Ontwikkelingspsychologie
H1 THEORETICAL PERSPECTIVE IN DEVELOPMENTAL
PSYCHOLOGY (+HC 1 & 2)
Wat is Ontwikkelingspsychologie?
De studie van verandering en continuïteit van womb to tomb. Wel is zo dat veel van de
ontwikkeling plaatsvindt in de jeugd, vandaar de misvatting dat ontwikkelingspsychologie
over enkel kinderen gaat.
In brede domeinen:
● Fysieke ontwikkeling: bijv. hoe verandering in hormoonhuishouding gevoelens
beïnvloedt.
● Cognitieve ontwikkeling: Hoe leren we waarnemen, denken
● Psychosociale ontwikkeling: hoe verhouden we ons tot andere mensen, hoe gaan we
om met andere mensen
Longitudinaal onderzoek - waarbij dezelfde mensen, bedrijven, landen of andere
eenheden worden gemeten op twee of meer tijdstippen - biedt unieke kansen om stabiliteit
en verandering in de tijd te onderzoeken.
Waarom psychologische ontwikkeling bestuderen? / Wat zijn de doelen?
● Beschrijven: Voorspellen van ons volwassen functioneren
● Begrijpen: Begrijpen van onze menselijke natuur: Als je onderzoek doet bij baby’s
dan weet je zeker dat de invloed van omgeving en leren nog redelijk beperkt is, wat
inzicht kan geven op aangeboren en aangeleerde gewoonten.
● Optimaliseren: Begrijpen hoe we gezond functioneren kunnen bevorderen
Voorspellen van ons volwassen functioneren
Temperament: een hoeksteen van latere persoonlijkheid / individuele verschillen tussen
kinderen (die volwassen functioneren kunnen voorspellen)
→ Natuurlijk verandert dat gedurende het leven op basis van gebeurtenissen en
ontwikkeling, maar veel persoonlijkheidstrekjes zijn het hele leven redelijk stabiel.
→ Uiteraard kan dit veranderd worden: bijvoorbeeld introverte kinderen sociale
vaardigheden leren (maar het verschil ligt in dat dit hen altijd meer moeite zal kosten
dan kinderen die van nature extravert zijn)
→ Ander voorbeeld: sommige kinderen kunnen negatieve emoties intenser ervaren
dan anderen, waar nog niet of nauwelijks sprake is van leren.
→ Ander voorbeeld: mate waarin we zelf controle hebben en bijvoorbeeld
(vertraagde) behoefte voldoening (marshmallow experiment met kinderen). Kinderen
verschillen hier heel erg in en dat blijkt heel voorspellend voor later in de
ontwikkeling. Kinderen met grote controle presteerde later op school en in carrière
beter, maar scheiden bijvoorbeeld ook minder.
,Begrijpen van onze menselijke natuur
Bekend voorbeeld: Altruïsme van Felix Warneken.
→ Altruïsme: iemand helpen zonder daar iets voor terug te krijgen/verwachten.
→ Warneken brengt zichzelf in conflict om te kijken of kinderen van 2 jaar uit zichzelf zouden
komen helpen. En dat bleek, veel kinderen hielpen, dus zelfs op deze leeftijd hebben veel
kinderen de neiging om mensen te helpen. Misvatting is dus dat mensen heel egocentrisch
in het leven staan (m.b.t. overlevingskansen bestaat dat wellicht wel).
Begrijpen hoe we gezond functioneren kunnen bevorderen
Vroeg interventies inzetten is altijd effectiever dan bij bijvoorbeeld volwassenen.
→ Zo ook voor psychische ziekten. Ouders en leerkrachten hebben bepaalde ideeën over
hoe die interventies vorm te geven.
→ Voorbeeld: Deviancy training. Jongeren die vroege antisociale, agressieve,
opstandige trekken vertoonden. Stuur hen naar een soort militair trainingskamp (vaak
met ex-militairen), om hen respect en autoriteit, etc. aan te leren.
→ Onderzoekers gingen deze groep volgen én zo’n zelfde groep met dezelfde
symptomen die niet naar het kamp waren geweest. Bleek: helemaal geen significant
verschil te maken, zelfs enigszins averechts.
Stap 1: Beschrijven van ontwikkeling
Systematisch in kaart brengen van stabiliteit en verandering over tijd.
→ In representatieve samples (groepen met bijv verschillende achtergronden)
→ Normale (typische of normatieve) ontwikkeling
→ Individuele verschillen
Uitkomst is altijd maar beperkt voorspellend (omdat deze vaak gemiddeld is).
