College aantekeningen Rechtsfilosofie (JUR-3REFI) - tentamen gehaald met een 8!

College 1 – Rechtsfilosofie en mensenrechten
Positief recht = het geheel van geldende rechtsregels

Natuurrecht = het recht dat voor iedereen geldt, ongeacht plaats en tijd, omdat het door de ‘natuur’
is gegeven

Het recht bestaat grotendeels uit een verzameling van regels die betrekking hebben op het handelen
van mensen als leden van de samenleving en op die organisatie van die samenleving

 Het recht gaat dus over het handelen van mensen, eigenlijk niet zozeer over bijvoorbeeld
motieven. Het geeft aan hoe je moet handelen of hoe je niet mag handelen

Het doel van het recht is het gedrag van mensen in hun onderlinge verkeer te ordenen en te
uniformeren, waarbij vanuit een perspectief van een rechtvaardige samenleving ieders belangen zo
veel mogelijk worden gerespecteerd en gewaarborgd

 Maar, wat is rechtvaardigheid?

Rechtsfilosofie

 Conceptuele vraag: wat is rechtvaardigheid? Hoe kun je daar een algemene definitie van
geven?
o Voorbeeld: Socrates horzel van de democratie
 Normatieve vraag: wanneer is een samenleving rechtvaardig? Wanneer garandeert een
samenleving vrijheid en gelijkheid?  hoe moet een samenleving eruit zien om dit te
bereiken?
o Voorbeeld: speluncean explorers

Antwoord op de normatieve vraag volgens Fuller

1. Voortbestaan van de samenleving: samen kunnen leven is de grondslag van positief recht. In
een natuurtoestand geldt een utilitaire calculus
2. Als de afschrikwekkende werking van het strafrecht er niet is, moet de regel er ook niet zijn

Simonides

 Rechtvaardigheid = aan ieder geven wat men hem verschuldigd is  ieder moet krijgen wat
hij verdient
o Wie meer werkt, verdient dus ook meer (zowel in concrete als in materiële zin)
 Als je hard werkt, heb je in morele zin dus ook ‘recht’ op je verdienste
 Maar: waarom kan de ene persoon hier wel aanspraak op maken en de ander niet, terwijl ze
even hard werken?  denk aan verschil tussen Elon Musk en hardwerkende Chinezen

Ons rechtssysteem stoelt inherent op het idee van gelijkheid: iedereen is volgens de wet gelijk

 Voorbeeld: to kill a mockingbird
 Wat is die gelijkheid precies?

Aristoteles

 Vat gelijkheid in een definitie van rechtvaardigheid: ‘‘Men neemt algemeen aan dat iemand
onrechtvaardig is als hij de wet overtreedt of meer neemt dan hem toekomt, dat wil zeggen

, de gelijkheid niet respecteert; en bijgevolg zal iemand rechtvaardig zijn, dat is evident, als hij
de wet in acht neemt en de gelijkheid respecteert’’
 Dus: gelijkheid = het gelijke (gelijke gevallen) gelijk behandelen
 Maar: hoe ver kom je met die notie van gelijkheid? Wat als de wet onrechtvaardig is? En
wanneer is iets een gelijk geval?

Als je uit gaat van gelijke gevallen gelijk behandelen, heb je ook ongelijke gevallen ongelijk
behandelen. Dis is een formele manier van gelijkheid invullen, maar gelijkheid betekent meer dan
dat!

 Voorbeeld: Loving v. Virginia
 Ras, seksuele voorkeur, sekse, etc. zou onafhankelijk moeten zijn van gelijkheid voor de wet
(anders gaat gelijke gevallen gelijk behandelen inderdaad niet op, want het zijn geen gelijke
gevallen)
 Gelijkheid in materiële zin impliceert ook zoiets als gelijkwaardigheid

Wat is het recht?

- John Austin: Neutrale definitie
o Recht is een bevel, en deze moet afkomen van een hogere macht
 Het recht schrijft ons voor hoe wij moeten handelen (regels als bevelen)
 Deze regels worden uitgevaardigd door de soeverein (hij is niet aan een
hogere macht onderworpen)
o Maar het recht moet niet alleen vertellen wat je moet doen (dan legt men het naast
zich neer), er moet ook een sanctie aan zitten
o Het merendeel heeft de gewoonte om te gehoorzamen
- Fuller: De moraal van het recht
o De neutrale definitie is niet genoeg, er moeten wel bepaalde kaders aan vast zitten
aan de regels om een regel van het recht te zijn
o Belang van rechtsbeginselen
 Geen terugwerkende kracht
 Begrijpelijk en helder
 Publiek bekend
 Niet het onmogelijke vragen
 … nog 4
o Het recht heeft dus een interne moraal

College 2 – Positivisme en natuurrecht
Wat is het recht? ( vervolg)

- Thomas van Aquino: Eeuwige wet
o De wet is een onderdeel van een piramide
 Wil van God
 Positief recht
 Natuurwetten
o God had een plan en een structuur, ook wel de eeuwige wet. De eeuwige wet staat
boven het positieve recht  het positieve recht moet voldoen aan de eeuwige wet

, Geldigheid van het recht

John Austin: recht en moraal hebben niks met elkaar te maken

 Rechtspositivist

Fuller: recht en moraal hebben wel iets met elkaar te maken, maar de
moraal zit ín het recht

Thomas van Aquino: er staat iets boven het recht




Wat als positief recht en morele normen botsen?

1. Positief recht primeert altijd
a. Rechtspositivisten, John Austin
2. Rechtvaardigheid primeert altijd (anders is het niet in overeenstemming met wat God wilde)
a. Thomas van Aquino
3. Soms het positief recht, soms de rechtvaardigheid

Rechtspositivisme

- Recht hoeft niet in overeenstemming te zijn met de moraal (van de samenleving) om recht te
zijn. Als het maar op de juiste manier tot stand komt (van hogerhand) is het prima
- De wetgever kan wel rekening houden met de morele normen van een samenleving, maar er
hoeft niet in overeenstemming te zijn, er is geen noodzakelijk verband

Natuurrecht

- Recht om recht te zijn, moet overeenstemmen met de moraal en het idee van
rechtvaardigheid
- De vraag ‘wat is recht?’ kan niet loskomen van de vraag ‘wat zou recht moeten zijn?’ –> altijd
verbonden met een normatieve vraag

Rechtspositivisme en natuurrechtdenken zijn de belangrijkste stromingen van de rechtsfilosofie

Rechtsfilosofie

- Conceptuele vraag: wat is recht(vaardigheid)?
- Normatieve vraag: wanneer spreken we van een rechtvaardige samenleving? Wat is de
moreel wenselijke inrichting van onze samenleving?

Voorbeelden (er moet wél overeenstemming zijn met moraal)

- Plato: wetten kunnen alleen als goede wetten beschouwd worden, als ze niet gemaakt
worden met het oog op het algemeen welzijn van de hele staat
- Cicero: schadelijke en onrechtvaardige geboden zijn geen wetten
- Thomas van Aquino: wetten moeten het gemeenschappelijke nut dienen, als ze dat niet doen
(maar eerder gericht zijn op hebzucht), is het geen wet maar geweld