1. Introductie / Grondrechtenbescherming en de nationale rechtsorde
1.1 Wat zijn grondrechten?
Grondrechten zijn als volgt van aard:
- Principieel: fundamentele kenmerken van de hele rechtsorde;
- Constitutioneel: condities voor rechtmatige uitoefening van publiek gezag;
- Normatief: subjectieve rechten jegens de overheid, instructienormen voor
de overheid en
- rechtsbeginselen die doorwerken in de uitleg en toepassing van andere
rechtsnormen.
Met grondrechten worden de fundamentele normen bedoeld die als doel hebben
om het individu persoonlijke vrijheid te geven en te zorgen voor een
menswaardig bestaan, ook zorgen ze voor beperking van de handelingsvrijheid
van de overheid. Grondrechten dienen daarnaast als afweermechanisme en
stellen grenzen aan de uitoefening van overheidsinvloed.
De rechtsstaat berust op een viertal pijlers. Grondrechten zijn één van de vier
pijlers:
1. De overheid mag slechts ingrijpen op grond van algemene regels. Deze
norm beschermt zowel tegen willekeur als tegen standsrechten;
2. De verdeling van de overheidsmacht over verschillende organen van de
overheid, ook wel de scheiding der machten. Deze verdeling zorgt ervoor
dat de verschillende machten, met name de wetgevende macht en de
uitvoerende macht, niet samenvallen;
3. De mogelijkheid van rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter.
Indien de overheid inbreuk maakt op rechtsnormen, kan een onafhankelijke
rechter daarover oordelen;
4. Het bestaan van grondrechten. Dit zorgt ervoor dat de vrijheid van de
burgers beschermd wordt tegen de macht van de overheid.
1.2 Bronnen van grondrechten
- Internationale verdragen, waarin een reeks van grondrechten zijn
vastgesteld;
o IVBPR
o IVESCR
o EVRM
o ESH
o HvEU
o Verdragen die in het bijzonder zien op één bepaald grondrecht, zoals
IVURD
- Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen;
o EHRM; doet bindende uitspraken over interpretatie van het EVRM
o HvJEU; geeft bindende uitleg van het HvEU
- De nationale grondwet;
- De uitwerking van bepaalde grondrechten in de nationale wetgeving, bijv.:
o AWGB
o WOM
- Jurisprudentie van de nationale rechter.
,1.3 Toenemend belang
Internationaal en nationaal vastgestelde grondrechten nemen in het Nederlandse
recht een steeds belangrijkere plaats in. De oorzaken:
1. De werkingssfeer van grondrechten neemt toe; het aantal grondrechten
blijft groeien en de werkingssfeer van al langer bestaande grondrechten
wordt uitgebreid.
2. Er bestaat een neiging om aan beperkingen steeds hogere eisen te stellen.
Rechtsstaat en veiligheidsstaat lijken daarmee tegenover elkaar te staan;
dit wordt grotendeels op grondrechtelijk terrein ‘uitgevochten’.
3. Aan grondrechten wordt steeds vaker een zekere werking in de relatie
tussen burgers onderling toegekend; de mogelijke horizontale werking van
het grondrecht in contractuele en andere civielrechtelijke verhoudingen.
4. Klassieke grondrechten worden niet meer enkel gezien als
onthoudingsplicht van de overheid; de onthoudingen kunnen gekoppeld
worden aan positieve verplichtingen.
5. Het internationale stelsel van grondrechtenbescherming heeft meer
invloed binnen de nationale rechtsorde; veel grondrechtbepalingen uit
klassieke grondrechtverdragen zijn eenieder verbindend en hebben
daarom voorrang binnen de Nederlandse rechtsorde.
Dit toenemende belang zorgt ervoor dat vrijwel iedere jurist met grondrechtelijke
kwesties te maken zal krijgen, ook als hij binnen een ander rechtsgebied
gespecialiseerd is. Zo kan een strafrechtjurist te maken krijgen met het recht van
privacy dat geschonden kan zijn tijdens een opsporing.