Stap 2: Begrijpen van ontwikkeling
Waarom vindt ontwikkeling plaats zoals het plaatsvindt?
Waarom voorspelt factor X verschijnsel Y?
● Aantonen van ontwikkelingsmechanismen
● Aantonen van oorzaken
● Kennis van mechanisme en oorzaken is noodzakelijk
Stap 3: Optimaliseren van ontwikkeling
Hoe kunnen we de ontwikkeling van kinderen en jongeren zo goed mogelijk ondersteunen
● In algemene populatie: preventie, stimuleren positieve ontwikkeling
● In specifieke populaties: preventie en interventie
Belangrijkste principes van lifespan benadering (Baltes)
Ontwikkeling..
.. vindt plaats gedurende de hele levensloop.
.. is multidirectioneel: individuele ontwikkelingspaden verschillen altijd van elkaar, dus
gemiddelde patronen zeggen niet altijd iets.
.. omvat vooruitgang (gains) maar ook stagnatie of achteruitgang (losses).
.. wordt gekenmerkt door plasticiteit: we passen ons voortdurend aan aan onze
realiteit, bijv. kinderen van gescheiden ouders die zelf later anders staan in
romantische relaties daardoor.
, .. is ingebed in sociale (historische, culturele) context: kinderen die nu opgroeien,
groeien anders op dan 60 jaar geleden, hetzelfde geldt voor cultuurverschillen.
.. wordt gedreven door meerdere (gedrags-)determinanten: factoren die de
ontwikkeling beïnvloeden (van buiten het individu).
Belangrijke (maar ook deels nog onbekende) invloed op ontwikkeling: Cultuur
Cultuur: Gemeenschappelijke kennis, gedrag, taal, materiële objecten binnen groep
mensen.
→ Vertaalt zich in gebruiken, emoties, waarden (bijv. over opvoeding)
● Psychologische kennis is traditioneel WEIRD (bijna alles is verkregen in landen die
Western, Educated, Industrialized, Rich en Democratic zijn), ondanks dat de
kinderen uit deze landen maar 12% beslaan.. IQ tests bijvoorbeeld hoeven niet
representatief te zijn voor niet-westerse kinderen (aangezien deze zijn ontwikkeld op
basis van WEIRD-landen)
Nature vs. Nurture debat
Achterhaald: het is vaak nature én nurture, een wisselwerking.
Continue vs. Discontinue debat
Continue ontwikkeling: ontwikkeling vindt geleidelijk plaats zonder hele abrupte
veranderingen Als een boom..
Discontinue ontwikkeling: ontwikkeling is een opeenvolging van abrupte stappen (komt
steeds in andere stadia) Als een vlinder..
Groeien we als een boom of als een vlinder (uit een rups)?
→ Voorbeeld: Zelfherkenning (15-20 maanden), heel plotselinge vaardigheid/begrip.
Huidige consensus:
Voor de meeste ontwikkelingsdomeinen geldt dat ze gekenmerkt worden door continue
ontwikkeling, maar dat er wel sprake kan zijn van af en toe een groeispurt (net als fysieke
groei)
THEORIE & METHODE
Wat is theorie?
Balans tussen eenvoud en precisie: de werkelijkheid (een ontwikkelingsfenomeen) proberen
te beschrijven op een zo eenvoudig mogelijke manier, die de werkelijkheid niet tekort doet.
Waarom hebben we theorie nodig?
Theorie is als een lens waardoor we de werkelijkheid zien.
Sense-making: Het integreren van kennis om tot een samenhangend begrip te komen van
hoe kinderen ontwikkelen.
Meaning-giving: het sturen van en betekenis geven aan toekomstig onderzoek.
Psychodynamische theorie
Grondlegger: Sigmund Freud (19e eeuw)
Klinische (= een klinische patiënt ligt in een ziekenhuis) ziektebeelden begrijpen vanuit
interne drijfveren.
, Belangrijkste bijdragen aan Ontwikkelingspsychologie:
● Ontwikkelingstheorie van persoonlijkheid
○ Men wordt geboren met een ‘id’ (instincten en driften)
○ Na enkele jaren ontwikkelt zich het ‘ego’ (ratio: kinderen leren sociale regels
en conventies, wat maakt dat ze niet meer handelen naar hun instincten/id)
○ Nog weer wat later ontwikkelt zich het ‘superego’ (geweten: de kennis over
sociale regels en normen internaliseren zich, de kinderen ontwikkelen een
intrinsieke motivatie om hiernaar te handelen)
● Vroege ervaringen kunnen lange termijn impact hebben op ontwikkeling.
