Syllabus
Cursusomschrijving
Deze cursus gaat over dialogische vaardigheden voor psychologen. Een
dialoog is een vorm van communicatie waarbij twee of meer mensen met
elkaar in gesprek gaan, met als doel het delen van gedachten en
informatie.
Je ontwikkelt geavanceerde gespreksvaardigheden die relevant zijn voor
het vormen van een therapeutische alliantie. Je oefent, analyseert en
reflecteert op verbale als non- verbale vaardigheden die horen bij een
passende grondhouding voor een psycholoog in gespreksvoering. Denk
aan het tonen van empathie, actief luisteren en het uiten van een
onvoorwaardelijke positieve gezindheid richting een client. Daarnaast
werken we met enkele concrete gesprekstechnieken die men kan inzetten
tijdens de therapeutische dialoog. Denk aan motiverende
gespreksvoering, het kunnen opstarten en beëindigen van de
therapeutische relatie, het voeren van een slecht nieuws gesprek en
technieken gericht op emotieregulatie van cliënten in crisis. Omdat een
therapeutische dialoog altijd draait om de samenwerking tussen een cliënt
en de therapeut, is het voor een therapeut – en dus jouzelf - cruciaal om
te reflecteren op de eigen persoon en eigen patronen die de
therapeutische relatie beïnvloeden, en het professionele – als ook ethische
- handelen.
We werken met communicatievaardigheden en -technieken in
verschillende contexten, waaronder face-to-face maar ook online
behandeling. Tot slot werken we met casuïstiek die relevant is voor
studenten uit de klinische psychologie, klinische forensische psychologie
en/of de klinische kinder- en jeugdpsychologie.
Leerdoelen
1) Gevorderde gespreksvaardigheden (gebruik van passende verbale
en non-verbale communicatie, stellen van de juiste vragen,
aannemen van een passende houding) inzetten bij het voeren van
gesprekken en hierop reflecteren.
2) Communicatie technieken, waaronder motiverende
gespreksvoering, een systeemgesprek, een slecht-nieuws gesprek
en een coaching gesprek, die relevant zijn voor psychologen,
voorbereiden en uitvoeren;
3) Reflecteren op zichzelf als persoon en de therapeutische relatie, het
professionele handelen, communicatieve vaardigheden en de eigen
professionele attitude en valkuilen en sterke kanten.
Tentaminering
Om deze cursus te behalen, moet je aan twee voorwaarden voldoen:
1) De reflectieopdracht voor de opgegeven deadline in Canvas
indienen en deze afronden met een ‘pass’.
1
, 2) Het schriftelijk tentamen behalen dat plaatsvindt tijdens de
tentamenweken aan het einde van blok 3. Het tentamen moet
worden afgerond met een 6,0 of hoger. Cijfers worden vastgesteld in
hele of halve cijfers. Beoordelingen tussen de 5,50 en 5,74 worden
afgerond tot een 6,0; beoordelingen tussen de 5,25 en 5,49 worden
afgerond tot een 5,0 (o.b.v. de Regels & Richtlijnen 2024-2025 van
de faculteit TSB).
Bij een ‘fail’ (reflectieopdracht) en/of een cijfer lager dan een 6,0
(schriftelijk tentamen) dien je een herkansing te maken. De herkansing
van het schriftelijk tentamen vindt plaats tijdens de tentamenweken aan
het einde van blok 4.
De reflectieopdracht van 23 maart 23.59 bestaat uit: swot-analyse week
1 en 2 in relatie tot oefeningen WC1/WC2 en een eigen oefening
communicatieve vaardigheden, SMQ week 3 in relatie tot SWOT-analyse
en (ontwikkeling van) communicatieve vaardigheden, herhaling
oefeningen communicatieve vaardigheden in week 6, reflectie op
ontwikkeling
Het tentamen van 25 maart 13.00 bestaat uit open vragen; vooral
toepassing & analyse (van o.a. casuïstiek en vignetten); beetje kennis &
begrip.
Literatuur
Cochran, J. L., & Cochran, N. H. (2020, 3e editie). The heart of counseling:
Practical
counseling skills through therapeutic relationships. Routledge. Uit het
handboek lees je verplicht H2-6, H8-11 en H14.