1.4 Klassieke en sociale grondrechten
Alle grondrechten dragen drie elementen:
1. De overheid moet zich in bepaalde opzichten onthouden (respect);
2. Zij dienen de rechten tussen burgers onderling te waarborgen
(protect);
3. Zij dienen eventueel zelf faciliteiten te verschaffen (fulfill).
Onderscheid tussen grondrechten wordt gemaakt tussen enerzijds klassieke of
vrijheidsrechten en anderzijds sociale grondrechten.
1.4.1 Klassieke grondrechten
Klassieke grondrechten kunnen worden getypeerd als vrijheidsrechten en
zij dienen als afweermechanisme en bakenen de grenzen van vrijheid af
waar de overheid niet in mag treden.
Klassieke grondrechten worden ook getypeerd als een onthoudingsplicht
voor de overheid (dus in te roepen tegen overheid), oftewel negatieve
verplichting.
De Klassieke grondrechten zijn met name te vinden in het IVBPR, het EVRM
en in art. 1 – 18 lid 1 en art. 14 van de Grondwet.
1.4.2 Sociale grondrechten
, Sociale grondrechten (soms ook sociaaleconomische grondrechten
genoemd) zijn grondrechten waarbij de overheid actief moet handelen/zich
moet inspannen om dit te realiseren en dus een opdracht krijgt. Ook wel
aangemerkt als positieve verplichtingen.
De sociale grondrechten zijn te vinden in het IVESCR, ESH en artt. 18 lid 1
en art. 22 van de Grondwet.
Klassieke grondrechten hebben als doel zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis,
terwijl sociale grondrechten juist overheidsbemoeienis verlangen.
Klassieke grondrechten zijn afdwingbaar bij de rechter, terwijl sociale
grondrechten niet afdwingbaar zijn bij de rechter. De vraag of een
grondrechtbepaling afdwingbaar is, is afhankelijk of dat het recht eenieder
verbindend is. Grondrechtbepalingen die een opdracht geven aan de staat zijn (in
beginsel) niet afdwingbaar.
Een derde soort grondrechten zijn de ‘solidarity rights’, ook wel de groepsrechten
genoemd. Het zelfbeschikkingsrecht van volkeren valt bijvoorbeeld onder deze
solidarity rights. Hieronder zijn de overeenkomsten en de verschillen schematisch
weergegeven.
1.5 Reikwijdte grondrechten
Grondrechten kunnen zowel verticale als horizontale werking hebben. Verticale
werking ziet op de verhouding overheid vs. de burger, terwijl bij horizontale
verhouding sprake is van burgers onderling (privaatrechtelijk). Voordat iemand
een beroep kan doen op de derdenbescherming van het grondrechtartikel is het
van belang om te concluderen of de gedraging/handeling onder de reikwijdte en
dus de bescherming van het grondrecht valt.
, In het arrest HR Zusters van Sint Walburga oordeelde de Hoge Raad dat de
specifieke activiteiten niet onder het recht op godsdienstvrijheid vielen, waardoor
zij dus ook niet onder de bescherming van het grondrecht vielen. Een
interference is een inmenging op een grondrecht, wat niet automatisch hoeft te
betekenen dat een grondrecht is geschonden. Pas wanneer inmenging op een
grondrecht onrechtmatig is, is sprake van een inbreuk op een grondrecht. Let op
deze terminologie. Sommige grondrechten, zoals het folterverbod en het verbod
op onmenselijke of vernederende behandeling, zijn absoluut. Dit betekent dat
hier nooit van mag worden afgeweken. Tot slot is het van belang om te weten wie
de drager is van het grondrecht, alleen die drager wordt beschermd. Als een
grondrechtartikel zegt ‘eenieder’ (art. 1 GW), dan geldt dit voor iedereen. Als een
grondrechtartikel spreekt over Nederlanders, dan vallen alleen zij onder de
reikwijdte en vreemdelingen niet. Sommige grondrechten komen ook alleen toe
aan natuurlijke personen, zoals het kiesrecht. Dit betekent automatisch dat een
rechtspersoon nooit een drager kan zijn van het grondrecht, en dus ook niet
onder de reikwijdte hiervan valt.