Genetische Psychologie 1890 - 1950 (Hall, Erikson, Gesell: HEG)
Ontwikkeling is het proces van recapitulatie en rijping (biologische processen).
Het idee van recapitulatie (volgens Stanley Hall) was dat je in de ontwikkeling van een
individueel kind de evolutie van onze soort terug kunt zien. Dus volgens Hall was de
ontwikkeling naar volwassenheid gelijk aan de ontwikkeling naar mens-zijn. Hij stelde
bijvoorbeeld dat intense emoties van kinderen ‘dierlijke’ emoties zijn, en dat de meer
rationele, gecontroleerde manier waarop volwassenen met emoties omgaan ‘menselijk’ is.
Zo doorlopen individuen door de ontwikkeling heen evolutionaire stadia. Genetische
psychologie refereert NIET terug naar genen, maar naar oorsprong.
→ wordt belemmerd/bevorderd door omgeving
Een kind doorloopt stadia (die discontinu zijn, want de stadia lopen parallel aan
veranderingen in biologische structuur), waarbij endogene factoren domineren in de
ontwikkeling. Exogene factoren spelen een secundaire rol. → Omgeving kan zorgen voor
het te vroeg rijpen van kinderen.
Hall:
- Ontwikkeling is biologisch:
→ Gelooft in leidende evolutionaire ontwikkelingsstadia.
→ Gewoonten en gebruiken van voorouders zijn bepalend voor onze instincten.
Erikson:
- Ontwikkeling is een levenscyclus die
verschillende fasen doorloopt, waarbinnen
elke fase zijn eigen dynamiek heeft (de
resultaten van individuele ontwikkeling en
van sociale organisatie).
→ Elke fase bevat een bepaalde crisis: een
noodzakelijk keerpunt, een cruciaal moment
waarop de ontwikkeling de ene of de
andere kant op moet gaan: plannende
middelen voor groei, herstel en verdere
differentiatie.
→ Elke fase bevat een cultureel
gedefinieerd moratorium: een tijdelijke
vertraging waarin het individu de tijd krijgt
H1 THEORETICAL PERSPECTIVE IN DEVELOPMENTAL
PSYCHOLOGY (+HC 1 & 2)
Wat is Ontwikkelingspsychologie?
De studie van verandering en continuïteit van womb to tomb. Wel is zo dat veel van de
ontwikkeling plaatsvindt in de jeugd, vandaar de misvatting dat ontwikkelingspsychologie
over enkel kinderen gaat.
In brede domeinen:
● Fysieke ontwikkeling: bijv. hoe verandering in hormoonhuishouding gevoelens
beïnvloedt.
● Cognitieve ontwikkeling: Hoe leren we waarnemen, denken
● Psychosociale ontwikkeling: hoe verhouden we ons tot andere mensen, hoe gaan we
om met andere mensen
Longitudinaal onderzoek - waarbij dezelfde mensen, bedrijven, landen of andere
eenheden worden gemeten op twee of meer tijdstippen - biedt unieke kansen om stabiliteit
en verandering in de tijd te onderzoeken.
Waarom psychologische ontwikkeling bestuderen? / Wat zijn de doelen?
● Beschrijven: Voorspellen van ons volwassen functioneren
● Begrijpen: Begrijpen van onze menselijke natuur: Als je onderzoek doet bij baby’s
dan weet je zeker dat de invloed van omgeving en leren nog redelijk beperkt is, wat
inzicht kan geven op aangeboren en aangeleerde gewoonten.
● Optimaliseren: Begrijpen hoe we gezond functioneren kunnen bevorderen
Voorspellen van ons volwassen functioneren
Temperament: een hoeksteen van latere persoonlijkheid / individuele verschillen tussen
kinderen (die volwassen functioneren kunnen voorspellen)
→ Natuurlijk verandert dat gedurende het leven op basis van gebeurtenissen en
ontwikkeling, maar veel persoonlijkheidstrekjes zijn het hele leven redelijk stabiel.
→ Uiteraard kan dit veranderd worden: bijvoorbeeld introverte kinderen sociale
vaardigheden leren (maar het verschil ligt in dat dit hen altijd meer moeite zal kosten
dan kinderen die van nature extravert zijn)
→ Ander voorbeeld: sommige kinderen kunnen negatieve emoties intenser ervaren
dan anderen, waar nog niet of nauwelijks sprake is van leren.