Hoorcollege 1: basis van de therapeutische alliantie
Dit hoorcollege start met een bespreking van praktische zaken: De
leerdoelen bij het vak, de inhoud en planning van hoor- en werkcolleges
en het tentamen. Daarna starten we bij de basis van goede
gespreksvoering. We nemen de vaardigheid tot het vormen van
therapeutische alliantie over een spectrum aan cliënten onder de loep.
Welke basisvaardigheden heb je hiervoor nodig? Aan bod komen
bijvoorbeeld responsiviteit, een aanwezige (versus absente) houding, non-
verbale communicatie en het tonen van echtheid, empathie en respect.
Specifiek gaan we in op theorie over gespreksvoering vanuit de
cliëntgerichte benadering en maken hierbij gebruik van Rogeriaanse
gesprekstechnieken. Hierbij zijn echtheid (congruentie; interne dialoog bij
therapeut), empathie en onvoorwaardelijke positieve gezindheid
(onvoorwaardelijke aanvaarding, inzet, geloof en bevestiging) de
grondhouding van waaruit gewerkt wordt.
In het werkcollege oefenen we met de onderwerpen die tijdens het
hoorcollege aan bod zijn gekomen. Dit zijn onder andere luisteren,
2
,reflecteren, parafraseren, empathisch reageren, het benoemen van
gevoel en toetsen van non-verbale signalen.
Aantekeningen slides
SWOT-analyse is een zelfonderzoekmethode waarmee de student de eigen
sterke (Strengths) en zwakke (Weaknesses) kanten in beeld brengt; Het
betreft hier de sterke en zwakke kanten op het gebied van
communicatieve vaardigheden (therapeutisch luisteren en
reflecteren) en de vaardigheden gericht op de therapeutische
alliantie
(echtheid, empathie en onvoorwaardelijke acceptatie). Tevens
wordt geanalyseerd welke mogelijkheden (Opportunities) en bedreigingen
(Threats) de omgeving biedt. Hierbij is het tevens van belang stil te staan
bij de uitdagingen en allergieën die voortkomen uit de sterktes en
zwaktes.
De Opportunities en Threats dienen gekoppeld te worden aan de eerder
benoemde Strengths en Weaknesses. In de SWOT-analyse is het niet
alleen van belang de zelfkennis uit te breiden, maar om tevens relevante
omgevingsfactoren te 'scannen'. Wil men effectief binnen de omgeving
kunnen functioneren, dan is het noodzakelijk te weten wat de eigen sterke
en zwakke kanten zijn en welke factoren binnen de cursus en
(thuis)oefenmomenten de kans op succes of falen vergroten.
Er wijdt een slide aan de quote ‘experience is the best teacher’ uit het
handboek van Cochran & Cochran (2021). De quote stelt dat je blijft leren
doorgaans het leven onder eigen verantwoordelijkheid én met nuttige
emoties (en noodzakelijk voor groei). Zelfactualisatie betekent dat ieder
persoon een uniek eigen pad bewandelt naar een optimaal bestaan zoals
ieder individu deze voor zich ziet.
Therapeutische alliantie
Verwijst naar de samenwerking tussen therapeut en cliënt, een
belangrijke voorspeller van behandeluitkomsten. Het omvat het
geheel van de samenwerkingsaspecten in de therapeut – cliënt
relatie.
Freud was een van de eerste vooraanstaande therapeuten die het
belang van de therapeutische alliantie beschreef. Hij benoemde dat
de meest brilliante resultaten niks meer waard waren als zijn relatie
met de cliënt was verstoord. Hieruit concludeerde Freud dat de
affectieve band sterker is dan het hele behandelproces.
Onderzoek toont aan dat een sterke alliantie een positief effect
heeft op behandelsucces en het de meest robuuste predictor is van
behandelsucces.
Pantheoretische factoren: universele elementen die therapie-effectiviteit
beïnvloeden, ongeacht de specifieke therapeutische stroming of methode
die wordt gebruikt. Een voorbeeld hiervan is therapeutische alliantie.
Andere voorbeelden zijn: empathie, echtheid (congruentie) en
3
, onvoorwaardelijke acceptatie (het bieden van een veilige, niet-oordelende
omgeving voor de cliënt).