1.6 Verschillende rechters
Rechtsprekende instanties toetsen schendingen van grondrechten. De nationale
rechter kan toetsen aan eenieder verbindende verdragsbepaling (art. 93 en 94
GW). Daarnaast toetsen het HvJEU en het EHRM (EVRM). Niet-rechterlijke
instanties, zoals het College voor de Rechten van de Mens, spelen ook een rol. In
Nederland geldt een constitutioneel toetsingsverbod (art. 120 GW), waardoor de
nationale rechter wetten en verdragen niet mag toetsen aan de Grondwet. De HR
heeft dit verbod uitgebreid tot toetsing van wetten in formele zin aan het Statuut
of ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen (Harmonisatiewet). Toetsing aan
eenieder verbindende verdragsbepaling blijft echter toegestaan, waardoor het
EHRM de beste rechtsgang biedt voor grondrechtenbescherming.
1.7 Dragers van grondrechten
Alleen dragers van grondrechten worden beschermd bij een scheending of
inmenging (art. 1 Gw)
- Individuen
De meeste klassieke grondrechten komen aan elk individu toe. Het vrijwel
algemene uitgangspunt dat een individu steeds drager is van een
grondrecht vereist in bepaalde gevallen een nuancering.
- Buitenlanders
Een onderscheid kan gemaakt worden tussen:
o ‘Droits de l’homme’: rechten die eenieder toekomen;
o ‘Droits du citoyen’: grondrechten in het positieve recht die
gekoppeld zijn aan nationaliteit, ook wel burgerschapsrechten.
Voorbeeld: kiesrecht in Nederland komt alleen toe aan individuen
met een Nederlandse nationaliteit (art. 4 GW).
- Ambtenaren, militairen en gedetineerden
Na de grondwetswijziging van 1983 heeft de grondwetgever vastgesteld
dat alle grondrechten aan deze personen toekomen.
- Kinderen
1.1 Wat zijn grondrechten?
Grondrechten zijn als volgt van aard:
- Principieel: fundamentele kenmerken van de hele rechtsorde;
- Constitutioneel: condities voor rechtmatige uitoefening van publiek gezag;
- Normatief: subjectieve rechten jegens de overheid, instructienormen voor
de overheid en
- rechtsbeginselen die doorwerken in de uitleg en toepassing van andere
rechtsnormen.
Met grondrechten worden de fundamentele normen bedoeld die als doel hebben
om het individu persoonlijke vrijheid te geven en te zorgen voor een
menswaardig bestaan, ook zorgen ze voor beperking van de handelingsvrijheid
van de overheid. Grondrechten dienen daarnaast als afweermechanisme en
stellen grenzen aan de uitoefening van overheidsinvloed.
De rechtsstaat berust op een viertal pijlers. Grondrechten zijn één van de vier
pijlers:
1. De overheid mag slechts ingrijpen op grond van algemene regels. Deze
norm beschermt zowel tegen willekeur als tegen standsrechten;
2. De verdeling van de overheidsmacht over verschillende organen van de
overheid, ook wel de scheiding der machten. Deze verdeling zorgt ervoor
dat de verschillende machten, met name de wetgevende macht en de
uitvoerende macht, niet samenvallen;
3. De mogelijkheid van rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter.
Indien de overheid inbreuk maakt op rechtsnormen, kan een onafhankelijke
rechter daarover oordelen;
4. Het bestaan van grondrechten. Dit zorgt ervoor dat de vrijheid van de
burgers beschermd wordt tegen de macht van de overheid.
1.2 Bronnen van grondrechten
- Internationale verdragen, waarin een reeks van grondrechten zijn
vastgesteld;
o IVBPR
o IVESCR
o EVRM
o ESH
o HvEU
o Verdragen die in het bijzonder zien op één bepaald grondrecht, zoals
IVURD
- Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen;
o EHRM; doet bindende uitspraken over interpretatie van het EVRM
o HvJEU; geeft bindende uitleg van het HvEU
- De nationale grondwet;
- De uitwerking van bepaalde grondrechten in de nationale wetgeving, bijv.:
o AWGB
o WOM
- Jurisprudentie van de nationale rechter.