→ Ander voorbeeld: mate waarin we zelf controle hebben en bijvoorbeeld
(vertraagde) behoefte voldoening (marshmallow experiment met kinderen). Kinderen
verschillen hier heel erg in en dat blijkt heel voorspellend voor later in de
ontwikkeling. Kinderen met grote controle presteerde later op school en in carrière
beter, maar scheiden bijvoorbeeld ook minder.
,Begrijpen van onze menselijke natuur
Bekend voorbeeld: Altruïsme van Felix Warneken.
→ Altruïsme: iemand helpen zonder daar iets voor terug te krijgen/verwachten.
→ Warneken brengt zichzelf in conflict om te kijken of kinderen van 2 jaar uit zichzelf zouden
komen helpen. En dat bleek, veel kinderen hielpen, dus zelfs op deze leeftijd hebben veel
kinderen de neiging om mensen te helpen. Misvatting is dus dat mensen heel egocentrisch
in het leven staan (m.b.t. overlevingskansen bestaat dat wellicht wel).
Begrijpen hoe we gezond functioneren kunnen bevorderen
Vroeg interventies inzetten is altijd effectiever dan bij bijvoorbeeld volwassenen.
→ Zo ook voor psychische ziekten. Ouders en leerkrachten hebben bepaalde ideeën over
hoe die interventies vorm te geven.
→ Voorbeeld: Deviancy training. Jongeren die vroege antisociale, agressieve,
opstandige trekken vertoonden. Stuur hen naar een soort militair trainingskamp (vaak
met ex-militairen), om hen respect en autoriteit, etc. aan te leren.
→ Onderzoekers gingen deze groep volgen én zo’n zelfde groep met dezelfde
symptomen die niet naar het kamp waren geweest. Bleek: helemaal geen significant
verschil te maken, zelfs enigszins averechts.
Stap 1: Beschrijven van ontwikkeling
Systematisch in kaart brengen van stabiliteit en verandering over tijd.
→ In representatieve samples (groepen met bijv verschillende achtergronden)
→ Normale (typische of normatieve) ontwikkeling
→ Individuele verschillen
Uitkomst is altijd maar beperkt voorspellend (omdat deze vaak gemiddeld is).
Stap 2: Begrijpen van ontwikkeling
Waarom vindt ontwikkeling plaats zoals het plaatsvindt?
Waarom voorspelt factor X verschijnsel Y?
● Aantonen van ontwikkelingsmechanismen
● Aantonen van oorzaken
● Kennis van mechanisme en oorzaken is noodzakelijk
Stap 3: Optimaliseren van ontwikkeling
Hoe kunnen we de ontwikkeling van kinderen en jongeren zo goed mogelijk ondersteunen
● In algemene populatie: preventie, stimuleren positieve ontwikkeling
● In specifieke populaties: preventie en interventie
Belangrijkste principes van lifespan benadering (Baltes)
Ontwikkeling..
.. vindt plaats gedurende de hele levensloop.
.. is multidirectioneel: individuele ontwikkelingspaden verschillen altijd van elkaar, dus
gemiddelde patronen zeggen niet altijd iets.
.. omvat vooruitgang (gains) maar ook stagnatie of achteruitgang (losses).
.. wordt gekenmerkt door plasticiteit: we passen ons voortdurend aan aan onze
realiteit, bijv. kinderen van gescheiden ouders die zelf later anders staan in
romantische relaties daardoor.
, .. is ingebed in sociale (historische, culturele) context: kinderen die nu opgroeien,
groeien anders op dan 60 jaar geleden, hetzelfde geldt voor cultuurverschillen.
.. wordt gedreven door meerdere (gedrags-)determinanten: factoren die de
ontwikkeling beïnvloeden (van buiten het individu).
Belangrijke (maar ook deels nog onbekende) invloed op ontwikkeling: Cultuur
Cultuur: Gemeenschappelijke kennis, gedrag, taal, materiële objecten binnen groep
mensen.
→ Vertaalt zich in gebruiken, emoties, waarden (bijv. over opvoeding)
● Psychologische kennis is traditioneel WEIRD (bijna alles is verkregen in landen die
Western, Educated, Industrialized, Rich en Democratic zijn), ondanks dat de
kinderen uit deze landen maar 12% beslaan.. IQ tests bijvoorbeeld hoeven niet
representatief te zijn voor niet-westerse kinderen (aangezien deze zijn ontwikkeld op
basis van WEIRD-landen)
Nature vs. Nurture debat
Achterhaald: het is vaak nature én nurture, een wisselwerking.