Bordin (1983, 1989) onderscheidt drie essentiële componenten:
1. Affectieve band tussen therapeut en cliënt.
2. Overeenstemming over taken binnen de therapie.
3. Overeenstemming over doelen van de behandeling.
De affectieve band verwijst naar de emotionele connectie en het
vertrouwen tussen de cliënt en de therapeut. Een sterke affectieve band
betekent dat de cliënt zich begrepen, gesteund en veilig voelt bij de
therapeut. Dit helpt de cliënt om zich open te stellen en bevordert
therapietrouw.
Empathie en echtheid
Empathie is het vermogen om zich in te leven in de situatie,
gevoelens en ervaringen van de cliënt. De therapeut voelt accuraat
de gevoelens en persoonlijke belevingen van de cliënt aan dat die
ervaart, en communiceert dit naar de cliënt
De persoon begrijpen door middel van het meevoelen op dit
moment (in plaats van te begrijpen hoe het voor jou zou voelen als
jij die ervaring zou meemaken)
Echtheid betekent dat de therapeut oprecht en congruent is in de
interactie.
Meta-analyse (Nienhuis et al., 2016) bevestigt dat de perceptie van
empathie en echtheid sterk samenhangt met de therapeutische
alliantie.
Empathie is een kernelement in CGT en essentieel element in DGT.
Cliënten zijn namelijk bang voor (een deel van de) eigen binnenwereld. De
therapeut is een zelfverzekerde metgezel voor de cliënt in diens
binnenwereld. Door er voor de cliënt te zijn, geeft dat de ander de kracht
om de eigen schaduwkant te exploreren.
Empathie is geen denkproces (denken haalt je weg bij je gevoel),
sympathie (dit voelen we voor anderen in plaats van met anderen
meevoelen), jezelf verliezen en een spiegel zijn voor anderen (je blijft juist
jezelf, terwijl je deelgenoot wordt gemaakt in de ervaring van de ander).
Het gewend raken aan (rationaliseren), angst voor gevoelens, onterecht
toegeschreven verantwoordelijkheid (om gevoelens weg te maken of
cliënt goed gevoel geven) en loslaten van controle staat de empathie van
de therapeut in de weg.
Empathie blockers:
Downplaying – “it’s not that bad”
Denial – “there is nothing wrong”
Reasoning – “can’t you see that there weren’t any bad intentions to
hurt you?”
The positive spin – “look on the bright side”
4
Cursusomschrijving
Deze cursus gaat over dialogische vaardigheden voor psychologen. Een
dialoog is een vorm van communicatie waarbij twee of meer mensen met
elkaar in gesprek gaan, met als doel het delen van gedachten en
informatie.
Je ontwikkelt geavanceerde gespreksvaardigheden die relevant zijn voor
het vormen van een therapeutische alliantie. Je oefent, analyseert en
reflecteert op verbale als non- verbale vaardigheden die horen bij een
passende grondhouding voor een psycholoog in gespreksvoering. Denk
aan het tonen van empathie, actief luisteren en het uiten van een
onvoorwaardelijke positieve gezindheid richting een client. Daarnaast
werken we met enkele concrete gesprekstechnieken die men kan inzetten
tijdens de therapeutische dialoog. Denk aan motiverende
gespreksvoering, het kunnen opstarten en beëindigen van de
therapeutische relatie, het voeren van een slecht nieuws gesprek en
technieken gericht op emotieregulatie van cliënten in crisis. Omdat een
therapeutische dialoog altijd draait om de samenwerking tussen een cliënt
en de therapeut, is het voor een therapeut – en dus jouzelf - cruciaal om
te reflecteren op de eigen persoon en eigen patronen die de
therapeutische relatie beïnvloeden, en het professionele – als ook ethische
- handelen.
We werken met communicatievaardigheden en -technieken in
verschillende contexten, waaronder face-to-face maar ook online
behandeling. Tot slot werken we met casuïstiek die relevant is voor
studenten uit de klinische psychologie, klinische forensische psychologie
en/of de klinische kinder- en jeugdpsychologie.
Leerdoelen
1) Gevorderde gespreksvaardigheden (gebruik van passende verbale
en non-verbale communicatie, stellen van de juiste vragen,
aannemen van een passende houding) inzetten bij het voeren van
gesprekken en hierop reflecteren.
2) Communicatie technieken, waaronder motiverende
gespreksvoering, een systeemgesprek, een slecht-nieuws gesprek
en een coaching gesprek, die relevant zijn voor psychologen,
voorbereiden en uitvoeren;
3) Reflecteren op zichzelf als persoon en de therapeutische relatie, het
professionele handelen, communicatieve vaardigheden en de eigen
professionele attitude en valkuilen en sterke kanten.