,1.3 Toenemend belang
Internationaal en nationaal vastgestelde grondrechten nemen in het Nederlandse
recht een steeds belangrijkere plaats in. De oorzaken:
1. De werkingssfeer van grondrechten neemt toe; het aantal grondrechten
blijft groeien en de werkingssfeer van al langer bestaande grondrechten
wordt uitgebreid.
2. Er bestaat een neiging om aan beperkingen steeds hogere eisen te stellen.
Rechtsstaat en veiligheidsstaat lijken daarmee tegenover elkaar te staan;
dit wordt grotendeels op grondrechtelijk terrein ‘uitgevochten’.
3. Aan grondrechten wordt steeds vaker een zekere werking in de relatie
tussen burgers onderling toegekend; de mogelijke horizontale werking van
het grondrecht in contractuele en andere civielrechtelijke verhoudingen.
4. Klassieke grondrechten worden niet meer enkel gezien als
onthoudingsplicht van de overheid; de onthoudingen kunnen gekoppeld
worden aan positieve verplichtingen.
5. Het internationale stelsel van grondrechtenbescherming heeft meer
invloed binnen de nationale rechtsorde; veel grondrechtbepalingen uit
klassieke grondrechtverdragen zijn eenieder verbindend en hebben
daarom voorrang binnen de Nederlandse rechtsorde.
Dit toenemende belang zorgt ervoor dat vrijwel iedere jurist met grondrechtelijke
kwesties te maken zal krijgen, ook als hij binnen een ander rechtsgebied
gespecialiseerd is. Zo kan een strafrechtjurist te maken krijgen met het recht van
privacy dat geschonden kan zijn tijdens een opsporing.
1.4 Klassieke en sociale grondrechten
Alle grondrechten dragen drie elementen:
1. De overheid moet zich in bepaalde opzichten onthouden (respect);
2. Zij dienen de rechten tussen burgers onderling te waarborgen
(protect);
3. Zij dienen eventueel zelf faciliteiten te verschaffen (fulfill).
Onderscheid tussen grondrechten wordt gemaakt tussen enerzijds klassieke of
vrijheidsrechten en anderzijds sociale grondrechten.
1.4.1 Klassieke grondrechten
Klassieke grondrechten kunnen worden getypeerd als vrijheidsrechten en
zij dienen als afweermechanisme en bakenen de grenzen van vrijheid af
waar de overheid niet in mag treden.
Klassieke grondrechten worden ook getypeerd als een onthoudingsplicht
voor de overheid (dus in te roepen tegen overheid), oftewel negatieve
verplichting.
De Klassieke grondrechten zijn met name te vinden in het IVBPR, het EVRM
en in art. 1 – 18 lid 1 en art. 14 van de Grondwet.
1.4.2 Sociale grondrechten
, Sociale grondrechten (soms ook sociaaleconomische grondrechten
genoemd) zijn grondrechten waarbij de overheid actief moet handelen/zich
moet inspannen om dit te realiseren en dus een opdracht krijgt. Ook wel
aangemerkt als positieve verplichtingen.
De sociale grondrechten zijn te vinden in het IVESCR, ESH en artt. 18 lid 1
en art. 22 van de Grondwet.
Klassieke grondrechten hebben als doel zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis,
terwijl sociale grondrechten juist overheidsbemoeienis verlangen.
Klassieke grondrechten zijn afdwingbaar bij de rechter, terwijl sociale
grondrechten niet afdwingbaar zijn bij de rechter. De vraag of een
grondrechtbepaling afdwingbaar is, is afhankelijk of dat het recht eenieder
verbindend is. Grondrechtbepalingen die een opdracht geven aan de staat zijn (in
beginsel) niet afdwingbaar.
