst van woorden (etymologisch principe)
In het onderwijs moet ook aandacht besteedt worden aan het syllabisch principe. Syllaben /
klankstukken zijn bepalend voor de spelling van een woord. Het gaat om de regels voor
verdubbeling en verenkeling.
Spellingwijzigingen worden doorgevoerd door de Nederlandse Taalunie. Nieuwe voorstellen
worden voorgesteld aan het parlement en als deze goed gekeurd zijn worden ze met een
wetswijziging bekrachtigd. De nieuwe woorden worden in het Groene boekje gepubliceerd.
De spellingsregels worden niet voor niets gewijzigd. Soms is de taal zodanig veranderd dat dit
noodzakelijk is, of het is om de taal leerbaarder en bruikbaarder te maken.
Ons schriftsysteem is afgeleid van tekens die in het Egyptisch en Grieks werden gebruikt. Hiervan
is het Latijnse alfabet afgeleid die uit 21 letters bestond. Voor het Nederlandse alfabet zijn nog
enkele letters toegevoegd:
• De j (halfklinker, afgeleid van de i)
• De u (klinkervariant van de v)
• De w (om een dubbele v weer te geven)
Het Nederlands is een alfabetisch schriftsysteem. Voor één letter wordt één klank gebruikt.
Chinezen gebruiken het logografisch schriftsysteem, hierbij staat één afbeelding of logo voor één
woord.
Voordelen van alfabetisch schrift:
• Je hoeft veel minder tekens te leren
• Nieuwe woorden zijn gemakkelijk te schrijven, als je eenmaal weet welk grafeem bij welk
foneem hoort
Nadelen van alfabetisch schrift:
• 26 letters in Latijns alfabet is niet genoeg tekens om alle fonemen weer te geven —> oplossing:
combinatie maken van letters
• Koppeling tussen grafeem en foneem is niet eenduidig
• Leenwoorden uit Frans en Engels hebben ons schriftsysteem aangetast
7.2 Visies
Er zijn verschillende visies voor spellingsonderwijs:
Traditionele visie:
• Veel belang voor de vorm van de taal
• Intensief aanleren en oefenen van spellingsregels
Interactieve visie:
• Spelling wordt geïntegreerd met stellen
• Spelling wordt gezien als ondersteunende vaardigheid (functionele betekenis)
7.3 Doelen en inhouden
In de kerndoelen is spellingvaardigheid een onderdeel van de schriftelijke taalvaardigheid. Dit zie
je bijvoorbeeld terug in kerndoel 8 en 11.
In de referentiekaders worden de verschillende domeinen benoemd en in het vierde domein staat
een overzicht van de spellingscategorieën. Deze zijn op basis van mogelijke spellingsproblemen.
• Alfabetisch: dit principe gaat uit van het spellingprincipe dat elke klank gekoppeld kan worden
aan een letterteken. Bij dit principe gaat het om klankzuivere woorden: woorden schrijf je zoals
je ze hoort in de standaarduitspraak
• Orthografisch: dit betreft specifieke spellingproblemen, zoals woorden met sch-, -aai, -ng, open
en gesloten lettergrepen
• Morfologisch: dit gaat over de spelling van meervouden, maar ook over specifieke
achtervoegsels zoals -sch en -heid
• Morfologisch-syntactisch: dit gaat over de grammaticale kennis die je voor de juiste spelling
nodig hebt, bijvoorbeeld de persoonsvorm en het voltooid deelwoord bij werkwoordspelling
, • Logografisch: dit gaat over specifieke spellingkwesties waarbij een vaste combi-natie bestaat
tussen uitspraak en schrijfwijze
In het deel ‘Leerstoflijnen begrippenlijst taalverzorging beschreven’ is dit domein geconcretiseerd.
Er staat een lijst met begrippen die leerlingen moeten kennen en kunnen hanteren.
7.4 Praktijk: algemeen
Je kan de spellingsontwikkeling verdelen in drie fases: ontluikende geletterdheid (voorschools),
beginnende geletterdheid (groep 1,2,3,4) en gevorderde geletterdheid (groep 5,6,7,8).
Afhankelijk van de mate waarin ze op dit gebied door hun ouders gestimuleerd worden,
ontwikkelen kinderen al in de voorschoolse periode zogenoemde tekstvaardigheden. Ze hebben
belangstelling voor symbolen en realiseren zich dat we van links naar rechts lezen.
Na een tijd gaan kinderen beseffen dat letters kunnen worden samengevoegd tot woorden en dat
deze woorden bouwstenen zijn van een zin. Dit proces noemt men objectivatie: kinderen krijgen
belangstelling voor de vorm.
De ontwikkeling van spellen loopt globaal als volgt:
1. Tekenen
2. Krabbelen
3. Ketens letterachtige vormen of letters
4. Een of enkele letters gebruiken voor het hele woord
5. Invented spelling
Na deze fase zijn kinderen toe aan het leren spellen volgens de regels (gevorderde geletterdheid).
Om achter de manier van spellen te komen zijn er verschillende spellingsstrategieën. De directe
spellingsstrategieën gaan automatisch. Bij de indirecte spellingsstrategieën moet je er over
nadenken. Deze zijn op te delen in:
• Fonologische strategie (auditieve spellingsstrategie): elementaire spellingshandeling, woord
wordt geanalyseerd in spraakklanken, klankclusterstrategie: woord wordt geanalyseerd in
klankgroepen
• Woordbeeld strategie (visuele spellingsstrategie): beroep doen op woordgeheugen, plaatje in je
hoofd
• Regelstrategie: tijdens het schrijven wordt er een regel toegepast
• Analogiestrategie: woord schrijven door het te vergelijken met een ander woord (werkwoord
vervangen door lopen)
• Hulpstrategie: zelf bedachte geheugensteuntjes en ezelsbruggetjes
7.5 Praktijk: jonge kind
De tussendoelen beginnende geletterdheid bieden leerkrachten van groep 1, 2 en 3 heldere
doelen. Met name de tussendoelen ‘alfabetisch bewustzijn’ en ‘technisch lezen en schrijven’ zijn
voor spelling relevant.
Om deze doelen te bereiken ontwikkelen de leerlingen een aantal auditieve en visuele
vaardigheden:
• Auditieve discriminatie: verschillende fonemen onderscheiden
• Auditieve analyse: de fonemen van een woord analyseren
• Temporele ordening: de volgorde van fonemen onthouden
• Auditieve synthese: fonemen samenvoegen tot een woord
• Visuele discriminatie: de verschillen tussen grafemen herkennen
• Visuele analyse: de grafemen in een woord analyseren
• Spatiële ordening: de grafemen op volgorde onthouden
• Visuele synthese: grafemen samenvoegen tot een woord
In groep 3 leren kinderen klankzuivere woorden schrijven. Je schrijft deze woorden zoals je ze
hoort, zoals vis, vuur en roos. (klankzuivere periode)
De didactiek van het spellingonderwijs aan jonge kinderen valt uiteen in twee grote delen:
fonemisch bewustzijn creëren in groep 2 en het alfabetisch principe toepassen in groep 3.
Om te kunnen spellen moeten leerlingen spraakklanken (fonemen) kunnen koppelen aan tekens
(grafemen). Daarvoor moet hun zogenoemde fonemisch bewust-zijn worden ontwikkeld. Hierbij
heeft de leerkracht een belangrijke voorbeeldfunctie.