Tentaminering
Om deze cursus te behalen, moet je aan twee voorwaarden voldoen:
1) De reflectieopdracht voor de opgegeven deadline in Canvas
indienen en deze afronden met een ‘pass’.
1
, 2) Het schriftelijk tentamen behalen dat plaatsvindt tijdens de
tentamenweken aan het einde van blok 3. Het tentamen moet
worden afgerond met een 6,0 of hoger. Cijfers worden vastgesteld in
hele of halve cijfers. Beoordelingen tussen de 5,50 en 5,74 worden
afgerond tot een 6,0; beoordelingen tussen de 5,25 en 5,49 worden
afgerond tot een 5,0 (o.b.v. de Regels & Richtlijnen 2024-2025 van
de faculteit TSB).
Bij een ‘fail’ (reflectieopdracht) en/of een cijfer lager dan een 6,0
(schriftelijk tentamen) dien je een herkansing te maken. De herkansing
van het schriftelijk tentamen vindt plaats tijdens de tentamenweken aan
het einde van blok 4.
De reflectieopdracht van 23 maart 23.59 bestaat uit: swot-analyse week
1 en 2 in relatie tot oefeningen WC1/WC2 en een eigen oefening
communicatieve vaardigheden, SMQ week 3 in relatie tot SWOT-analyse
en (ontwikkeling van) communicatieve vaardigheden, herhaling
oefeningen communicatieve vaardigheden in week 6, reflectie op
ontwikkeling
Het tentamen van 25 maart 13.00 bestaat uit open vragen; vooral
toepassing & analyse (van o.a. casuïstiek en vignetten); beetje kennis &
begrip.
Literatuur
Cochran, J. L., & Cochran, N. H. (2020, 3e editie). The heart of counseling:
Practical
counseling skills through therapeutic relationships. Routledge. Uit het
handboek lees je verplicht H2-6, H8-11 en H14.
Hoorcollege 1: basis van de therapeutische alliantie
Dit hoorcollege start met een bespreking van praktische zaken: De
leerdoelen bij het vak, de inhoud en planning van hoor- en werkcolleges
en het tentamen. Daarna starten we bij de basis van goede
gespreksvoering. We nemen de vaardigheid tot het vormen van
therapeutische alliantie over een spectrum aan cliënten onder de loep.
Welke basisvaardigheden heb je hiervoor nodig? Aan bod komen
bijvoorbeeld responsiviteit, een aanwezige (versus absente) houding, non-
verbale communicatie en het tonen van echtheid, empathie en respect.
Specifiek gaan we in op theorie over gespreksvoering vanuit de
cliëntgerichte benadering en maken hierbij gebruik van Rogeriaanse
gesprekstechnieken. Hierbij zijn echtheid (congruentie; interne dialoog bij
therapeut), empathie en onvoorwaardelijke positieve gezindheid
(onvoorwaardelijke aanvaarding, inzet, geloof en bevestiging) de
grondhouding van waaruit gewerkt wordt.
In het werkcollege oefenen we met de onderwerpen die tijdens het
hoorcollege aan bod zijn gekomen. Dit zijn onder andere luisteren,
2
,reflecteren, parafraseren, empathisch reageren, het benoemen van
gevoel en toetsen van non-verbale signalen.
Aantekeningen slides
SWOT-analyse is een zelfonderzoekmethode waarmee de student de eigen
sterke (Strengths) en zwakke (Weaknesses) kanten in beeld brengt; Het
betreft hier de sterke en zwakke kanten op het gebied van
communicatieve vaardigheden (therapeutisch luisteren en
reflecteren) en de vaardigheden gericht op de therapeutische
alliantie
(echtheid, empathie en onvoorwaardelijke acceptatie). Tevens
wordt geanalyseerd welke mogelijkheden (Opportunities) en bedreigingen
(Threats) de omgeving biedt. Hierbij is het tevens van belang stil te staan
bij de uitdagingen en allergieën die voortkomen uit de sterktes en
zwaktes.