Een derde soort grondrechten zijn de ‘solidarity rights’, ook wel de groepsrechten
genoemd. Het zelfbeschikkingsrecht van volkeren valt bijvoorbeeld onder deze
solidarity rights. Hieronder zijn de overeenkomsten en de verschillen schematisch
weergegeven.
1.5 Reikwijdte grondrechten
Grondrechten kunnen zowel verticale als horizontale werking hebben. Verticale
werking ziet op de verhouding overheid vs. de burger, terwijl bij horizontale
verhouding sprake is van burgers onderling (privaatrechtelijk). Voordat iemand
een beroep kan doen op de derdenbescherming van het grondrechtartikel is het
van belang om te concluderen of de gedraging/handeling onder de reikwijdte en
dus de bescherming van het grondrecht valt.
, In het arrest HR Zusters van Sint Walburga oordeelde de Hoge Raad dat de
specifieke activiteiten niet onder het recht op godsdienstvrijheid vielen, waardoor
zij dus ook niet onder de bescherming van het grondrecht vielen. Een
interference is een inmenging op een grondrecht, wat niet automatisch hoeft te
betekenen dat een grondrecht is geschonden. Pas wanneer inmenging op een
grondrecht onrechtmatig is, is sprake van een inbreuk op een grondrecht. Let op
deze terminologie. Sommige grondrechten, zoals het folterverbod en het verbod
op onmenselijke of vernederende behandeling, zijn absoluut. Dit betekent dat
hier nooit van mag worden afgeweken. Tot slot is het van belang om te weten wie
de drager is van het grondrecht, alleen die drager wordt beschermd. Als een
grondrechtartikel zegt ‘eenieder’ (art. 1 GW), dan geldt dit voor iedereen. Als een
grondrechtartikel spreekt over Nederlanders, dan vallen alleen zij onder de
reikwijdte en vreemdelingen niet. Sommige grondrechten komen ook alleen toe
aan natuurlijke personen, zoals het kiesrecht. Dit betekent automatisch dat een
rechtspersoon nooit een drager kan zijn van het grondrecht, en dus ook niet
onder de reikwijdte hiervan valt.
1.6 Verschillende rechters
Rechtsprekende instanties toetsen schendingen van grondrechten. De nationale
rechter kan toetsen aan eenieder verbindende verdragsbepaling (art. 93 en 94
GW). Daarnaast toetsen het HvJEU en het EHRM (EVRM). Niet-rechterlijke
instanties, zoals het College voor de Rechten van de Mens, spelen ook een rol. In
Nederland geldt een constitutioneel toetsingsverbod (art. 120 GW), waardoor de
nationale rechter wetten en verdragen niet mag toetsen aan de Grondwet. De HR
heeft dit verbod uitgebreid tot toetsing van wetten in formele zin aan het Statuut
of ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen (Harmonisatiewet). Toetsing aan
eenieder verbindende verdragsbepaling blijft echter toegestaan, waardoor het
EHRM de beste rechtsgang biedt voor grondrechtenbescherming.
1.7 Dragers van grondrechten
Alleen dragers van grondrechten worden beschermd bij een scheending of
inmenging (art. 1 Gw)
- Individuen
De meeste klassieke grondrechten komen aan elk individu toe. Het vrijwel
algemene uitgangspunt dat een individu steeds drager is van een
grondrecht vereist in bepaalde gevallen een nuancering.
- Buitenlanders
Een onderscheid kan gemaakt worden tussen:
o ‘Droits de l’homme’: rechten die eenieder toekomen;
o ‘Droits du citoyen’: grondrechten in het positieve recht die
gekoppeld zijn aan nationaliteit, ook wel burgerschapsrechten.
Voorbeeld: kiesrecht in Nederland komt alleen toe aan individuen
met een Nederlandse nationaliteit (art. 4 GW).
- Ambtenaren, militairen en gedetineerden
Na de grondwetswijziging van 1983 heeft de grondwetgever vastgesteld
dat alle grondrechten aan deze personen toekomen.
- Kinderen