Continue vs. Discontinue debat
Continue ontwikkeling: ontwikkeling vindt geleidelijk plaats zonder hele abrupte
veranderingen Als een boom..
Discontinue ontwikkeling: ontwikkeling is een opeenvolging van abrupte stappen (komt
steeds in andere stadia) Als een vlinder..
Groeien we als een boom of als een vlinder (uit een rups)?
→ Voorbeeld: Zelfherkenning (15-20 maanden), heel plotselinge vaardigheid/begrip.
Huidige consensus:
Voor de meeste ontwikkelingsdomeinen geldt dat ze gekenmerkt worden door continue
ontwikkeling, maar dat er wel sprake kan zijn van af en toe een groeispurt (net als fysieke
groei)
THEORIE & METHODE
Wat is theorie?
Balans tussen eenvoud en precisie: de werkelijkheid (een ontwikkelingsfenomeen) proberen
te beschrijven op een zo eenvoudig mogelijke manier, die de werkelijkheid niet tekort doet.
Waarom hebben we theorie nodig?
Theorie is als een lens waardoor we de werkelijkheid zien.
Sense-making: Het integreren van kennis om tot een samenhangend begrip te komen van
hoe kinderen ontwikkelen.
Meaning-giving: het sturen van en betekenis geven aan toekomstig onderzoek.
Psychodynamische theorie
Grondlegger: Sigmund Freud (19e eeuw)
Klinische (= een klinische patiënt ligt in een ziekenhuis) ziektebeelden begrijpen vanuit
interne drijfveren.
, Belangrijkste bijdragen aan Ontwikkelingspsychologie:
● Ontwikkelingstheorie van persoonlijkheid
○ Men wordt geboren met een ‘id’ (instincten en driften)
○ Na enkele jaren ontwikkelt zich het ‘ego’ (ratio: kinderen leren sociale regels
en conventies, wat maakt dat ze niet meer handelen naar hun instincten/id)
○ Nog weer wat later ontwikkelt zich het ‘superego’ (geweten: de kennis over
sociale regels en normen internaliseren zich, de kinderen ontwikkelen een
intrinsieke motivatie om hiernaar te handelen)
● Vroege ervaringen kunnen lange termijn impact hebben op ontwikkeling.
Genetische Psychologie 1890 - 1950 (Hall, Erikson, Gesell: HEG)
Ontwikkeling is het proces van recapitulatie en rijping (biologische processen).
Het idee van recapitulatie (volgens Stanley Hall) was dat je in de ontwikkeling van een
individueel kind de evolutie van onze soort terug kunt zien. Dus volgens Hall was de
ontwikkeling naar volwassenheid gelijk aan de ontwikkeling naar mens-zijn. Hij stelde
bijvoorbeeld dat intense emoties van kinderen ‘dierlijke’ emoties zijn, en dat de meer
rationele, gecontroleerde manier waarop volwassenen met emoties omgaan ‘menselijk’ is.
Zo doorlopen individuen door de ontwikkeling heen evolutionaire stadia. Genetische
psychologie refereert NIET terug naar genen, maar naar oorsprong.
→ wordt belemmerd/bevorderd door omgeving
Een kind doorloopt stadia (die discontinu zijn, want de stadia lopen parallel aan
veranderingen in biologische structuur), waarbij endogene factoren domineren in de
ontwikkeling. Exogene factoren spelen een secundaire rol. → Omgeving kan zorgen voor
het te vroeg rijpen van kinderen.
Hall:
- Ontwikkeling is biologisch:
→ Gelooft in leidende evolutionaire ontwikkelingsstadia.
→ Gewoonten en gebruiken van voorouders zijn bepalend voor onze instincten.
Erikson:
- Ontwikkeling is een levenscyclus die
verschillende fasen doorloopt, waarbinnen
elke fase zijn eigen dynamiek heeft (de
resultaten van individuele ontwikkeling en
van sociale organisatie).
→ Elke fase bevat een bepaalde crisis: een
noodzakelijk keerpunt, een cruciaal moment
waarop de ontwikkeling de ene of de
andere kant op moet gaan: plannende
middelen voor groei, herstel en verdere
differentiatie.
→ Elke fase bevat een cultureel
gedefinieerd moratorium: een tijdelijke
vertraging waarin het individu de tijd krijgt