De Opportunities en Threats dienen gekoppeld te worden aan de eerder
benoemde Strengths en Weaknesses. In de SWOT-analyse is het niet
alleen van belang de zelfkennis uit te breiden, maar om tevens relevante
omgevingsfactoren te 'scannen'. Wil men effectief binnen de omgeving
kunnen functioneren, dan is het noodzakelijk te weten wat de eigen sterke
en zwakke kanten zijn en welke factoren binnen de cursus en
(thuis)oefenmomenten de kans op succes of falen vergroten.
Er wijdt een slide aan de quote ‘experience is the best teacher’ uit het
handboek van Cochran & Cochran (2021). De quote stelt dat je blijft leren
doorgaans het leven onder eigen verantwoordelijkheid én met nuttige
emoties (en noodzakelijk voor groei). Zelfactualisatie betekent dat ieder
persoon een uniek eigen pad bewandelt naar een optimaal bestaan zoals
ieder individu deze voor zich ziet.
Therapeutische alliantie
Verwijst naar de samenwerking tussen therapeut en cliënt, een
belangrijke voorspeller van behandeluitkomsten. Het omvat het
geheel van de samenwerkingsaspecten in de therapeut – cliënt
relatie.
Freud was een van de eerste vooraanstaande therapeuten die het
belang van de therapeutische alliantie beschreef. Hij benoemde dat
de meest brilliante resultaten niks meer waard waren als zijn relatie
met de cliënt was verstoord. Hieruit concludeerde Freud dat de
affectieve band sterker is dan het hele behandelproces.
Onderzoek toont aan dat een sterke alliantie een positief effect
heeft op behandelsucces en het de meest robuuste predictor is van
behandelsucces.
Pantheoretische factoren: universele elementen die therapie-effectiviteit
beïnvloeden, ongeacht de specifieke therapeutische stroming of methode
die wordt gebruikt. Een voorbeeld hiervan is therapeutische alliantie.
Andere voorbeelden zijn: empathie, echtheid (congruentie) en
3
, onvoorwaardelijke acceptatie (het bieden van een veilige, niet-oordelende
omgeving voor de cliënt).
Bordin (1983, 1989) onderscheidt drie essentiële componenten:
1. Affectieve band tussen therapeut en cliënt.
2. Overeenstemming over taken binnen de therapie.
3. Overeenstemming over doelen van de behandeling.
De affectieve band verwijst naar de emotionele connectie en het
vertrouwen tussen de cliënt en de therapeut. Een sterke affectieve band
betekent dat de cliënt zich begrepen, gesteund en veilig voelt bij de
therapeut. Dit helpt de cliënt om zich open te stellen en bevordert
therapietrouw.
Empathie en echtheid
Empathie is het vermogen om zich in te leven in de situatie,
gevoelens en ervaringen van de cliënt. De therapeut voelt accuraat
de gevoelens en persoonlijke belevingen van de cliënt aan dat die
ervaart, en communiceert dit naar de cliënt
De persoon begrijpen door middel van het meevoelen op dit
moment (in plaats van te begrijpen hoe het voor jou zou voelen als
jij die ervaring zou meemaken)
Echtheid betekent dat de therapeut oprecht en congruent is in de
interactie.
Meta-analyse (Nienhuis et al., 2016) bevestigt dat de perceptie van
empathie en echtheid sterk samenhangt met de therapeutische
alliantie.
Empathie is een kernelement in CGT en essentieel element in DGT.
Cliënten zijn namelijk bang voor (een deel van de) eigen binnenwereld. De
therapeut is een zelfverzekerde metgezel voor de cliënt in diens
binnenwereld. Door er voor de cliënt te zijn, geeft dat de ander de kracht
om de eigen schaduwkant te exploreren.
Empathie is geen denkproces (denken haalt je weg bij je gevoel),
sympathie (dit voelen we voor anderen in plaats van met anderen
meevoelen), jezelf verliezen en een spiegel zijn voor anderen (je blijft juist
jezelf, terwijl je deelgenoot wordt gemaakt in de ervaring van de ander).
Het gewend raken aan (rationaliseren), angst voor gevoelens, onterecht
toegeschreven verantwoordelijkheid (om gevoelens weg te maken of
cliënt goed gevoel geven) en loslaten van controle staat de empathie van
de therapeut in de weg.
Empathie blockers:
Downplaying – “it’s not that bad”
Denial – “there is nothing wrong”
Reasoning – “can’t you see that there weren’t any bad intentions to
hurt you?”
The positive spin – “look on the bright side”
4
